ಸಮಸ್ತಕಲನಾತೀತಂ ಪರಾಂ ಕೋಟಿಮ್ ಉಪಾಶ್ರಿತಮ್ । ಪದಮ್ ಆಸಾದಯನ್ತ್ವ್ ಏತತ್ ಕಥಂ ಸಾಮಾನ್ಯಬುದ್ಧಯಃ
ಎಲ್ಲಾ ಲೆಕ್ಕಾಚಾರದಿಗೂ ಮೀರಿ, ಅತ್ಯುನ್ನತ ಶಿಖರವನ್ನು ತಲುಪಿರುವ ಆ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯ ಬುದ್ಧಿಯವರು ಹೇಗೆ ಪಡೆಯಲು ಸಾಧ್ಯ?
ಆತ್ಮಚಿನ್ತಾವಿಲಾಸಿನ್ಯಸ್ ತ್ವ್ ಅಸ್ಯಾಸ್ ಸಖ್ಯೋ ಮಹಾಮತೇ । ಕಿಞ್ಚಿತ್ ಸಾಮ್ಯಮ್ ಉಪಾಯಾತಾ ವಿದ್ಯನ್ತೇ ಶಶಿಶೀತಲಾಃ
ಓ ಮಹಾಮತಿ, ಆತ್ಮಚಿಂತನೆಯ ಆಟದಲ್ಲಿ ಭಾಗಿಯಾಗಿರುವ ಸಖಿಗಳಲ್ಲಿ, ಚಂದ್ರನಂತ ಶೀತಳಾದ ಕೆಲವರು ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಾನತೆಯನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ.
ಆತ್ಮಚಿನ್ತಾಸಮಾನಾನಾಂ ವಿವಿಧಾನಾಂ ಮುನೀಶ್ವರ । ಆತ್ಮಚಿನ್ತಾವಯಸ್ಯಾನಾಂ ಮಧ್ಯಾದ್ ಏಕತಮಾ ಮಯಾ
ಓ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠ, ಆತ್ಮಚಿಂತನೆಗೆ ಸಮಾನರಾದ ವಿವಿಧ ಸ್ನೇಹಿತರೊಳಗಿಂದ, ಆತ್ಮಚಿಂತನೆಯ ಗೆಳೆಯರ ನಡುವೆ ನಾನು ಒಬ್ಬನನ್ನು ಆರಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದೇನೆ.
ಸರ್ವದುಃಖಕ್ಷಯಕರೀ ಸರ್ವಸೌಭಾಗ್ಯವರ್ಧಿನೀ । ಕಾರಣಂ ಜೀವಿತಸ್ಯೇಯಂ ಪ್ರಾಣಚಿನ್ತಾ ಸಮಾಶ್ರಿತಾ
ಈ ಪ್ರಾಣಚಿಂತನೆ ಎಂಬುದು ಜೀವದ ಮೂಲ ಕಾರಣವಾಗಿದ್ದು, ಎಲ್ಲ ದುಃಖಗಳನ್ನು ದೂರಮಾಡಿ, ಎಲ್ಲ ಶುಭವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ.
ಇತ್ಯ್ ಉಕ್ತವನ್ತಂ ವಿಹಗಂ ಭುಸುಣ್ಡಂ ಪುನರ್ ಅಪ್ಯ್ ಅಹಮ್ । ಜಾನನ್ನ್ ಅಪೀದಮ್ ಅವ್ಯಗ್ರಃ ಪೃಷ್ಟವಾನ್ ಕ್ರೀಡಯಾ ಪುನಃ
ಈ ರೀತಿ ಮಾತನಾಡಿದ ಭುಸುಂಡ ಎಂಬ ಹಕ್ಕಿಯನ್ನು, ನಾನು ಈಗಾಗಲೇ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ, ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಶಾಂತವಾಗಿಯೂ ಆಟವಾಡುವ ಹಗುರ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ ಕೇಳಿದೆ.
