ಸರ್ವಾರಮ್ಭಾಂಸ್ ತ್ಯಜನ್ ಸ್ವಸ್ಥಃ ಕುರ್ವಂಶ್ ಚಾಪಿ ಬುಧೋ ಜನಃ । ಪ್ರಾಣಾಪಾನಗತೀಃ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಸುಸ್ವಸ್ಥಸ್ ಸುಖಮ್ ಏಧತೇ
ಎಲ್ಲಾ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಮನಸ್ಸನ್ನು ಶಾಂತವಾಗಿಟ್ಟುಕೊಂಡು, ವಿವೇಕದಿಂದ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುವವನು, ಉಸಿರಾಟದ ಚಲನೆಗಳನ್ನು ಸಮತೋಲನದಿಂದ ಅನುಭವಿಸಿ, ತುಂಬಾ ಸುಖವಾಗಿ ಮತ್ತು ಆರೋಗ್ಯದಿಂದ ಜೀವನವನ್ನು ಸಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ.
ಪ್ರಾಣಸ್ಯಾಭ್ಯುದಯೋ ಬ್ರಹ್ಮನ್ ಪದ್ಮಯನ್ತ್ರಾದ್ ಧೃದಿ ಸ್ಥಿತಾತ್ । ದ್ವಾದಶಾಙ್ಗುಲಪರ್ಯನ್ತೇ ಪ್ರಾಣೋ ಽಸ್ತಂ ಯಾತ್ಯ್ ಅಯಂ ಬಹಿಃ
ಓ ಬ್ರಹ್ಮಣೇ, ಹೃದಯದಲ್ಲಿರುವ ಕಮಲದಂತೆ ಇರುವ ಯಂತ್ರದಿಂದ ಪ್ರಾಣವು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಏರುತ್ತದೆ; ಅದು ಹನ್ನೆರಡು ಬೆರಳಿನಷ್ಟು ದೂರ ಹೊರಗೆ ಹೋಗುತ್ತದೆ.
ಅಪಾನಸ್ಯೋದಯೋ ಬಾಹ್ಯಾದ್ ದ್ವಾದಶಾನ್ತಾನ್ ಮಹಾಮುನೇ । ಅಸ್ತಙ್ಗತಿರ್ ಅಥಾಮ್ಭೋಜಯನ್ತ್ರೇ ಹೃದಯಸಂಸ್ಥಿತೇ
ಮಹಾ ಮುನಿಯೇ, ಅಪಾನವು ಹೊರಗಿನಿಂದ ಹನ್ನೆರಡು ಬೆರಳಿನಷ್ಟು ದೂರಕ್ಕೆ ಏರುತ್ತದೆ; ನಂತರ ಅದು ಹೃದಯದಲ್ಲಿರುವ ಆ ಕಮಲ ಯಂತ್ರದಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಾಣೋ ಯತ್ರಾಸ್ತಮ್ ಆಯಾತಿ ದ್ವಾದಶಾನ್ತೇ ನಭಃಪದೇ । ಪದಾತ್ ತಸ್ಮಾದ್ ಅಪಾನೋ ಽಯಮ್ ಉದೇತಿ ಸಮನನ್ತರಮ್
ಪ್ರಾಣವು ಹನ್ನೆರಡು ಬೆರಳಿನಷ್ಟು ದೂರ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುವ ಜಾಗದಲ್ಲೇ, ಅದೇ ಸ್ಥಳದಿಂದ ಅಪಾನವು ಕೂಡ ತಕ್ಷಣವೇ ಉದಯವಾಗುತ್ತದೆ.
ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶೋನ್ಮುಖಃ ಪ್ರಾಣೋ ವಹತ್ಯ್ ಅಗ್ನಿಶಿಖಾ ಯಥಾ । ಹೃದಾಕಾಶೋನ್ಮುಖೋ ಽಪಾನೋ ನಿಮ್ನೇ ವಹತಿ ವಾರಿವತ್
ಪ್ರಾಣನು ಹೊರಗಿನ ಆಕಾಶದ ಕಡೆ ನೋಡುತ್ತಾ, ಬೆಂಕಿಯ ಜ್ವಾಲೆಯಂತೆ ಚಲಿಸುತ್ತದೆ. ಅಪಾನನು ಹೃದಯದ ಆಕಾಶದ ಕಡೆ ನೋಡುತ್ತಾ, ನೀರಿನಂತೆ ಕೆಳಗೆ ಹರಿದು ಹೋಗುತ್ತದೆ.
