ಸಮಸ್ತೈವೋರ್ಧ್ವಮ್ ಆಯಾತಾ ಯದಿ ಯುಕ್ತ್ಯಾ ನ ಧಾರ್ಯತೇ । ತತ್ ಪುಮಾನ್ ಮೃತ್ಯುಮ್ ಆಯಾತಿ ತಯಾ ನಿರ್ಗತಯಾ ಬಲಾತ್
ಅದು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ, ಯುಕ್ತಿಯಿಂದ ತಡೆಯಲಾಗದಿದ್ದರೆ, ಆ ರೀತಿ ಬಲವಂತವಾಗಿ ಹೊರಹೋಗುವಾಗ ಆ ವ್ಯಕ್ತಿಗೆ ಮರಣವು ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ.
ಸರ್ವಥಾತ್ಮನಿ ಚೇತ್ ತಿಷ್ಠೇತ್ ತ್ಯಕ್ತ್ವೋರ್ಧ್ವಾಧೋಗಮಾಗಮಮ್ । ತಜ್ ಜನ್ತೋರ್ ಜಾಯತೇ ವ್ಯಾಧಿರ್ ಮಲಮಾರುತರೋಧತಃ
ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಅದು ಆತ್ಮದಲ್ಲಿ ಉಳಿದು, ಮೇಲೂ ಕೆಳಗೂ ಚಲನೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಟ್ಟರೆ, ಆ ಜೀವಿಗೆ ಮಲ ಮತ್ತು ವಾಯು ತಡೆಹಿಡಿಯುವುದರಿಂದ ರೋಗವು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.
ಸಾಮಾನ್ಯನಾಡೀವೈಧುರ್ಯಾತ್ ಸಾಮಾನ್ಯವ್ಯಾಧಿಸಮ್ಭವಃ । ಪ್ರಧಾನನಾಡೀವೈಧುರ್ಯಾತ್ ಪ್ರಧಾನವ್ಯಾಧಿಸಮ್ಭವಃ
ಸಾಮಾನ್ಯ ನಾಡಿಗಳಲ್ಲಿನ ಅಸಮತೋಲನದಿಂದ ಸಾಮಾನ್ಯ ರೋಗಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ; ಮುಖ್ಯ ನಾಡಿಗಳಲ್ಲಿನ ಅಸಮತೋಲನದಿಂದ ಮುಖ್ಯ ರೋಗಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.
ಕಿಂವಿನಾಶಾಃ ಕಿಮುತ್ಪಾದಾಶ್ ಶರೀರೇ ಽಸ್ಮಿನ್ ಮುನೀಶ್ವರ । ಆಧಯೋ ವ್ಯಾಧಯಶ್ ಚೈವ ಯಥಾವತ್ ಕಥಯಾಶು ಮೇ
ಮುನಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಈ ದೇಹದಲ್ಲಿ ನಾಶ ಮತ್ತು ಉತ್ಪತ್ತಿಗೆ ಕಾರಣವೇನು? ದಯವಿಟ್ಟು ಬೇಗನೆ ಮತ್ತು ಸರಿಯಾಗಿ ದುಃಖಗಳು ಮತ್ತು ರೋಗಗಳ ಬಗ್ಗೆ ನನಗೆ ಹೇಳಿ.
ಆಧಯೋ ವ್ಯಾಧಯಶ್ ಚೈವ ದ್ವಯಂ ದುಃಖಸ್ಯ ಕಾರಣಮ್ । ತನ್ನಿವೃತ್ತಿಂ ಸುಖಂ ವಿದ್ಯಾತ್ ತತ್ಕ್ಷಯೋ ಮೋಕ್ಷ ಉಚ್ಯತೇ
ದುಃಖಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾದ ಎರಡು вещಗಳು ದುಃಖಗಳು ಮತ್ತು ರೋಗಗಳು. ಅವುಗಳ ನಿವೃತ್ತಿಯೇ ಸುಖ, ಅವುಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹೋಗುವದನ್ನು ಮುಕ್ತಿಯೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.
