ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಪ್ರಮುಖಾನ್ ನಿತ್ಯಂ ಪ್ರಮಾಣಾತ್ ಪೌರುಷಃ ಕ್ರಮಃ । ಫಲತೋ ದೃಶ್ಯತೇ ಲೋಕೇ ದೇಶಾನ್ತರಗಮಾದಿಕಃ
ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಮತ್ತು ಇತರ ಜ್ಞಾನಮಾರ್ಗಗಳಿಂದ ಯಾವಾಗಲೂ ಪ್ರಯತ್ನದ ಕ್ರಮವನ್ನು ತಿಳಿಯಬಹುದು. ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ದೂರದ ದೇಶಗಳಿಗೆ ಹೋಗುವುದು ಮುಂತಾದ ಫಲಗಳು ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದಲೇ ಸಿಗುತ್ತವೆ.
ಭೋಕ್ತಾ ತೃಪ್ಯತಿ ನಾಭೋಕ್ತಾ ಗನ್ತಾ ಗಚ್ಛತಿ ನಾಗತಿಃ । ವಕ್ತಾ ವಕ್ತಿ ನ ಚಾವಕ್ತಾ ಪೌರುಷಂ ಸಫಲಂ ನೃಣಾಮ್
ಯಾರು ತಿನ್ನುತ್ತಾರೆ ಅವರು ತೃಪ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ, ತಿನ್ನದವರು ಅಲ್ಲ. ಹೋಗುವವರು ತಲುಪುತ್ತಾರೆ, ಹೋಗದವರು ಅಲ್ಲ. ಮಾತನಾಡುವವರು ಮಾತಾಡುತ್ತಾರೆ, ಮಾತಾಡದವರು ಅಲ್ಲ. ಹೀಗಾಗಿ, ಮಾನವರಿಗೆ ಪ್ರಯತ್ನವೇ ಫಲವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ.
ಪೌರುಷೇಣ ದುರನ್ತೇಭ್ಯಸ್ ಸಙ್ಕಟೇಭ್ಯಸ್ ಸುಬುದ್ಧಯಃ । ಸಮುತ್ತರನ್ತ್ಯ್ ಅಯತ್ನೇನ ನ ತು ಮೂಕತಯಾನಯಾ
ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳವರು ದೊಡ್ಡ ಸಂಕಷ್ಟಗಳನ್ನು ಶ್ರಮಪಟ್ಟು ಸುಲಭವಾಗಿ ದಾಟುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ಮೌನವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಅದು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.
ಯೋ ಯೋ ಯಥಾ ಪ್ರಯತತೇ ಸ ಸ ತದ್ವತ್ ಫಲೈಕಭಾಕ್ । ನ ತು ತೂಷ್ಣೀಂ ಸ್ಥಿತೇನೇಹ ಕೇನಚಿತ್ ಪ್ರಾಪ್ಯತೇ ಫಲಮ್
ಯಾರು ಹೇಗೆ ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾರೋ, ಅವರಿಗೆ ಅದಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ಫಲವೇ ಸಿಗುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಮೌನವಾಗಿದ್ದರೆ ಫಲವನ್ನು ಪಡೆಯಲಾಗದು.
ಶುಭೇನ ಪುರುಷಾರ್ಥೇನ ಶುಭಮ್ ಆಸಾದ್ಯತೇ ಫಲಮ್ । ಅಶುಭೇನಾಶುಭಂ ರಾಮ ಯಥೇಚ್ಛಸಿ ತಥಾ ಕುರು
ಉತ್ತಮ ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ಉತ್ತಮ ಫಲ ಸಿಗುತ್ತದೆ; ಕೆಟ್ಟ ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ಕೆಟ್ಟ ಫಲ ಸಿಗುತ್ತದೆ ರಾಮಾ, ನೀನು ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ನಡೆ.
ಪುರುಷಾರ್ಥಫಲಪ್ರಾಪ್ತಿರ್ ದೇಶಕಾಲವಶಾದ್ ಇಹ । ಪ್ರಾಪ್ತಾ ಚಿರೇಣ ಶೀಘ್ರಂ ವಾ ಯಾಸೌ ದೈವಮ್ ಇತಿ ಸ್ಮೃತಾ
ಪ್ರಯತ್ನದ ಫಲವು ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳ ಮತ್ತು ಕಾಲದ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ; ಅದು ತಡವಾಗಿ ಅಥವಾ ಬೇಗನೆ ಸಿಕ್ಕರೂ ಅದನ್ನೇ ವಿಧಿ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.
ನ ದೈವಂ ದೃಶ್ಯತೇ ದೃಷ್ಟ್ಯಾ ನ ಚ ಲೋಕಾನ್ತರೇ ಸ್ಥಿತಮ್ । ಉಕ್ತಂ ದೈವಾಭಿಧಾನೇನ ಸ್ವಂ ಲೋಕೇ ಕರ್ಮಣಃ ಫಲಮ್
ಭವಿಷ್ಯ ಅಥವಾ ವಿಧಿ ನಮ್ಮ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅದು ಬೇರೆ ಲೋಕದಲ್ಲೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ನಮ್ಮ ಈ ಲೋಕದಲ್ಲೇ, ನಾವು ಮಾಡುವ ಕೆಲಸಗಳ ಫಲವೇ 'ವಿಧಿ' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಪುರುಷೋ ಜಾಯತೇ ಲೋಕೇ ವರ್ಧತೇ ಕ್ಷೀಯತೇ ಪುನಃ । ನ ತತ್ರ ದೃಶ್ಯತೇ ದೈವಂ ಜರಾಯೌವನಬಾಲ್ಯವಾನ್
ವ್ಯಕ್ತಿ ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾನೆ, ಬೆಳೆದು ದೊಡ್ಡವನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಮತ್ತೆ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಹಳೆಯವನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಈ ಎಲ್ಲಾ ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ, ಬಾಲ್ಯ, ಯೌವನ ಅಥವಾ ವೃದ್ಧಾಪ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ವಿಧಿಯೆಂಬುದು ಎಲ್ಲಿಯೂ ಕಾಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ.
ದೇಶಾದ್ ದೇಶಾನ್ತರಪ್ರಾಪ್ತಿರ್ ಹಸ್ತಸ್ಥದ್ರವ್ಯಧಾರಣಮ್ । ವ್ಯಾಪಾರಶ್ ಚ ತಥಾಙ್ಗಾನಾಂ ಪೌರುಷೇಣ ನ ದೈವತಃ
ಒಂದು ಸ್ಥಳದಿಂದ ಇನ್ನೊಂದು ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದು, ಕೈಯಲ್ಲಿ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಹಿಡಿಯುವುದು, ಅಥವಾ ಅಂಗಾಂಗಗಳನ್ನು ಚಲಿಸುವುದು—ಇವೆಲ್ಲವೂ ನಮ್ಮ ಸ್ವಂತ ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ನಡೆಯುತ್ತದೆ, ವಿಧಿಯಿಂದ ಅಲ್ಲ.
ಅರ್ಥಪ್ರಾಪಕಕಾರ್ಯೈಕಪ್ರಯತ್ನಪರತಾ ಬುಧೈಃ । ಪ್ರೋಕ್ತಾ ಪೌರುಷಶಬ್ದೇನ ಸರ್ವಮ್ ಆಸಾದ್ಯತೇ ಽನಯಾ
ಯಾವುದೇ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸಲು ಒಂದೇ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಪ್ರಯತ್ನಿಸುವುದನ್ನು ಜ್ಞಾನಿಗಳು 'ಸ್ವಪ್ರಯತ್ನ' ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಈ ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ಎಲ್ಲವೂ ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.
ಅನರ್ಥಪ್ರಾಪ್ತಿಕಾರ್ಯೈಕಪ್ರಯತ್ನಪರತಾ ತು ಯಾ । ಸೋಕ್ತಾ ಪ್ರೋನ್ಮತ್ತಚೇಷ್ಟೇತಿ ನ ಕಿಞ್ಚಿತ್ ಪ್ರಾಪ್ಯತೇ ಽನಯಾ
ಅನರ್ಥವನ್ನು ತರಬಹುದಾದ ಕೆಲಸಗಳನ್ನೇ ಹಟದಿಂದ ಮಾಡುವದು ಭ್ರಮಿತನ ಚಟುವಟಿಕೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಯಾವ ಪ್ರಯೋಜನವೂ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ.
ಕ್ರಿಯಾಯಾಸ್ ಸ್ಪನ್ದಧರ್ಮಿಣ್ಯಾಸ್ ಸ್ವಾರ್ಥಸಾಧಕತಾ ಸ್ವಯಮ್ । ಸಾಧುಸಙ್ಗಮಸಚ್ಛಾಸ್ತ್ರತೀಕ್ಷ್ಣಯೋನ್ನೀಯತೇ ಧಿಯಾ
ಸ್ವಂತ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಸಾಧಿಸಲು ಶ್ರಮಪಟ್ಟು ಮಾಡುವ ಕಾರ್ಯ ಶಕ್ತಿಗೆ, ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಬುದ್ಧಿ, ಒಳ್ಳೆಯವರ ಸಂಗ ಮತ್ತು ಸತ್ಯವಾದ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಸಹಾಯದಿಂದ ಮತ್ತಷ್ಟು ಉತ್ತೇಜನೆ ಸಿಗುತ್ತದೆ.
ಅನನ್ತಂ ಸಮತಾನನ್ದಂ ಪರಮಾರ್ಥಂ ಸ್ವಕಂ ವಿದುಃ । ತದ್ ಯೇಭ್ಯಃ ಪ್ರಾಪ್ಯತೇ ಯತ್ನಾತ್ ತೇ ಸೇವ್ಯಾಶ್ ಶಾಸ್ತ್ರಸಾಧವಃ
ಅನಂತ, ಸಮಭಾವ ಮತ್ತು ಆನಂದದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಪರಮಾರ್ಥವನ್ನು ಯಾರು ತಿಳಿದಿದ್ದಾರೆ, ಅವರಿಂದ ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ಅದನ್ನು ಪಡೆಯಬಹುದು. ಅಂತಹ ಸತ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದ ಗುರುಗಳನ್ನು ಸೇವಿಸಬೇಕು.
ಸಚ್ಛಾಸ್ತ್ರಾದಿಗುಣೋ ಮತ್ಯಾ ಸಚ್ಛಾಸ್ತ್ರಾದಿಗುಣಾನ್ ಮತಿಃ । ವರ್ಧೇತೇ ತೇ ಮಿಥೋ ಽಭ್ಯಾಸಾತ್ ಸರೋಬ್ದಾವ್ ಇವ ಕಾಲತಃ
ಸತ್ಯಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಗುಣಗಳು ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಯ ಗುಣಗಳು ಪರಸ್ಪರ ಅಭ್ಯಾಸದಿಂದ ಹೆಚ್ಚುತ್ತವೆ. ಇದು ಕಾಲಕ್ರಮೇಣ ಸರೋವರ ಮತ್ತು ಮಳೆಯ ನೀರು ಒಂದನ್ನೊಂದು ಹೆಚ್ಚಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಆಗುತ್ತದೆ.
ಆ ಬಾಲ್ಯಾದ್ ಅಲಮ್ ಅಭ್ಯಸ್ತೈಶ್ ಶಾಸ್ತ್ರಸತ್ಸಙ್ಗಮಾದಿಭಿಃ । ಗುಣೈಃ ಪುರುಷಯತ್ನೇನ ಸ್ವೋ ಽರ್ಥಸ್ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ಯತೇ ಹಿತಃ
ಮಕ್ಕಳ ವಯಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಅಧ್ಯಯನ, ಸಜ್ಜನರ ಸಂಗ ಮತ್ತು ಇಂತಹ ಒಳ್ಳೆಯ ಗುಣಗಳನ್ನು ಸದಾ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಿದರೆ, ಮಾನವನಿಗೆ ತನ್ನ ಹಿತವಾದ ಗುರಿಯನ್ನು ತಾನೇ ಸಾಧಿಸಬಹುದು.
ಪೌರುಷೇಣ ಜಿತಾ ದೈತ್ಯಾಸ್ ಸ್ಥಾಪಿತಾ ಭುವನಕ್ರಿಯಾಃ । ರಚಿತಾನಿ ಜಗನ್ತೀಹ ವಿಷ್ಣುನಾ ನ ತು ದೈವತಃ
ಮಾನವನ ಶ್ರಮದಿಂದಲೇ ದೈತ್ಯರು ಜಯಿಸಲ್ಪಟ್ಟರು, ಲೋಕಗಳ ಕಾರ್ಯಗಳು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿವೆ, ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣುವಿನಿಂದ ಈ ಜಗತ್ತು ರಚನೆಯಾಯಿತು—ಇವುಗಳೆಲ್ಲವೂ ವಿಧಿಯ ಕಾರಣವಲ್ಲ.
ಜಗತಿ ಪುರುಷಕಾರಕಾರಣೇ ಽಸ್ಮಿನ್ ಕುರು ರಘುನಾಥ ಚಿರಂ ತಥಾ ಪ್ರಯತ್ನಮ್ । ವ್ರಜಸಿ ತರುಸರೀಸೃಪಾಭಿಧಾನಾಂ ಸುಭಗ ಯಥಾ ನ ದಶಾಮ್ ಅಶಙ್ಕ ಏವ
ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮಾನವನ ಪ್ರಯತ್ನವೇ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣವಾಗಿರುವುದರಿಂದ, ರಘುನಾಥ, ನೀನು ದೀರ್ಘ ಕಾಲ ಶ್ರಮಪಟ್ಟು ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡು; ಆಗ, ಭಾಗ್ಯಶಾಲಿಯಾದ ನೀನು ಮರಗಳು ಅಥವಾ ಹಾವುಗಳ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಬೀಳುವ ಭಯವಿಲ್ಲ.
ನಾಕೃತಿರ್ ನ ಚ ಕರ್ಮಾಣಿ ನಾಸ್ಪದಂ ನ ಪರಾಕ್ರಮಃ । ತನ್ ಮಿಥ್ಯಾಜ್ಞಾನವತ್ ಪ್ರೌಢಂ ದೈವಂ ನಾಮ ಕಿಮ್ ಉಚ್ಯತೇ
ರೂಪವೂ ಅಲ್ಲ, ಕರ್ಮವೂ ಅಲ್ಲ, ಸ್ಥಳವೂ ಅಲ್ಲ, ಶೌರ್ಯವೂ ಅಲ್ಲ—ಇವು ಯಾವುದು ಕೂಡ ವಿಧಿಯೆಂದು ಕರೆಯಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಹೀಗಿರುವಾಗ, ತಪ್ಪು ತಿಳುವಳಿಕೆಯಿಂದಲೇ ವಾಸ್ತವವೆಂದು ಭಾವಿಸುವ ಈ ವಿಧಿಯೆಂದರೆ ಏನು?
ಸ್ವಕರ್ಮಫಲಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಾವ್ ಇದಮ್ ಇತ್ಥಮ್ ಇತೀವ ಯಾಃ । ಗಿರಸ್ ತಾ ದೈವನಾಮ್ನೈತಾಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಂ ಸಮುಪಾಗತಾಃ
ತಾನು ಮಾಡಿದ ಕೆಲಸಗಳ ಫಲವನ್ನು ಪಡೆದಾಗ, 'ಇದು ಹೀಗೆ ಆಯಿತು' ಎಂದು ಹೇಳುವುದು, ಜನರು ಅದನ್ನು ವಿಧಿಯೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ್ದಾರೆ.
ತಥೈವ ಮೂಢಮತಿಭಿರ್ ದೈವಮ್ ಅಸ್ತೀತಿ ನಿಶ್ಚಯಃ । ಆತ್ತೋ ದುರವಬೋಧೇನ ರಜ್ಜಾವ್ ಇವ ಭುಜಙ್ಗಮಃ
ಹಾಗೆಯೇ, ಅಜ್ಞಾನಿಗಳು ಮತ್ತು ಅಸ್ಪಷ್ಟ ಮನಸ್ಸುಳ್ಳವರು, ಹೇಗೆ ಕಯಿಯನ್ನು ಹಾವು ಎಂದು ತಪ್ಪಾಗಿ ಭಾವಿಸುವರೋ, ಹಾಗೆ ವಿಧಿಯಿದೆ ಎಂದು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ನಂಬುತ್ತಾರೆ.
ಹ್ಯಸ್ತನೀ ದುಷ್ಕ್ರಿಯಾಭ್ಯೇತಿ ಶೋಭಾಂ ಸತ್ಕ್ರಿಯಯಾ ಯಥಾ । ಅದ್ಯೈವಂ ಪ್ರಾಕ್ತನೀ ತಸ್ಮಾದ್ ಯತ್ನಾತ್ ಸತ್ಕಾರ್ಯವಾನ್ ಭವ
ನಿನ್ನೆ ಮಾಡಿದ ಕೆಟ್ಟ ಕೆಲಸಗಳು, ಇಂದು ಮಾಡಿದ ಒಳ್ಳೆಯ ಕೆಲಸದಿಂದ ಸುಂದರವಾಗುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಹಳೆಯ ಕೆಲಸಗಳೂ ಬದಲಾಗುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ನೀನು ಸದಾ ಒಳ್ಳೆಯ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವವನಾಗಿರು.
ಮೂಢಾನುಮಾನಸಂಸಿದ್ಧಂ ದೈವಂ ಯಸ್ಯಾಸ್ತಿ ದುರ್ಮತೇಃ । ದೈವಾದ್ ದಾಹೋ ಽಸ್ತು ಮಾ ವೇತಿ ವಕ್ತವ್ಯಂ ತೇನ ಪಾವಕೇ
ಯಾರು ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ವಿಧಿಯನ್ನು ನಂಬುತ್ತಾನೋ, ಅವನು ಬೆಂಕಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದಾಗ, 'ವಿಧಿಯಿಂದ ಸುಟ್ಟುಹೋಗಲಿ ಅಥವಾ ಸುಡುವದಿಲ್ಲ' ಎಂದು ಹೇಳಬೇಕು.
ದೈವಮ್ ಏವೇಹ ಚೇತ್ ಕರ್ಮ ಪುಂಸಃ ಕಿಮ್ ಇವ ಚೇಷ್ಟಯಾ । ಸ್ನಾನದಾನಾಶನಾಚಾರಂ ದೈವಮ್ ಏವ ಕರಿಷ್ಯತಿ
ಇಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ವಿಧಿಯೆಂದರೆ, ಮಾನವನ ಪ್ರಯತ್ನಕ್ಕೆ ಏನು ಅರ್ಥ? ವಿಧಿಯೇ ಸ್ನಾನ, ದಾನ, ಊಟ, ಎಲ್ಲ ನಡೆವುದನ್ನೂ ಮಾಡುತ್ತಿತ್ತೆಂದರೆ, ನಮ್ಮ ಪ್ರಯತ್ನವೇನು ಬೇಕು?
ಕಿಂ ವಾ ಶಾಸ್ತ್ರೋಪದೇಶೇನ ಮೂಕೋ ಽಯಂ ಪುರುಷಃ ಕಿಲ । ಸಞ್ಚಾರ್ಯತೇ ತು ದೈವೇನ ಕಿಂ ಕಸ್ಯೇಹೋಪದಿಶ್ಯತೇ
ವಿಧಿಯೇ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನಡೆಸುತ್ತಿತ್ತೆಂದರೆ, ಶಾಸ್ತ್ರದ ಉಪದೇಶಕ್ಕೂ ಪ್ರಯೋಜನವೇನು? ಈ ವ್ಯಕ್ತಿ ಮೂಕನಂತೆ ಇದ್ದರೆ, ಅವನಿಗೆ ಉಪದೇಶ ನೀಡುವುದು ಯಾರಿಗೆ ಬೇಕು, ಏಕೆ ಬೇಕು?
ನ ಚ ನಿಸ್ಸ್ಪನ್ದತಾ ಲೋಕೇ ದೃಷ್ಟೇಹ ಶವತಾಂ ವಿನಾ । ಸ್ಪನ್ದಾಶ್ ಚ ಫಲಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಸ್ ತಸ್ಮಾದ್ ದೈವಂ ನಿರರ್ಥಕಮ್
ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಶವಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ ನಿರ್ಜೀವ ಸ್ಥಿತಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ; ಚಲನೆಯಿಂದಲೇ ಫಲ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ವಿಧಿ ವ್ಯರ್ಥ.
ನ ಚಾಮೂರ್ತೇನ ದೈವೇನ ಮೂರ್ತಸ್ಯ ಸಹಕರ್ತೃತಾ । ಹಸ್ತಾದೀನ್ ಈಹತಶ್ ಚೈವ ನ ದೈವೇನ ಕ್ವಚಿತ್ ಕೃತಮ್
ರೂಪವಿಲ್ಲದ ವಿಧಿ, ದೇಹವಿರುವವನಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ; ಕೈ ಮುಂತಾದ ಅಂಗಗಳ ಕಾರ್ಯಗಳು ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತವೆ, ವಿಧಿಯಿಂದಲ್ಲ.
ಮನೋಬುದ್ಧಿವದ್ ಅಪ್ಯ್ ಏತದ್ ದೈವಂ ನೇಹಾನುಭೂಯತೇ । ಆಗೋಪಾಲಂ ಕಿಲ ಪ್ರಾಜ್ಞೈಸ್ ತೇನ ದೈವಮ್ ಅಸತ್ ಸದಾ
ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಯ ಅನುಭವ ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಆಗುತ್ತದಾದರೂ, ಈ ವಿಧಿಯನ್ನು ಯಾರೂ ನೋಡಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಜ್ಞಾನಿಗಳು ವಿಧಿಯನ್ನು ಹಸುವನ್ನು ಕಾಯುವವನಂತೆ ಅಸ್ತಿತ್ವವಿಲ್ಲದದ್ದೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ವಿಧಿ ಎಂದೆಂದಿಗೂ ನಿಜವಲ್ಲ.
ಬುದ್ಧೇಶ್ ಚೇತ್ ಪೃಥಗ್ ಅನ್ಯೋ ಽರ್ಥಸ್ ಸೈವ ಚೇತ್ ಕಾನ್ಯತಾ ತಯೋಃ । ಕಲ್ಪನಾ ವಾ ಪ್ರಮಾಣಂ ಚೇತ್ ಪೌರುಷಂ ಕಿಂ ನ ಕಲ್ಪ್ಯತೇ
ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಬೇರೆ ಯಾವದಾದರೂ ಒಂದು ಇದೆ ಎಂದಾದರೆ, ಅವೆರಡರಲ್ಲೇನು ವ್ಯತ್ಯಾಸ? ಕಲ್ಪನೆಗೆ ನಂಬಿಕೆ ಇದ್ದರೆ, ಮಾನವನ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನೂ ಕಲ್ಪನೆ ಎಂದು ಯಾಕೆ ಹೇಳಬಾರದು?
ನಾಮೂರ್ತೇಸ್ ತೇನ ಸಙ್ಗೋ ಽಸ್ತಿ ನಭಸೇವ ವಪುಷ್ಮತಃ । ಮೂರ್ತಂ ಚ ದೃಶ್ಯತೇ ಲಗ್ನಂ ತಸ್ಮಾದ್ ದೈವಂ ನ ವಿದ್ಯತೇ
ರೂಪವಿಲ್ಲದದ್ದಿಗೆ ರೂಪವಿರುವದೊಂದಿಗೇನು ಸಂಬಂಧ? ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ದೇಹವಿರುವದೊಂದಿಗೇನು ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲವೋ, ಹೀಗೆಯೇ. ರೂಪವಿರುವದು ಮಾತ್ರ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಜೋಡಣೆಯಾಗಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ವಿಧಿ ಎಂಬುದು ಇಲ್ಲ.
ವಿನಿಯೋಕ್ತಾಥ ಭೂತಾನಾಮ್ ಅಸ್ತ್ಯ್ ಅನ್ಯಸ್ ತಜ್ ಜಗತ್ತ್ರಯೇ । ಶೇರತಾಂ ಭೂತವೃನ್ದಾನಿ ದೈವಂ ಸರ್ವಂ ಕರಿಷ್ಯತಿ
ಈ ಮೂರು ಲೋಕದ ಜೀವಿಗಳಿಗೆ ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ನೀಡುವ ಮತ್ತೊಬ್ಬನು ಇದ್ದರೆ, ಆ ವಿಧಿಯೇ ಎಲ್ಲರನ್ನು ನಿದ್ರೆಗೆ ಹಾಕಲಿ. ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ವಿಧಿಯೇ ಮಾಡಲಿ.