ಅಪಾನಶ್ ಚನ್ದ್ರಮಾ ದೇಹಮ್ ಆಪ್ಯಾಯಯತಿ ಬಾಹ್ಯತಃ । ಪ್ರಾಣಸ್ ಸೂರ್ಯೋ ಽಗ್ನಿರ್ ಅಥ ವಾ ಪಚತ್ಯ್ ಅನ್ತರ್ ಇದಂ ವಪುಃ
ಅಪಾನನು ಚಂದ್ರನಂತೆ ದೇಹವನ್ನು ಹೊರಗಿನಿಂದ ಪೋಷಿಸುತ್ತದೆ. ಪ್ರಾಣನು ಸೂರ್ಯ ಅಥವಾ ಬೆಂಕಿಯಂತೆ ದೇಹವನ್ನು ಒಳಗಿನಿಂದ ಬೇಯಿಸುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಾಣೋ ಹಿ ಹೃದಯಾಕಾಶಂ ತಾಪಯಿತ್ವಾ ಪ್ರತಿಕ್ಷಣಮ್ । ಮುಖಾಗ್ರಗಗನಂ ಪಶ್ಚಾತ್ ತಾಪಯತ್ಯ್ ಉತ್ತಮೋ ರವಿಃ
ಪ್ರಾಣನು ಪ್ರತಿಕ್ಷಣವೂ ಹೃದಯದ ಆಕಾಶವನ್ನು ಬಿಸಿಮಾಡುತ್ತದೆ. ನಂತರ, mouth-ನ ತುದಿಯ ಆಕಾಶವನ್ನು ಮಹಾ ಸೂರ್ಯನು ಬಿಸಿಮಾಡುತ್ತಾನೆ.
ಅಪಾನೇನ್ದುರ್ ಮುಖಾಗ್ರೇ ಖಂ ಪ್ಯಾಯಯಿತ್ವಾ ಹೃದಮ್ಬರಮ್ । ಪಶ್ಚಾದ್ ಆಪ್ಯಾಯಯತ್ಯ್ ಏಷ ನಿಮೇಷಸಮನನ್ತರಮ್
ಚಂದ್ರನಂತೆ ಇರುವ ಅಪಾನನು ಮೊದಲು ಬಾಯಿಯ ತುದಿಯ ಆಕಾಶವನ್ನು ತುಂಬಿ, ತಕ್ಷಣವೇ ಹೃದಯದ ಆಕಾಶವನ್ನೂ ತುಂಬುತ್ತದೆ.
ಅಪಾನಶಶಿನೋ ಽನ್ತಸ್ಸ್ಥಾಃ ಕಲಾಃ ಪ್ರಾಣವಿವಸ್ವತಾ । ಯತ್ರ ಗ್ರಸ್ತಾಸ್ ತದ್ ಆಸಾದ್ಯ ಪದಂ ಭೂಯೋ ನ ಶೋಚ್ಯತೇ
ಅಪಾನ ಎಂಬ ಒಳಗಿನ ಚಂದ್ರನ ಕಿರಣಗಳನ್ನು ಪ್ರಾಣ ಎಂಬ ಸೂರ್ಯನು ಒಳಗೆಳೆದುಕೊಂಡಾಗ, ಆ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ತಲುಪಿದ ಮೇಲೆ ಮತ್ತೆ ದುಃಖಕ್ಕೆ ಯಾವ ಕಾರಣವೂ ಉಳಿಯದು.
ಪ್ರಾಣಾರ್ಕಸ್ಯ ಕಲಾನ್ತಸ್ಸ್ಥಾ ಯತ್ರಾಪಾನಹಿಮಾಂಶುನಾ । ಗ್ರಸ್ತಾ ತತ್ ಪದಮ್ ಆಸಾದ್ಯ ನ ಭೂಯೋ ಜನ್ಮಭಾಙ್ ಮನಃ
ಪ್ರಾಣಸೂರ್ಯನೊಳಗಿನ ಕಿರಣಗಳನ್ನು ಅಪಾನಚಂದ್ರನು ಒಳಗೆಳೆದುಕೊಂಡಾಗ, ಆ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ತಲುಪಿದ ಮೇಲೆ ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತೆ ಹುಟ್ಟುವ ಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ಭಾಗಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ.