ಮಿಥಃ ಕದಾಚಿಜ್ ಜಾಯೇತೇ ಕದಾಚಿತ್ ಸಮಮ್ ಏವ ತು । ಪರ್ಯಾಯೇಣ ಕದಾಚಿತ್ ತಾವ್ ಆಧಿವ್ಯಾಧೀ ಶರೀರಕೇ
ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಅವು ಪರಸ್ಪರ ಬದಲಾಗುತ್ತಾ ಬರುತ್ತವೆ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಬರುತ್ತವೆ, ಮತ್ತೆ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಈ ದುಃಖವೂ ರೋಗವೂ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.
ದೇಹದುಃಖಂ ವಿದುರ್ ವ್ಯಾಧಿಮ್ ಆಧ್ಯಾಖ್ಯಂ ವಾಸನಾಮಯಮ್ । ಮೌರ್ಖ್ಯಮೂಲೇ ಹಿ ತೇ ವಿದ್ಯಾತ್ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನಪರಿಕ್ಷಯೇ
ದೇಹದ ನೋವು ಎಂಬುದು ಮನಸ್ಸಿನ ಪೀಡನೆ ಎನ್ನುವ ರೋಗವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಹಳೆಯ ವಾಸನೆಗಳಿಂದ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಅಜ್ಞಾನವೇ ಮೂಲ, ಮತ್ತು ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನ ಇಲ್ಲದಾಗ ಇದು ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.
ಅತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನವಶತಸ್ ಸ್ವೇನ್ದ್ರಿಯಾಕ್ರಮಣಂ ವಿನಾ । ಹೃದಿ ತಾನವಮ್ ಉಜ್ಝತ್ಸು ರಾಗದ್ವೇಷೇಷ್ವ್ ಅನಾರತಮ್
ಯಥಾರ್ಥ ಜ್ಞಾನವಿಲ್ಲದೆ, ತಮ್ಮ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೇಲೆ ಹಿಡಿತವಿಲ್ಲದೆ, ಹೃದಯವು ಸದಾ ಆಸೆ-ದ್ವೇಷಗಳ ನಡುವೆ ತಲ್ಲಣಗೊಳ್ಳುತ್ತಾ, ಅವರು ಒಳಗಿಂದಲೇ ಆಯಾಸಪಡುತ್ತಾರೆ.
ಇದಂ ಪ್ರಾಪ್ತಮ್ ಇದಂ ನೇತಿ ಜಾಡ್ಯಾನ್ಧ್ಯಘನಮೋಹದಾಃ । ಆಧಯಸ್ ಸಮ್ಪ್ರವರ್ತನ್ತೇ ವರ್ಷಾಸು ಮಿಹಿಕಾ ಇವ
‘ಇದು ನನಗೆ ಸಿಕ್ಕಿತು’, ‘ಇದು ನನಗೆ ಸಿಗಲಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಚಿಂತನೆಗಳಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ, ಜಡತೆ, ಅಂಧತೆ ಮತ್ತು ಗಾಢ ಮೋಹದಿಂದ ಆವರಿತರಾಗಿ, ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಪೀಡನೆಗಳು ಮಳೆಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮಂಜು ಹಬ್ಬುವಂತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.
ಭೃಶಂ ಸ್ಫುರನ್ತೀಷ್ವ್ ಇಚ್ಛಾಸು ಮೌರ್ಖ್ಯಾಚ್ ಚೇತಸ್ಯ್ ಅನಿರ್ಜಿತೇ । ದುರನ್ನಾಭ್ಯವಹಾರೇಣ ದುರ್ದೇಶಾಕ್ರಮಣೇನ ಚ
ಬಲವಾದ ಆಸೆಗಳು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಎದ್ದೇಳುವಾಗ, ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಜಯಿಸದೆ ಇರುವಾಗ, ತಪ್ಪು ಆಹಾರ ಸೇವನೆಯಿಂದ ಮತ್ತು ಅಸಮಂಜಸವಾದ ಸ್ಥಳಗಳಿಗೆ ಹೋಗುವುದರಿಂದ ದುಃಖಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.