ಸರ್ವಸಂಶಯವಿಚ್ಛೇದಿನ್ನ್ ಅತ್ಯನ್ತಚಿರಜೀವಿತ । ಯಥಾರ್ಥಂ ಬ್ರೂಹಿ ಮೇ ಸಾಧೋ ಪ್ರಾಣಚಿನ್ತಾ ಕಿಮ್ ಉಚ್ಯತೇ
ಎಲ್ಲಾ ಸಂಶಯಗಳನ್ನು ದೂರಮಾಡುವ, ಬಹುಕಾಲ ಬದುಕಿದ ಮಹಾತ್ಮನೇ, ಪ್ರಾಣದ ಬಗ್ಗೆ ಚಿಂತನೆ ಎಂದರೆ ಏನು ಎಂಬುದನ್ನು ನನಗೆ ನಿಜವಾಗಿ ಹೇಳು.
ಸರ್ವವೇದಾನ್ತವೇತ್ತಾಸಿ ಸರ್ವಸಂಶಯನಾಶಕಃ । ಮಾಮ್ ಏತತ್ ಪರಿಹಾಸಾರ್ಥಂ ಮುನೇ ಪೃಚ್ಛಸಿ ವಾಯಸಮ್
ನೀನು ಎಲ್ಲ ವೇದಾಂತಗಳನ್ನು ತಿಳಿದವನು, ಎಲ್ಲ ಸಂಶಯಗಳನ್ನು ದೂರಮಾಡುವವನು; ಮಹಾತ್ಮನೇ, ನೀನು ಕಾಗೆಯಾದ ನನ್ನನ್ನು ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಹಾಸ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದೀಯೆ?
ಅಥ ವಾ ಭವತಾಮ್ ಏವ ಭವದ್ಭ್ಯಃ ಪರಿಶಿಕ್ಷಿತಮ್ । ಪುನಃ ಪ್ರತ್ಯುಚ್ಚರಾಮೀದಂ ಕಾ ಮೇ ಕ್ಷತಿರ್ ಉಪಸ್ಥಿತಾ
ಅಥವಾ, ನಿಮ್ಮವರನ್ನು ನೀವು ಬೋಧಿಸುವುದು ನಿಮ್ಮ ರೂಢಿಯೇನೋ; ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ಇದನ್ನು ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಉತ್ತರಿಸುತ್ತೇನೆ—ನನಗೆ ಇದರಿಂದ ಯಾವ ಹಾನಿಯೂ ಇಲ್ಲ.
ಭುಸುಣ್ಡಜೀವಿತಕರಂ ಭುಸುಣ್ಡಸ್ಯಾತ್ಮಲಾಭದಮ್ । ಶೃಣು ಪ್ರಾಣಸಮಾಧಾನಂ ಕಥ್ಯಮಾನಮ್ ಇದಂ ಮಯಾ
ಭುಸುಂಡನಿಗೆ ಜೀವವನ್ನು ಕೊಡುವುದು ಮತ್ತು ಆತ್ಮಾನುಭವವನ್ನು ತರುವ ಪ್ರಾಣದ ಸ್ಥಿರತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ನಾನು ಹೇಳುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕೇಳಿ.
ಪಶ್ಯೇದಂ ಭಗವಂಸ್ ತಾವದ್ ದೇಹಗೇಹಂ ಮನೋರಮಮ್ । ತ್ರಿಪ್ರಧಾನಮಹಾಸ್ಥೂಣಂ ನವದ್ವಾರಸಮಾವೃತಮ್
ಪೂಜ್ಯನೇ, ಈ ಮನೋಹರವಾದ ದೇಹವೆಂಬ ಮನೆಗೆ ನೋಡಿ. ಇದರಲ್ಲಿ ಮೂರು ಮುಖ್ಯ ಕಂಬಗಳು ಮತ್ತು ಒಂಬತ್ತು ಬಾಗಿಲುಗಳು ಇವೆ.
ಪುರ್ಯಷ್ಟಕಕಲತ್ರೇಣ ತನ್ಮಾತ್ರಸ್ವಜನೇನ ಚ । ಅಹಙ್ಕಾರಗೃಹಸ್ಥೇನ ಸರ್ವತಃ ಪರಿಪಾಲಿತಮ್
ಈ ಮನೆ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಎಂಟು ಭಾಗಗಳ ಪಟ್ಟಣವೆಂಬ ಹೆಂಡತಿ, ಸೂಕ್ಷ್ಮ ತತ್ತ್ವಗಳ ಬಂಧುಗಳು ಮತ್ತು ಅಹಂಕಾರವೆಂಬ ಮನೆಯ ಮಾಲೀಕನಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಅನ್ತಸ್ಸುಷಿರಸತ್ಕರ್ಣಶಷ್ಕುಲೀಚನ್ದ್ರಶಾಲಿಕಮ್ । ಶಿರೋರುಹಾಚ್ಛಾದನವದ್ ವಿಪುಲಾಕ್ಷಗವಾಕ್ಷಕಮ್
ಈ ಮನೆಯೊಳಗೆ ಒಳಗಿನ ಖಾಲಿ ಜಾಗಗಳು, ಚಕ್ಕೆರೆಯಂತೆ ಕಿವಿಗಳು, ಚಂದ್ರಾಕಾರದ ಎದೆಯ ಮೇಲ್ಭಾಗ, ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕೂದಲು, ಮತ್ತು ವಿಶಾಲವಾದ ಕಣ್ಣುಗಳ ಬಾಗಿಲುಗಳಿವೆ.
ಆಸ್ಯಪ್ರಧಾನಸದ್ದ್ವಾರಂ ಭುಜಪಾರ್ಶ್ವೋಪಮನ್ದಿರಂ । ದನ್ತಾಲಿಕೇತಕಸ್ರಗ್ಭಿರ್ ಭೂಷಿತದ್ವಾರಕೋಟರಂ
ಈ ದೇಹದ ಮುಖ್ಯ ಬಾಗಿಲು ಆಗಿರುವ ಬಾಯಿಗೆ, ಕೈಗಳು ಎರಡೂ ಪಕ್ಕದ ಮಂಟಪಗಳಂತೆ ಇವೆ; ಅದರ ಬಾಗಿಲು ಹಲ್ಲುಗಳು ಮತ್ತು ತುಟಿಗಳ ಹಾರಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಅನಾರತರಟದ್ರೂಪರಸನಾದ್ವಾರಪಾಲಕಮ್ । ಅಙ್ಗುಲೀಲೋಕವಲಿತಪಾದಾಲಿನ್ದಕೃತಸ್ಥಿತಿ
ಎಂದೂ ಚಲಿಸುತ್ತಾ ರುಚಿ ನೋಡುತ್ತಿರುವ ನಾಲಿಗೆ ಬಾಗಿಲಿನ ಕಾಯುವವನಂತೆ ಇದೆ; ಬಾಗಿಲಿನ ಅಂಚನ್ನು ಬೆರಳುಗಳು ಸುತ್ತಿಕೊಂಡು, ಕಾಲಿನ ಬೆರಳುಗಳು ಗಡಿಯಾರಿಗಳಂತೆ ನಿಂತಿವೆ.
ರಕ್ತಮಾಂಸರಸಾದಿಗ್ಧಸ್ನಾಯುಸನ್ತತಿವೇಷ್ಟಿತಮ್ । ಸ್ಥೂಲಾಸ್ಥಿಕಾಷ್ಠಸದ್ಬನ್ಧಂ ಸುಕುಡ್ಯಂ ಸುಪ್ರಮಾರ್ಜಿತಮ್
ಈ ದೇಹವು ಕೆಂಪು ಮಾಂಸ ಮತ್ತು ರಕ್ತದಿಂದ ಆವರಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದು, ಸ್ನಾಯುಗಳಿಂದ ಬಿಗಿಯಾಗಿ ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ದಪ್ಪ ಎಲುಬುಗಳಿಂದ ಬಲವಾದ ಅಡಿಪಾಯವಿದ್ದು, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹತ್ತಿರಿಸಿ ಸ್ವಚ್ಛವಾಗಿರುತ್ತದೆ.
ಈದೃಶಸ್ಯಾಸ್ಯ ದೇಹಸ್ಯ ಗೇಹಸ್ಯ ಮುನಿನಾಯಕ । ಸುಷಿರೇ ಕೋಮಲೇ ಮಧ್ಯೇ ಪಾರ್ಶುಕಾಭಿತ್ತಿಮಾಲಿತೇ
ಮುನಿಗಳ ನಾಯಕನೇ, ಈ ದೇಹವೆಂಬ ಮನೆಗೆ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ, ಕೋಮಲವಾದ ಒಳಗಡೆ, ಪಕ್ಕಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಪಂಜುಗಳು ಗಡಿಯಂತೆ ಇದ್ದು, ಅದರೊಳಗೆ ಇನ್ನೂ ಏನೋ ಇದೆ.
ಪದ್ಮಯುಗ್ಮಮಯಂ ಯನ್ತ್ರಮ್ ಅಸ್ಥಿಮಾಂಸಮಯಂ ಮೃದು । ಊರ್ಧ್ವಾಧೋನಾಲಮ್ ಅನ್ಯೋಽನ್ಯಮಿಲತ್ಕೋಶಂ ಲಸದ್ದಲಮ್
ಎಲುಬು ಮತ್ತು ಮಾಂಸದಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾಗಿರುವ, ಎರಡು ಕಮಲದ ಹೂವಿನಂತೆ ಮೃದು ಅಂಗಗಳುಳ್ಳ ಒಂದು ಯಂತ್ರ ಇದೆ. ಅದರ ಮೇಲೂ ಕೆಳಗೂ ದಂಡಗಳಿವೆ, ಆ ಅಂಗಗಳ ಹೊದಿಕೆಗಳು ಒಂದರ ಮೇಲೆ ಒಂದು ಮುಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ, ಅದರ ಹೂವಿನ ಹಾಳೆಗಳು ಮೃದುವಾಗಿ ಅಲೆಯುತ್ತಿವೆ.
ಸತತಸ್ಪನ್ದರೂಪೇಣ ಸಕಲಾಕಾಶಚಾರಿಣಾ । ತಸ್ಯ ಯನ್ತ್ರಸ್ಯ ಪತ್ತ್ರಾಣಿ ಮೃದೂನ್ಯ್ ಆತ್ತಾನಿ ವಾಯುನಾ
ಆ ಯಂತ್ರದ ಹೂವಿನ ಹಾಳೆಗಳು ಸದಾ ತಾಳಮೇಳದಂತೆ, ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗೂ ಹರಡುತ್ತಿರುವ ಗಾಳಿಯಿಂದ ಮೃದುವಾಗಿ ಅಲೆಯುತ್ತಿವೆ.
ಲಸತ್ಸು ತೇಷು ಪತ್ತ್ರೇಷು ಸ ಮರುತ್ ಪರಿವರ್ಧತೇ । ವಾತಾಹತಲತಾಪತ್ತ್ರಜಾಲೇ ಬಹಿರ್ ಇವಾಭಿತಃ
ಆ ಹಾಳೆಗಳು ಅಲೆಯುವಾಗ, ಒಳಗಿನ ಗಾಳಿ ಇನ್ನಷ್ಟು ಬಲವಾಗಿ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಅದು ಹೊರಗಿನ ಗಾಳಿ, ಕಂಪಿಸುವ ಹೂವಿನ ಹಾಳೆಗಳ ಗುಂಪನ್ನು ತಟ್ಟಿದಂತೆ ಆಗುತ್ತದೆ.
ವೃದ್ಧಿಂ ಗತೋ ಽಸೌ ಪವನಃ ಕೃತ್ವಾತ್ಮಾನಮ್ ಅನೇಕಧಾ । ಊರ್ಧ್ವಾಧೋ ದಿಕ್ಷು ಚಾನ್ಯಾಸು ದೇಹೇ ಽಸ್ಮಿನ್ ಪ್ರಸರತ್ಯ್ ಅಥ
ಆ ಗಾಳಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ, ಅನೇಕ ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಭಜನೆಯಾಗಿ, ಮೇಲೂ ಕೆಳಗೂ ಹಾಗೂ ದೇಹದ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಹರಡುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಾಣಾಪಾನಸಮಾನಾದ್ಯೈಸ್ ತತಸ್ ಸ ಹೃದಯಾನಿಲಃ । ಸಙ್ಕೇತೈಃ ಪ್ರೋಚ್ಯತೇ ತಜ್ಜ್ಞೈರ್ ವಿಚಿತ್ರಾಚಾರಚೇಷ್ಟಿತಃ
ಮೂರ್ಛೆ, ಉಸಿರಾಟ, ಸಮಾನ ಇತ್ಯಾದಿ ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಹೃದಯದಲ್ಲಿರುವ ಆ ಜೀವವಾಯುವನ್ನು ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಅದರ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಚಲನೆಗಳು ಮತ್ತು ಗುರುತುಗಳಿಂದ ಗುರುತಿಸುತ್ತಾರೆ.
ಹೃತ್ಪದ್ಮಯನ್ತ್ರಕುಹರಾತ್ ಸಮಸ್ತಾಃ ಪ್ರಾಣಶಕ್ತಯಃ । ಊರ್ಧ್ವಾಧಃ ಪ್ರಸೃತಾ ದೇಹೇ ಚನ್ದ್ರಬಿಮ್ಬಾದ್ ಇವಾಂಶವಃ
ಹೃದಯದ ಕಮಲದ ಯಂತ್ರದ ಒಳಗಿನಿಂದ ಎಲ್ಲ ಜೀವಶಕ್ತಿಗಳು ದೇಹದ ಮೇಲೆ ಮತ್ತು ಕೆಳಗೆ ಚಂದ್ರನ ಕಿರಣಗಳು ಹರಡುವಂತೆ ಹರಡುತ್ತವೆ.
ಯಾನ್ತ್ಯ್ ಆಯಾನ್ತಿ ವಿವಲ್ಗನ್ತಿ ಹರನ್ತಿ ವಿಹರನ್ತಿ ಚ । ಉತ್ಪತನ್ತಿ ಪತನ್ತ್ಯ್ ಆಶು ತಾ ಏತಾಃ ಪ್ರಾಣಶಕ್ತಯಃ
ಈ ಜೀವಶಕ್ತಿಗಳು ಹೋಗುತ್ತವೆ, ಬರುತ್ತವೆ, ಹಾರಾಡುತ್ತವೆ, ಹೊತ್ತುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತವೆ, ಸಂಚರಿಸುತ್ತವೆ, ತಕ್ಷಣ ಏರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಬೀಳುತ್ತವೆ—ಇವುಗಳೆಲ್ಲ ಅವುಗಳ ಕ್ರಿಯೆಗಳು.
ಸ ಏಷ ಹೃತ್ಪದ್ಮಗತಃ ಪ್ರಾಣ ಇತ್ಯ್ ಉಚ್ಯತೇ ಬುಧೈಃ । ಅಸ್ಯ ಕಾಚಿನ್ ಮುನೇ ಶಕ್ತಿಃ ಪ್ರಸ್ಪನ್ದಯತಿ ಲೋಚನೇ
ಹೃದಯಕಮಲದಲ್ಲಿರುವ ಈ ಜೀವವಾಯುವನ್ನು ಜ್ಞಾನಿಗಳು 'ಪ್ರಾಣ' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಮಹರ್ಷೇ, ಇದರ ಒಂದು ಶಕ್ತಿ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಮಿಟುಕಿಸಲು ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ.
ಕಾಚಿತ್ ಸ್ಪರ್ಶಮ್ ಉಪಾದತ್ತೇ ಕಾಚಿದ್ ವಹತಿ ನಾಸಯಾ । ಕಾಚಿದ್ ಅನ್ನಂ ಜರಯತಿ ಕಾಚಿದ್ ವಕ್ತಿ ವಚಾಂಸಿ ಚ
ಒಂದು ಶಕ್ತಿ ಸ್ಪರ್ಶವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುತ್ತದೆ, ಇನ್ನೊಂದು ವಾಸನೆಗಳನ್ನು ಮೂಗಿಗೆ ತಲುಪಿಸುತ್ತದೆ, ಮತ್ತೊಂದು ಆಹಾರವನ್ನು ಜೀರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ, ಇನ್ನೊಂದು ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ.
ಬಹುನಾತ್ರ ಕಿಮ್ ಉಕ್ತೇನ ಸರ್ವಮ್ ಏವ ಶರೀರಕೇ । ಕರೋತಿ ಭಗವಾನ್ ವಾಯುರ್ ಯನ್ತ್ರೇಹಾಮ್ ಇವ ಯಾನ್ತ್ರಿಕಃ
ಇನ್ನೇನು ಹೇಳಬೇಕು? ದೇಹದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನೂ ದೇವರೂಪವಾದ ವಾಯು ಮಾಡುತ್ತದೆ, ಯಂತ್ರದೊಳಗಿನ ಯಂತ್ರಗಾರನು ಯಂತ್ರವನ್ನು ನಡೆಸಿದಂತೆ.
ತತ್ರೋರ್ಧ್ವಾಧೋ ದ್ವಿಸಙ್ಕೇತೌ ಪ್ರಸೃತಾವ್ ಅನಿಲೌ ಮುನೇ । ಪ್ರಾಣಾಪಾನಾವ್ ಇತಿ ಖ್ಯಾತೌ ಪ್ರಕಟೌ ತೌ ವರಾನಿಲೌ
ಅಲ್ಲಿ, ಮಹರ್ಷೇ, ಮೇಲಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ಕೆಳಕ್ಕೆ ಹೋದಂತೆ ಎರಡು ಮುಖ್ಯವಾದ ವಾಯುಗಳು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿವೆ; ಅವುಗಳನ್ನು ಪ್ರಾಣ ಮತ್ತು ಅಪಾನ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.
ತಯೋರ್ ಅನುಸರನ್ ನಿತ್ಯಂ ಮುನೇ ಗತಿಮ್ ಅಹಂ ಸ್ಥಿತಃ । ಶೀತೋಷ್ಣವಪುಷೋರ್ ನಿತ್ಯಂ ನಿತ್ಯಮ್ ಅಮ್ಬರಪಾನ್ಥಯೋಃ
ಅವರ ಚಲನೆಗೆ ನಾನು ಯಾವಾಗಲೂ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾ ಇದ್ದೇನೆ ಮಹರ್ಷೇ; ನಾನು ಸದಾ ಶೀತ ಮತ್ತು ಉಷ್ಣ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ, ಸದಾ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವವನಾಗಿ ಇರುವೆನು.
ಕಲೇವರಮಹಾಯನ್ತ್ರೇ ವಾಹಯೋಶ್ ಶ್ರಮಹೀನಯೋಃ । ಹೃದಾಕಾಶಾರ್ಕಶಶಿನೋರ್ ಅಗ್ನೀಷೋಮಸ್ವರೂಪಯೋಃ
ಈ ದೇಹವೆಂಬ ಮಹಾ ಯಂತ್ರದಲ್ಲಿ, ಎರಡು ಶಕ್ತಿಗಳು — ಯಾವಾಗಲೂ ಶ್ರಮವಿಲ್ಲದೆ ಚಲಿಸುವವು — ಹೃದಯದ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯಚಂದ್ರರಂತೆ, ಅಗ್ನಿ ಮತ್ತು ಸೋಮನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ.
ಶರೀರಪುರಪಾಲಸ್ಯ ಮನಸೋ ರಥಚಕ್ರಯೋಃ । ಅಹಙ್ಕಾರೇಶ್ವರಸ್ಯಾಸ್ಯ ಪ್ರಶಸ್ತೇಷ್ಟತುರಙ್ಗಯೋಃ
ಈ ಮನಸ್ಸು ದೇಹವೆಂಬ ಪುರವನ್ನು ಕಾಯುವವನು; ಅವನಿಗೆ ಇವು ರಥದ ಚಕ್ರಗಳಾಗಿವೆ. ಅಹಂಕಾರನೆಂಬ ಒಡೆಯನಿಗೆ, ಇವು ಉತ್ತಮವಾದ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ತರಬೇತಿ ಪಡೆದ ಕುದುರೆಗಳಂತೆ.