ಪ್ರಾಣ ಏವಾರ್ಕತಾಂ ಯಾತಿ ಸಬಾಹ್ಯಾಭ್ಯನ್ತರೇ ಽಮ್ಬರೇ । ಆಪ್ಯಾಯನಕರೀಂ ಪಶ್ಚಾಚ್ ಛಶಿತಾಮ್ ಅಧಿಗಚ್ಛತಿ
ಪ್ರಾಣವೇ ಹೊರಗಿನ ಮತ್ತು ಒಳಗಿನ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಬೆಳಗುತ್ತದೆ; ನಂತರ ಅದು ಪೋಷಣೆಯನ್ನು ನೀಡುವ ಚಂದ್ರನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಾಣ ಏವೇನ್ದುತಾಂ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ಶರೀರಾಪ್ಯಾಯಕಾರಿಣೀಮ್ । ಕ್ಷಣಾದ್ ಆಯಾತಿ ಸೂರ್ಯತ್ವಂ ಸಂಶೋಷಣಕರಂ ಪರಮ್
ಪ್ರಾಣವು ದೇಹಕ್ಕೆ ಪೋಷಣೆ ನೀಡುವ ಚಂದ್ರನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಟ್ಟು, ಕ್ಷಣಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಒಣಗಿಸುವ ಶಕ್ತಿಯುಳ್ಳ ಪರಮ ಸೂರ್ಯನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತಲುಕುತ್ತದೆ.
ಅರ್ಕತಾಂ ಸಮ್ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ ನ ಯಾವಚ್ ಚನ್ದ್ರತಾಂ ಗತಃ । ಪ್ರಾಣಸ್ ತಾವದ್ ವಿಚಾರ್ಯಾನ್ತರ್ ದೇಶಕಾಲೌ ನ ಶೋಚ್ಯತೇ
ಪ್ರಾಣನು ಸೂರ್ಯನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಚಂದ್ರನ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಹೋಗುವವರೆಗೆ, ಆ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಬೇಕು; ಆದರೆ ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳ ಮತ್ತು ಕಾಲದ ಬಗ್ಗೆ ದುಃಖಪಡಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ.
ಹೃದಿ ಚನ್ದ್ರಾರ್ಕಯೋರ್ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ನಿತ್ಯಮ್ ಅಸ್ತಮಯೋದಯಮ್ । ಆತ್ಮನೋ ನಿಜಮ್ ಆಧಾರಂ ನ ಭೂಯೋ ಜಾಯತೇ ಮನಃ
ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯ ಮತ್ತು ಚಂದ್ರರ ನಿರಂತರ ಅಸ್ತಮಯ ಮತ್ತು ಉದಯವನ್ನು ತಿಳಿದು, ತಾನು ಯಾರು ಎಂಬ ನಿಜವಾದ ಆಧಾರವನ್ನು ಅರಿತಾಗ, ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತೆ ಹುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ.
ಸೋದಯಾಸ್ತಮಯಂ ಸೇನ್ದುಂ ಸರಶ್ಮಿಂ ಸಸಮಾಗಮಮ್ । ಹೃದಯೇ ಭಾಸ್ಕರಂ ದೇವಂ ಯಃ ಪಶ್ಯತಿ ಸ ಪಶ್ಯತಿ
ಯಾರು ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರನೂ ಕಿರಣಗಳೂ ಸಹಿತವಾಗಿ, ಉದಯ ಮತ್ತು ಅಸ್ತಮಯವಿರುವ ದೇವರೂ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ನೋಡುವರೋ, ಅವರು ನಿಜವಾಗಿಯೂ ನೋಡುವವರು.