ದುಷ್ಕಾಲವ್ಯವಹಾರೇಣ ದುಷ್ಕ್ರಿಯಾಸ್ಫುರಣೇನ ಚ । ದುರ್ಜನಾಸಙ್ಗದೋಷೇಣ ದುರ್ಭಾವೋದ್ಭವನೇನ ಚ
ಅನುಕೂಲವಲ್ಲದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವುದರಿಂದ, ತಪ್ಪು ಕೆಲಸಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ, ಕೆಟ್ಟವರ ಜೊತೆಗಿನ ಸಂಪರ್ಕದಿಂದ, ಮತ್ತು ಅಸಹಜ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು ಉದಯಿಸುವುದರಿಂದ ದುಃಖ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.
ಕ್ಷೀಣತ್ವಾದ್ ವಾ ಪ್ರಪೂರ್ಣತ್ವಾನ್ ನಾಡಿಷ್ವ್ ಅಸುಖಸಂಸೃತೌ । ಪ್ರಾಣೇ ವಿಧುರತಾಂ ಯಾತೇ ಕುಪಥೇವ ನವಾಧ್ವಗೇ
ನಾಳಿಗಳು ದುರ್ಬಲವಾಗಿದ್ದರೂ ಅಥವಾ ತುಂಬಿ ಹೋಗಿದ್ದರೂ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಸಮತೋಲನ ತಪ್ಪಿದಾಗ, ಪ್ರಾಣಶಕ್ತಿ ಅಸ್ಥಿರವಾದಾಗ ದೇಹದಲ್ಲಿ ದುಃಖ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಹೊಸದಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಿದ, ಒರಟಾದ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಯಾಣಿಕನಿಗೆ ಆಗುವ ತೊಂದರೆಯಂತೆಯೇ.
ದೌಸ್ಸ್ಥಿತ್ಯಕಾರಣಂ ದೋಷಾದ್ ವ್ಯಾಧಿರ್ ದೇಹೇ ಪ್ರವರ್ತತೇ । ನದ್ಯಾಂ ಪ್ರಾವೃಣ್ನಿದಾಘಾಭ್ಯಾಮ್ ಇವಾಕಾರವಿಪರ್ಯಯಃ
ಸ್ಥಿರತೆ ಇಲ್ಲದ ಕಾರಣದಿಂದ ದೇಹದಲ್ಲಿ ರೋಗ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ನದಿಯ ರೂಪವು ಮಳೆಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ಅಥವಾ ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಬದಲಾಗುವಂತೆ ಆಗುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಾಕ್ತನೀ ವೈಹಿಕೀ ವಾಪಿ ಶುಭಾ ವಾಪ್ಯ್ ಅಶುಭಾ ಮತಿಃ । ಯೈವಾಧಿಕಾ ಸೈವ ತಥಾ ತಸ್ಮಿನ್ ಯೋಜಯತಿ ಕ್ರಮೇ
ಯಾರಾದರೂ ಸ್ವಭಾವವು ಹಳೆಯದು ಆಗಿರಬಹುದು, ಈ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಬಂದಿರಬಹುದು, ಶುಭವಾಗಿರಬಹುದು ಅಥವಾ ಅಶುಭವಾಗಿರಬಹುದು—ಯಾವುದು ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿಯೋ ಅದು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿಯೂ ಆ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ಆ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ನಡೆಸುತ್ತದೆ.
ಆಧಯೋ ವ್ಯಾಧಯಶ್ ಚೈವಂ ಜಾಯನ್ತೇ ಭೂತಪಞ್ಚಕೇ । ಕಥಂ ಶೃಣು ವಿನಶ್ಯನ್ತಿ ರಾಘವಾಣಾಂ ಕುಲೋದ್ವಹ
ಐದು ಭೂತಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ದೇಹದಲ್ಲಿ ದುಃಖಗಳು ಮತ್ತು ರೋಗಗಳು ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ. ರಾಘವಕುಲದ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಅವು ಹೇಗೆ ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಈಗ ಕೇಳು.
ದ್ವಿವಿಧೋ ಹ್ಯ್ ಆಧಿರ್ ಅಸ್ತೀಹ ಸಾಮಾನ್ಯಸ್ ಸಾರ ಏವ ಚ । ವ್ಯವಹಾರಸ್ ತು ಸಾಮಾನ್ಯಸ್ ಸಾರೋ ಜನ್ಮಮಯಸ್ ಸ್ಮೃತಃ
ಇಲ್ಲಿ ದುಃಖಗಳು ಎರಡು ವಿಧವಾಗಿವೆ: ಸಾಮಾನ್ಯ ಮತ್ತು ಮೂಲಭೂತ. ಸಾಮಾನ್ಯದು ಪ್ರಪಂಚದ ವ್ಯವಹಾರಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟದ್ದು, ಮೂಲಭೂತದು ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದದ್ದು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಾಪ್ತೇನಾಭಿಮತೇನೈವ ನಶ್ಯನ್ತಿ ವ್ಯಾವಹಾರಿಕಾಃ । ಆಧಿಕ್ಷಯೇಣಾಧಿಭವಾಃ ಕ್ಷೀಯನ್ತೇ ವ್ಯಾಧಯೋ ಽಪ್ಯ್ ಅಲಮ್
ಬಯಸಿದುದನ್ನು ಪಡೆದಾಗ ಸಾಮಾನ್ಯ ದುಃಖಗಳು ಹೋಗಿಹೋಗುತ್ತವೆ. ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಬಂದ ದುಃಖಗಳು ಅಜ್ಞಾನವು ದೂರವಾದಾಗ ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ. ಇದೇ ರೀತಿ ರೋಗಗಳೂ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತವೆ.
ಆತ್ಮಜ್ಞಾನಂ ವಿನಾ ಸಾರೋ ನಾಧಿರ್ ನಶ್ಯತಿ ರಾಘವ । ಭೂಯೋ ರಜ್ಜ್ವವಬೋಧೇನ ರಜ್ಜುಸರ್ಪೋ ಹಿ ನಶ್ಯತಿ
ಆತ್ಮಜ್ಞಾನವಿಲ್ಲದೆ ಮೂಲಭೂತ ದುಃಖಗಳು ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ, ರಾಘವ. ಹಗ್ಗದಲ್ಲಿ ಹಾವು ಎಂದು ಭ್ರಮೆ ಉಂಟಾದಾಗ, ಹಗ್ಗವನ್ನು ತಿಳಿದಾಗ ಆ ಹಾವು ಕಾಣಿಸದೆ ಹೋದಂತೆ.
ಆಧಿವ್ಯಾಧಿವಿಲಾಸಾನಾಂ ರಾಮ ಸಾರಾಧಿಸಙ್ಕ್ಷಯಃ । ಸರ್ವೇಷಾಂ ಮೂಲಹಾ ಪ್ರಾವೃಣ್ನದೀವ ತಟವೀರುಧಾಮ್
ರಾಮಾ, ಎಲ್ಲಾ ದುಃಖಗಳು ಮತ್ತು ರೋಗಗಳ ಮೂಲವಾದ ಆ ಗಂಭೀರ ದುಃಖವನ್ನೇ ನೀಗಿದರೆ, ನದಿಯ ದಡದ ಸಸಿಗಳನ್ನು ಶರದ್ಕಾಲದ ಹೊಳೆ ಎಳೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುವಂತೆ, ಅವುಗಳೆಲ್ಲವೂ ಮೂಲಸಹಿತವಾಗಿ ದೂರವಾಗುತ್ತವೆ.
ಅನಾಧಿಜಾ ವ್ಯಾಧಯಸ್ ತು ದ್ರವ್ಯಮನ್ತ್ರಶುಭಕ್ರಮೈಃ । ಚಿಕಿತ್ಸಕಾದಿಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತೈರ್ ನಶ್ಯನ್ತ್ಯ್ ಅಭ್ರೈರ್ ಇವಾತಪಾಃ
ಆದರೆ, ದುಃಖದಿಂದ ಹುಟ್ಟದ ರೋಗಗಳು ಮಾತ್ರ, ಔಷಧಿ, ಮಂತ್ರ ಮತ್ತು ಶುಭವಾದ ಕ್ರಮಗಳಿಂದ, ವೈದ್ಯರು ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರಗಳು ಹೇಳಿದಂತೆ, ಮೋಡಗಳನ್ನು ಬಿಸಿಲು ಹತ್ತಿರದಿಂದ ಕರಗಿಸುವಂತೆ, ದೂರವಾಗುತ್ತವೆ.