ನಾಕ್ಷೀಣಂ ನ ಪರಿಕ್ಷೀಣಂ ಬಹಿಸ್ಸ್ಥಂ ಸಿದ್ಧಯೇ ತಮಃ । ಹಾರ್ದಂ ತು ಕ್ಷಪಯೇದ್ ಧ್ವಾನ್ತಂ ಯತ್ಕ್ಷಯೇ ಸಿದ್ಧಿರ್ ಉತ್ತಮಾ
ಹೊರಗಿನ ಅಂಧಕಾರ ಕಡಿಮೆಯಾಗದಿದ್ದರೂ ಅಥವಾ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ದೂರವಾದರೂ, ಅದು ಸಾಧನೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗದು; ಆದರೆ ಹೃದಯದ ಅಂಧಕಾರವು ನಾಶವಾದಾಗ, ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಸಾಧನೆ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ.
ಬಾಹ್ಯೇ ತಮಸಿ ಸಙ್ಕ್ಷೀಣೇ ಲೋಕಾಲೋಕಃ ಪ್ರಜಾಯತೇ । ಹಾರ್ದೇ ತು ತಮಸಿ ಕ್ಷೀಣೇ ಸ್ವಾಲೋಕೋ ಜಾಯತೇ ಪರಃ
ಹೊರಗಿನ ಕತ್ತಲೆ ಕಡಿಮೆಯಾದಾಗ, ಈ ಲೋಕವೂ ಅದರ ಪಾರದ ಜಗತ್ತೂ ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಹೃದಯದ ಒಳಗಿನ ಕತ್ತಲೆ ದೂರವಾದಾಗ, ತನ್ನೊಳಗಿನ ಪರಮ ಪ್ರಕಾಶವೇ ಬೆಳಗುತ್ತದೆ.
ಹಾರ್ದಾನ್ಧಕಾರಕ್ಷಯದಂ ಪರಿಜ್ಞಾತಂ ವಿಮುಕ್ತಿದಮ್ । ಸೋದಯಾಸ್ತಮಯಂ ಯತ್ನಾತ್ ಪ್ರಾಣಾರ್ಕಮ್ ಅವಲೋಕಯೇತ್
ಹೃದಯದ ಕತ್ತಲೆ ಹೋಗುವುದರಿಂದ ಮುಕ್ತಿಯು ಸಿಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ತಿಳಿದ ಸಂಗತಿ. ಆದ್ದರಿಂದ ಉಸಿರಿನ ಸೂರ್ಯನು ಹೇಗೆ ಉದಯವಾಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅಸ್ತವಾಗುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಗಮನಿಸಬೇಕು.
ಅಪಾನೇನ್ದುಃ ಪ್ರಯಾತ್ಯ್ ಅಸ್ತಂ ಯತ್ರ ಹೃತ್ಪದ್ಮಕೋಟರೇ । ಪದಾತ್ ತಸ್ಮಾದ್ ಉದೇತ್ಯ್ ಅನ್ತಃ ಪ್ರಾಣಾರ್ಕೋ ಬಹಿರುನ್ಮುಖಃ
ಅಪಾನ ಎಂಬ ಚಂದ್ರನು ಹೃದಯದ ಕಮಲದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಸ್ತವಾಗುವಾಗ, ಅದೇ ಸ್ಥಳದಿಂದ ಒಳಗಡೆ ಪ್ರಾಣ ಎಂಬ ಸೂರ್ಯನು ಹೊರಗೆ ಮುಖಮಾಡಿ ಉದಯವಾಗುತ್ತಾನೆ.
ಅಪಾನೇ ಽಸ್ತಙ್ಗತೇ ಪ್ರಾಣಸ್ ಸಮುದೇತಿ ಹೃದಮ್ಬುಜಾತ್ । ಛಾಯಾಯಾಂ ಗಲಿತಾಙ್ಗಾಯಾಂ ತತ್ರೈವಾಶು ಯಥಾತಪಃ
ಅಪಾನ ಅಸ್ತವಾಗುವಾಗ, ಪ್ರಾಣನು ಹೃದಯದ ಕಮಲದಿಂದ ಉದಯವಾಗುತ್ತಾನೆ. ಹೇಗೆ ನೆರಳು ಮಾಯವಾಗಿದೆಯೋ ಅಲ್ಲಿಯೇ ತಕ್ಷಣ ಸೂರ್ಯನು ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ.
ಪ್ರಾಣೇ ತ್ವ್ ಅಸ್ತಙ್ಗತೇ ಬಾಹ್ಯಾದ್ ಅಪಾನಃ ಪ್ರೋದಯೇತ್ ಕ್ಷಣಾತ್ । ಆತಪೇ ಪರಿತೋ ನಷ್ಟೇ ಛಾಯೇವಾಶು ಪದೇ ನವಾ
ಪ್ರಾಣವು ಹೊರಗೆ ಅಸ್ತವಾಗುವಾಗ, ಅಪಾನವು ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಉದಯಿಸುತ್ತದೆ. ಸೂರ್ಯನ ಬೆಳಕು ಎಲ್ಲೆಡೆ ನಾಶವಾದಾಗ ಹೊಸ ನೆರಳು ತಕ್ಷಣ ಮೂಡುವಂತೆ ಇದು ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಾಣಜನ್ಮಾವನೌ ನಷ್ಟಮ್ ಅಪಾನಂ ವಿದ್ಧಿ ಸನ್ಮತೇ । ಅಪಾನಜನ್ಮಭೂಮೌ ಚ ಪ್ರಾಣಂ ನಷ್ಟಮ್ ಅವೈಹಿ ಹಿ
ಪ್ರಾಣ ಹುಟ್ಟಿದಾಗ, ಅಪಾನವು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಲಯವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ತಿಳಿ, ಜ್ಞಾನಿಯೇ. ಹಾಗೆಯೇ, ಅಪಾನ ಹುಟ್ಟುವ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣವು ಅಸ್ತವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ನೀನು ಅರಿತುಕೋ.
ಅಸ್ತಙ್ಗತವತಿ ಪ್ರಾಣೇ ತ್ವ್ ಅಪಾನೇ ಽಭ್ಯುದಯೋನ್ಮುಖೇ । ಬಹಿಃಕುಮ್ಭಕಮ್ ಆಲಮ್ಬ್ಯ ಚಿರಂ ಭೂಯೋ ನ ಶೋಚ್ಯತೇ
ಪ್ರಾಣ ಅಸ್ತವಾಗಿದ್ದು, ಅಪಾನವು ಉದಯಿಸಲು ಸಿದ್ಧವಾಗಿರುವಾಗ, ಹೊರಗಡೆ ಉಸಿರನ್ನು ತಡೆದು ದೀರ್ಘಕಾಲ ಇಟ್ಟರೆ, ಮತ್ತೆ ದುಃಖವು ಬರುವುದಿಲ್ಲ.
ಅಪಾನೇ ಽಸ್ತಙ್ಗತೇ ಪ್ರಾಣೇ ಕಿಞ್ಚಿದ್ ಅಭ್ಯುದಯೋನ್ಮುಖೇ । ಅನ್ತಃಕುಮ್ಭಕಮ್ ಆಲಮ್ಬ್ಯ ಚಿರಂ ಭೂಯೋ ನ ಶೋಚ್ಯತೇ
ಅಪಾನ ಅಸ್ತವಾಗಿದ್ದು, ಪ್ರಾಣವು ಉದಯಿಸಲು ಸಿದ್ಧವಾಗಿರುವಾಗ, ಒಳಗಡೆ ಉಸಿರನ್ನು ತಡೆದು ದೀರ್ಘಕಾಲ ಇಟ್ಟರೆ, ಮತ್ತೆ ದುಃಖವು ಬರುವುದಿಲ್ಲ.
ಪ್ರಾಣರೇಚಕಮೂಲಸ್ಥಮ್ ಅಪಾನಾಪೂರಕೋಟಿಗಮ್ । ಸ್ವಸ್ಥಂ ಕುಮ್ಭಕಮ್ ಅಭ್ಯಸ್ಯ ನ ಭೂಯಃ ಪರಿತಪ್ಯತೇ
ಪ್ರಾಣದ ಉಸಿರೆಳೆಯುವ ಮೂಲದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿಕೊಂಡು, ಅಪಾನನ ಉಸಿರೆಳೆಯುವ ಶಿಖರವರೆಗೆ ತಲುಪುವ kumbhaka ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಿದಾಗ, ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತೆ ಬೇಸರವಾಗದು.
ಅಪಾನರೇಚಕಾಧಾರಂ ಪ್ರಾಣಪೂರಾನ್ತಸಂಸ್ಥಿತಮ್ । ಸ್ವಸಂಸ್ಥಂ ಕುಮ್ಭಕಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ನ ಭೂಯಃ ಪರಿತಪ್ಯತೇ
ಅಪಾನನ ಉಸಿರೆಳೆಯುವ ಆಧಾರದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣನ ಉಸಿರೆಳೆಯುವ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವತಃ ನೆಲೆಸಿರುವ kumbhaka ಅನ್ನು ಕಂಡಾಗ, ಮತ್ತೆ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಕಾಡುವದು ಇಲ್ಲ.
ಪ್ರಾಣಾಪಾನಾವ್ ಉಭಾವ್ ಅನ್ತರ್ ಯತ್ರೈತೌ ವಿಲಯಂ ಗತೌ । ತದ್ ಆಲಮ್ಬ್ಯ ಪದಂ ಶಾನ್ತಮ್ ಆತ್ಮನಾ ನಾನುತಪ್ಯತೇ
ಪ್ರಾಣ ಮತ್ತು ಅಪಾನ ಎರಡೂ ಒಳಗೆ ಒಂದಾಗಿ ಲಯವಾಗುವ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಆಧರಿಸಿ ಆ ಶಾಂತವಾದ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಇರುವ ಆತ್ಮ ಮತ್ತೆ ದುಃಖಪಡದು.
ಪ್ರಾಣಭಕ್ಷ್ಯೋನ್ಮುಖಾಪಾನಂ ದೇಶಂ ಕಾಲಂ ಚ ನಿಷ್ಕಲಮ್ । ವಿಚಾರ್ಯ ಬಹಿರ್ ಅನ್ತರ್ ವಾ ನ ಭೂಯಃ ಪರಿಶೋಚ್ಯತೇ
ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಒಳಗೆಳೆಯಲು ಅಪಾನ ಸಿದ್ಧವಾಗಿರುವ ಸ್ಥಳ ಮತ್ತು ಕಾಲವನ್ನು ಒಳಗೆ ಅಥವಾ ಹೊರಗೆ ಯೋಚಿಸಿದಾಗ, ಮತ್ತೆ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ದುಃಖವಾಗದು.
ಅಪಾನಭಕ್ಷಣಪರಂ ಪ್ರಾಣಂ ಹೃದಿ ತಥಾ ಬಹಿಃ । ದೇಶಂ ಕಾಲಂ ಚ ಸಮ್ಪ್ರೇಕ್ಷ್ಯ ನ ಭೂಯೋ ಜಾಯತೇ ಮನಃ
ಪ್ರಾಣನು ಅಪಾನವನ್ನು ಸೇವಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡು ಹೃದಯದಲ್ಲಿಯೂ ಹೊರಗಿನಲ್ಲಿಯೂ ಇರುವ ಸ್ಥಳ ಮತ್ತು ಕಾಲವನ್ನು ಗಮನಿಸಿದಾಗ, ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತೆ ಉದಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ.
ಯತ್ರ ಪ್ರಾಣೋ ಹ್ಯ್ ಅಪಾನೇನ ಪ್ರಾಣೇನಾಪಾನ ಏವ ಚ । ನಿಗೀರ್ಣೋ ಬಹಿರ್ ಅನ್ತಶ್ ಚ ದೇಶೌ ಕಾಲೌ ಚ ಪಶ್ಯ ತೌ
ಯಾವಾಗ ಪ್ರಾಣನು ಅಪಾನದಿಂದ, ಅಪಾನನು ಪ್ರಾಣದಿಂದ ಒಳಗೂ ಹೊರಗೂ ಒಂದನ್ನು ಮತ್ತೊಂದು ಆವರಿಸಿಕೊಂಡಿರುವುದನ್ನು ನೋಡು; ಆ ಸ್ಥಳ ಮತ್ತು ಕಾಲವನ್ನು ಗುರುತಿಸು.