ಸ್ನಾನಮನ್ತ್ರೌಷಧೋಪಾಯವಕ್ತೄಣ್ಯ್ ಅಧಿಗತಾನಿ ಚ । ತ್ವಯಾ ಚಿಕಿತ್ಸಾಶಾಸ್ತ್ರಾಣಿ ಕಿಮ್ ಅನ್ಯದ್ ಉಪದಿಶ್ಯತೇ
ಸ್ನಾನ, ಮಂತ್ರ, ಔಷಧ ಉಪಾಯಗಳು ಮತ್ತು ವೈದ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದ ಬೋಧನೆಗಳನ್ನು ನೀನು ಈಗಾಗಲೇ ಕಲಿತಿದ್ದೀಯಲ್ಲ; ಇನ್ನೇನು ಹೇಳಬೇಕಿದೆ?
ಆಧೇಃ ಕಥಂ ಭವೇದ್ ವ್ಯಾಧಿಃ ಕಥಂ ಚ ಸ ವಿನಶ್ಯತಿ । ದ್ರವ್ಯಾದ್ ಇತರಯಾ ಯುಕ್ತ್ಯಾ ಮನ್ತ್ರಪುಣ್ಯಾದಿಪೂರ್ವಯಾ
ದುಃಖದಿಂದ ರೋಗ ಹೇಗೆ ಬರುತ್ತದೆ, ಅದು ಹೇಗೆ ಹೋಗುತ್ತದೆ? ಔಷಧದಿಂದಲೂ, ಅಥವಾ ಮಂತ್ರ, ಪುಣ್ಯ ಮತ್ತು ಇತರ ಉಪಾಯಗಳಿಂದಲೂ ಅದು ನಿವಾರಣೆಯಾಗುತ್ತದೆ.
ಚಿತ್ತೇ ವಿಧುರಿತೇ ದೇಹಸ್ ಸಮ್ಯಙ್ ನಾನುಭವತ್ಯ್ ಅಯಮ್ । ಯಥಾ ಹಿ ರುಷಿತೋ ಜನ್ತುರ್ ಅಗ್ರಮ್ ಏವ ನ ಪಶ್ಯತಿ
ಮನಸ್ಸು ಅಶಾಂತವಾಗಿದ್ದಾಗ ದೇಹ ಸರಿಯಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಹೇಗೆಂದರೆ, ಕೋಪಗೊಂಡ ಪ್ರಾಣಿ ತನ್ನ ಮುಂದೆ ಇರುವುದನ್ನೂ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ.
ಅನಪೇಕ್ಷ್ಯ ಯಥಾಪ್ರಾಪ್ತಮ್ ಅಮಾರ್ಗಮ್ ಅನುಧಾವತಿ । ಪ್ರಕೃತಂ ಮಾರ್ಗಮ್ ಉತ್ಸೃಜ್ಯ ಶರಾರ್ತೋ ಹರಿಣೋ ಯಥಾ
ಯಾವುದನ್ನಾದರೂ ಯೋಚನೆ ಇಲ್ಲದೆ ಹಿಂಬಾಲಿಸಿ, ಸರಿಯಾದ ದಾರಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ತಪ್ಪು ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಓಡುತ್ತದೆ. ಇದು ಗಾಯಗೊಂಡ ಹರಣ ಒಂದು ಕಡೆಗೆ ಓಡಿದಂತೆ.
ಸಙ್ಕ್ಷೋಭಾತ್ ಸಾಮ್ಯಮ್ ಉತ್ಸೃಜ್ಯ ವಹನ್ತಿ ಪ್ರಾಣವಾಯವಃ । ದೇಹೇ ಗಜಘಟಾರ್ತಾನಿ ಪಯಾಂಸೀವ ಸರಿತ್ತಟೇ
ಮನಸ್ಸಿನ ಅಶಾಂತಿಯಿಂದ ಪ್ರಾಣವಾಯುಗಳು ಸಮತೋಲನವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ದೇಹದಲ್ಲಿ ಅಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಹರಡುತ್ತವೆ. ಇದು ಆನೆಗಳು ನದಿಯ ತೀರವನ್ನು ಕೆದಕಿದಾಗ ನೀರು ಎಲ್ಲೆಂದೋ ಹರಿಯುವಂತೆ.
ಅಸಮಂ ವಹತಿ ಪ್ರಾಣೇ ನಾಡ್ಯೋ ಯಾನ್ತಿ ವಿಸಂಸ್ಥಿತಿಮ್ । ಅಸಮ್ಯಕ್ ಸಂಸ್ಥಿತೇ ಭೂಪೇ ಯಥಾ ವರ್ಣಾಶ್ರಮಕ್ರಮಾಃ
ಪ್ರಾಣವಾಯುಗಳು ಸಮವಾಗಿ ಹರಿಯದೆ ನಾಡಿಗಳು ಗೊಂದಲಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತವೆ. ಇದು ರಾಜನು ಅಸ್ಥಿರನಾಗಿದ್ದಾಗ ವರ್ಣಾಶ್ರಮಗಳು ಗೊಂದಲಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗುವಂತೆ.
ಕಾಶ್ಚಿನ್ ನಾಡ್ಯಃ ಪ್ರಪೂರ್ಣತ್ವಂ ಯಾನ್ತಿ ಕಾಶ್ಚಿಚ್ ಚ ರಿಕ್ತತಾಮ್ । ಪ್ರಾಣೇ ವಿಧುರಿತೇ ದೇಶೇ ಸರ್ವರ್ತೌ ಸರಿತೋ ಯಥಾ
ಯಾವೊ ನಾಡಿಗಳು ತುಂಬಿ ಹರಿಯುತ್ತವೆ, ಇನ್ನಾವೊ ಖಾಲಿಯಾಗುತ್ತವೆ; ಪ್ರಾಣಶಕ್ತಿ ಅಸ್ಥಿರವಾದಾಗ, ಎಲ್ಲ ಋತುಗಳಲ್ಲಿ ನದಿಗಳು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ತುಂಬಿ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಒಣಗುವಂತೆ.
ಕುಜೀರ್ಣತ್ವಮ್ ಅಜೀರ್ಣತ್ವಮ್ ಅತಿಜೀರ್ಣತ್ವಮ್ ಏವ ವಾ । ದೋಷಾಯೈವ ಪ್ರಯಾತ್ಯ್ ಅನ್ನಂ ಪ್ರಾಣಸಞ್ಚಾರದುಷ್ಕ್ರಮೈಃ
ಆಹಾರ ಸರಿಯಾಗಿ ಜೀರ್ಣವಾಗದೆ, ಅಥವಾ ಜೀರ್ಣವಾಗದೆ ಉಳಿದುಕೊಳ್ಳಬಹುದು, ಅಥವಾ ತುಂಬಾ ಜೀರ್ಣವಾಗಬಹುದು; ಪ್ರಾಣಶಕ್ತಿ ಸರಿಯಾಗಿ ಹರಿಯದಿದ್ದರೆ, ಇದರಿಂದ ಕೇವಲ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆ ಮಾತ್ರ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.
ಯಥಾ ಕಾಷ್ಠಾನಿ ನಯತಿ ಪ್ರಾಪ್ತಂ ದೇಶಂ ಸರಿದ್ರಯಃ । ತಥಾನ್ನಾನಿ ನಯತ್ಯ್ ಅನ್ತಃ ಪ್ರಾಣವಾತಸ್ ಸ್ವಮ್ ಆಶ್ರಯಮ್
ಹರಿಯುವ ನದಿಯ ಪ್ರವಾಹವು ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಬರುವ ಮರದ ತುಂಡುಗಳನ್ನು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಬೇಕಾದರೂ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುವಂತೆ, ಒಳಗಿನ ಪ್ರಾಣವಾಯು ಆಹಾರವನ್ನು ಅದರ ಗಮ್ಯಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತದೆ.
ಯಾನ್ಯ್ ಅನ್ನಾನಿ ವಿರೋಧೇನ ತಿಷ್ಠನ್ತ್ಯ್ ಅನ್ತಶ್ ಶರೀರಕೇ । ತಾನ್ಯ್ ಏವ ವ್ಯಾಧಿತಾಂ ಯಾನ್ತಿ ಪರಿಣಾಮಸ್ವಭಾವತಃ
ಅನುಕೂಲವಿಲ್ಲದೆ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಉಳಿಯುವ ಆಹಾರಗಳು, ಅವುಗಳ ಸ್ವಭಾವದ ಪ್ರಕಾರ, ಕಾಯಿಲೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತವೆ.