ಸಕಲಕಾರಣಕಾರ್ಯವಿವರ್ಜಿತಂ ನಿಜವಿಕಲ್ಪಬಲಾದ್ ಉಪಕಲ್ಪಿತಮ್ । ತದ್ ಅನಪೇಕ್ಷ್ಯ ಹಿ ದೈವಮ್ ಅಸನ್ಮಯಂ ಶ್ರಯ ಶುಭಾಶಯ ಪೌರುಷಮ್ ಆತ್ಮನಃ
ವಿಧಿಯೆಂಬುದು ಯಾವ ಕಾರಣವೂ ಫಲವೂ ಇಲ್ಲದೆ, ತಾನೇ ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಂಡ ಕಲ್ಪನೆಯಷ್ಟೆ. ಅದನ್ನು ನಿಜವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸದೆ, ನೀನು ಒಳ್ಳೆಯ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ನಿನ್ನ ಸ್ವಂತ ಶ್ರಮವನ್ನೇ ಆಧಾರವಾಗಿಸು.
ಶಾಸ್ತ್ರೈಸ್ ಸದಾಚರಿತಜೃಂಭಿತದೇಶಧರ್ಮೈರ್ ಯತ್ ಕಲ್ಪಿತಂ ಫಲಮ್ ಅತೀವ ಚಿರಪ್ರರೂಢಮ್ । ತಸ್ಮಿನ್ ಹೃದಿ ಸ್ಫುರತಿ ನೋ ಽಪರಮ್ ಏತಿ ಚಿತ್ತಮ್ ಅಙ್ಗಾವಲೀ ತದನು ಪೌರುಷಮ್ ಏತದ್ ಆಹುಃ
ಶಾಸ್ತ್ರಗಳು, ಸದಾಚಾರ ಮತ್ತು ನೆಲೆಸಿರುವ ದೇಶದ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಫಲವು ಬಹಳ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದು ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಹೊಳೆಯುತ್ತದೆ. ಆಗ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಬೇರೆ ಯಾವುದು ಬೇಕೆಂಬ ಆಸೆಯೂ ಇರದು, ಎಲ್ಲಾ ಅಂಗಗಳು ಅದನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತವೆ—ಇದನ್ನೇ ನಿಜವಾದ ಶ್ರಮವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಬುದ್ಧ್ವೈವ ಪೌರುಷಫಲಂ ಪುರುಷತ್ವಮ್ ಏತದ್ ಆತ್ಮಪ್ರಯತ್ನಪರತೈವ ಸದೈವ ಕಾರ್ಯಾ । ನೇಯಾ ತತಸ್ ಸಫಲತಾಂ ಪರಮಾಮ್ ಅಥಾಸೌ ಸಚ್ಛಾಸ್ತ್ರಸಾಧುಜನಪಣ್ಡಿತಸೇವನೇನ
ಪೌರುಷದ ಫಲವನ್ನು ಮಾನವನ ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದಲೇ ಸಿಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿದು, ಯಾವಾಗಲೂ ತಾನೇ ಶ್ರಮಪಟ್ಟು ಕೆಲಸ ಮಾಡಬೇಕು. ಆಮೇಲೆ, ಸತ್ಯವಾದ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳು, ಸದ್ಗುಣಿಗಳೂ ಜ್ಞಾನಿಗಳ ಸೇವೆಮೂಲಕ ಅದರ ಪರಿಪೂರ್ಣ ಫಲವನ್ನು ಪಡೆಯಬಹುದು.
ದೈವಪೌರುಷವಿಚಾರಚಾರುಭಿಶ್ ಚೇತಸಾ ಚರಿತಮ್ ಆತ್ಮಪೌರುಷಮ್ । ನಿತ್ಯಮ್ ಏವ ಜಯತೀತಿ ಭಾವಿತೈಃ ಕಾರ್ಯ ಆರ್ಯಜನಸೇವನೋದ್ಯಮಃ
ದೈವ ಮತ್ತು ಪೌರುಷವನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ವಿಚಾರಿಸುವ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಯಾವಾಗಲೂ ತಾನೇ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಬೇಕು. ಹೀಗೆ ಮನಸ್ಸು ಹೊಂದಿರುವವರಿಗೆ, ಸಜ್ಜನರ ಸೇವೆಯ ಯತ್ನ ಸದಾ ಜಯಶಾಲಿಯಾಗುತ್ತದೆ.
ಜನ್ಮಪ್ರಬನ್ಧಮಯಮ್ ಆಮಯಮ್ ಏಷ ಜೀವೋ ಬುದ್ಧ್ವೈಹಿಕಂ ಸಹಜಪೌರುಷಮ್ ಏವ ಸಿದ್ಧ್ಯೈ । ಶಾನ್ತಿಂ ನಯತ್ವ್ ಅವಿತಥೇನ ವರೌಷಧೇನ ಪೃಷ್ಟೇನ ತುಷ್ಟಿಪರಪಣ್ಡಿತಸೇವನೇನ
ಜನ್ಮದ ಬಂಧನದಿಂದ ಕೂಡಿರುವ ಈ ಜೀವಿ ರೋಗದಿಂದ ಬಳಲುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಅರಿತು, ಸಹಜವಾದ ಮಾನವ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ಯಶಸ್ಸಿಗಾಗಿ ಬಳಸಬೇಕು. ತೃಪ್ತಿಯುಳ್ಳ ಸತ್ಯಜ್ಞಾನಿಗಳ ಸಂಗದಿಂದ, ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಔಷಧಿಯಂತೆ, ಅವನು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯಲಿ.
ಪ್ರಾಪ್ಯ ವ್ಯಾಧಿವಿನಿರ್ಮುಕ್ತಂ ದೇಹಮ್ ಅಲ್ಪಾಧಿವೇಧಿತಮ್ । ತಥಾತ್ಮಾನಂ ಸಮಾದಧ್ಯಾದ್ ಯಥಾ ಭೂಯೋ ನ ಜಾಯತೇ
ರೋಗರಹಿತವಾಗಿಯೂ ಸ್ವಲ್ಪ ದುಃಖವನ್ನಷ್ಟೇ ಅನುಭವಿಸುವ ದೇಹವನ್ನು ಪಡೆದ ಮೇಲೆ, ಮತ್ತೆ ಜನ್ಮವಾಗದಂತೆ ತಾನು ತಾನೇ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರಬೇಕು.
ದೈವಂ ಪುರುಷಕಾರೇಣ ಯೋ ಽತಿವರ್ತಿತುಮ್ ಇಚ್ಛತಿ । ಇಹ ಚಾಮುತ್ರ ಚ ಜಯೇತ್ ಸ ಸಮ್ಪೂರ್ಣಾಭಿವಾಞ್ಛಿತಮ್
ಯಾರು ತಮ್ಮ ಶ್ರಮದಿಂದ ವಿಧಿಯನ್ನು ಮೀರಲು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ, ಅವರು ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹಾರೈಸಿದ ಎಲ್ಲವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ.
ಯೇ ಸಮುದ್ಯೋಗಮ್ ಉತ್ಸೃಜ್ಯ ಸ್ಥಿತಾ ದೈವಪರಾಯಣಾಃ । ತೇ ಧರ್ಮಮ್ ಅರ್ಥಕಾಮೌ ಚ ನಾಶಯನ್ತ್ಯ್ ಆತ್ಮವಿದ್ವಿಷಃ
ಯಾರು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ವಿಧಿಯನ್ನೇ ಆಶ್ರಯವಾಗಿ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ, ಆಂಥವರು ಧರ್ಮ, ಧನ ಮತ್ತು ಸುಖವನ್ನೂ ನಾಶಮಾಡುತ್ತಾರೆ.
ಸಂವಿತ್ಸ್ಪನ್ದೋ ಮನಸ್ಸ್ಪನ್ದ ಇನ್ದ್ರಿಯಸ್ಪನ್ದ ಏವ ಚ । ಏತಾನಿ ಪುರುಷಾರ್ಥಸ್ಯ ರೂಪಾಣ್ಯ್ ಏಭ್ಯಃ ಫಲೋದಯಃ
ಜ್ಞಾನಚಲನೆ, ಮನಸ್ಸಿನ ಚಲನೆ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಚಲನೆ—ಇವುಗಳೆಲ್ಲವೂ ಮಾನವನ ಪ್ರಯತ್ನದ ರೂಪಗಳು; ಇವುಗಳಿಂದ ಫಲಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.
ಯಥಾ ಸಂವೇದನಂ ಚೇತಸ್ ತಥಾನ್ತಸ್ಸ್ಪನ್ದಮ್ ಋಚ್ಛತಿ । ತಥೈವ ಕಾಯಶ್ ಚಲತಿ ತಥೈವ ಫಲಭೋಕ್ತೃತಾ
ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಇರುವ ಅರಿವಿನಂತೆ ಒಳಗಿನ ಚಲನೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಅದೇ ರೀತಿ ದೇಹವೂ ನಡೆಯುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅದರಿಂದ ಫಲವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವುದು ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ.
ಆಬಾಲ್ಯಮ್ ಏತತ್ ಸಂಸಿದ್ಧಂ ಯತ್ರ ತತ್ರ ಯಥಾ ತಥಾ । ದೈವಂ ತು ನ ಕ್ವಚಿದ್ ದೃಷ್ಟಮ್ ಅತೋ ಜಯತಿ ಪೌರುಷಮ್
ಬಾಲ್ಯದಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲೆಡೆ, ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ಇದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿರುವುದು — ಭಾಗ್ಯವೆಂಬುದು ಎಲ್ಲೂ ಕಾಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮಾನವನ ಪ್ರಯತ್ನವೇ ಜಯಶಾಲಿಯಾಗುತ್ತದೆ.
ಪುರುಷಾರ್ಥೇನ ದೇವೇಶಗುರುರ್ ಏಷ ಬೃಹಸ್ಪತಿಃ । ಶುಕ್ರೋ ದೈತ್ಯೇನ್ದ್ರಗುರುತಾಂ ಪುರುಷಾರ್ಥೇನ ಚಾಸ್ಥಿತಃ
ಮಾನವನ ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದಲೇ ಬೃಹಸ್ಪತಿ ದೇವತೆಗಳ ಗುರು ಆಗಿದರು; ಅದೇ ರೀತಿ ಮಾನವನ ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದಲೇ ಶುಕ್ರನು ದೈತ್ಯರ ಗುರು ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆದರು.
ದೈನ್ಯದಾರಿದ್ರ್ಯದುಃಖಾರ್ತಾ ಅಪಿ ಸಾಧೋ ನರೋತ್ತಮಾಃ । ಪೌರುಷೇಣೈವ ಯತ್ನೇನ ಯಾತಾ ದೇವೇನ್ದ್ರತುಲ್ಯತಾಮ್
ಬಡತನ, ದುಃಖ ಮತ್ತು ದೀನತೆಗೆ ಒಳಗಾಗಿದ್ದ ಮಹಾನ್ ಮತ್ತು ಶ್ರೇಷ್ಠ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳೂ ತಮ್ಮ ಪ್ರಯತ್ನ ಮತ್ತು ಶ್ರಮದಿಂದ ದೇವೇಂದ್ರನ ಸಮಾನ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದ್ದಾರೆ.
ಮಹಾನ್ತೋ ವಿಭವಾಢ್ಯಾ ಯೇ ನಾನಾಶ್ಚರ್ಯಸಮಾಶ್ರಯಾಃ । ಪೌರುಷೇಣೈವ ದೋಷೇಣ ನರಕಾತಿಥಿತಾಂ ಗತಾಃ
ಅನೇಕ ಅದ್ಭುತಗಳಿಗೆ ಸುತ್ತುವರೆದಿದ್ದ ಶ್ರೀಮಂತ ಮಹಾನ್ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳೂ ತಮ್ಮ ತಪ್ಪಾದ ಕರ್ಮದಿಂದ ನರಕದಲ್ಲಿಯ ಅತಿಥಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ.
ಭಾವಾಭಾವಸಹಸ್ರೇಷು ದಶಾಸು ವಿವಿಧಾಸು ಚ । ಸ್ವಪೌರುಷವಶಾದ್ ಏವ ವಿವೃತ್ತಾ ಭೂತಜಾತಯಃ
ಸಾವಿರಾರು ಜೀವಿಗಳ ಜೀವನಗಳಲ್ಲಿ, ವಿವಿಧ ಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ, ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬನ ಜೀವನದ ಸ್ಥಿತಿಗಳು ಅವನು ತಾನೇ ಮಾಡಿದ ಪ್ರಯತ್ನದ ಪ್ರಕಾರವೇ ರೂಪುಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ.
ಶಾಸ್ತ್ರತೋ ಗುರುತಶ್ ಚೈವ ಸ್ವತಶ್ ಚೇತಿ ತ್ರಿಸಿದ್ಧತಾ । ಸರ್ವತ್ರ ಪುರುಷಾರ್ಥಸ್ಯ ನ ದೈವಸ್ಯ ಕದಾಚನ
ಶಾಸ್ತ್ರದಿಂದಾಗಲಿ, ಗುರುಗಳಿಂದಾಗಲಿ, ಅಥವಾ ತಾನೇ ತಿಳಿದುಕೊಂಡಾಗಲಿ—ಈ ಮೂರು ರೀತಿಯ ದೃಢೀಕರಣಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಮಾನವನ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನೇ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ, ವಿಧಿಯನ್ನಲ್ಲ.
ಅಶುಭೇಷು ಸಮಾವಿಷ್ಟಂ ಶುಭೇಷ್ವ್ ಏವಾವತಾರಯೇತ್ । ಯತ್ನೇನ ಚಿತ್ತಮ್ ಇತ್ಯ್ ಆಶು ಸರ್ವಶಾಸ್ತ್ರಾರ್ಥಸಙ್ಗ್ರಹಃ
ಮನಸ್ಸು ಕೆಟ್ಟ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಅಂಟಿಕೊಂಡಾಗ, ಅದನ್ನು ಒಳ್ಳೆಯ ವಿಷಯಗಳತ್ತ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ತಿರುಗಿಸುವುದು, ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ಮಾಡುವುದು—ಇದು ಎಲ್ಲ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಸಾರವಾಗಿದೆ.
ಯಚ್ ಛ್ರೇಯೋ ಯದ್ ಅತುಚ್ಛಂ ಚ ಯದ್ ಅಪಾಯವಿವರ್ಜಿತಮ್ । ತತ್ ತದ್ ಆಚರ ಯತ್ನೇನ ಪುತ್ರೇತಿ ಗುರವಸ್ ಸ್ಥಿತಾಃ
ಯಾವುದು ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಹಿತಕರವಾಗಿದೆಯೋ, ಅಲ್ಪವಾದುದಲ್ಲದೆಯೋ, ಹಾನಿಯಿಲ್ಲದೆಯೋ, ಅದನ್ನು ಪ್ರಯತ್ನಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಆಚರಿಸು ಮಗನೇ ಎಂದು ಗುರುಗಳು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ.
ಯಥಾ ಯಥಾ ಪ್ರಯತ್ನೋ ಮೇ ಫಲಮ್ ಆಶು ತಥಾ ತಥಾ । ಇತ್ಯ್ ಅಹಂ ಪೌರುಷಾದ್ ಏವ ಫಲಭಾಙ್ ನ ತು ದೈವತಃ
ನಾನು ಎಷ್ಟು ಪ್ರಯತ್ನಪಡುತ್ತೇನೆ, ಫಲವೂ ಅಷ್ಟೇ ಬೇಗ ಬರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನನಗೆ ಫಲ ಸಿಗುವುದು ನನ್ನ ಶ್ರಮದಿಂದಲೇ, ಅದೃಷ್ಟದಿಂದ ಅಲ್ಲ.
ಪೌರುಷಾದ್ ದೃಶ್ಯತೇ ಸಿದ್ಧಿಃ ಪೌರುಷೋ ಧೀಮತಾಂ ಕ್ರಮಃ । ದೈವಮ್ ಆಶ್ವಾಸನಾಮಾತ್ರಂ ದುಃಖೇ ಪೇಲವಬುದ್ಧಿಷು
ಯಶಸ್ಸು ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದಲೇ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ; ಬುದ್ಧಿವಂತರಿಗೆ ಪ್ರಯತ್ನವೇ ದಾರಿ. ದುಃಖದಲ್ಲಿ ದುರ್ಬಲ ಮನಸ್ಸುಳ್ಳವರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಅದೃಷ್ಟವೆಂಬುದು ಒಬ್ಬ ಶಾಂತಿಯ ಮಾತು.
ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಪ್ರಮುಖಾನ್ ನಿತ್ಯಂ ಪ್ರಮಾಣಾತ್ ಪೌರುಷಃ ಕ್ರಮಃ । ಫಲತೋ ದೃಶ್ಯತೇ ಲೋಕೇ ದೇಶಾನ್ತರಗಮಾದಿಕಃ
ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಮತ್ತು ಇತರ ಜ್ಞಾನಮಾರ್ಗಗಳಿಂದ ಯಾವಾಗಲೂ ಪ್ರಯತ್ನದ ಕ್ರಮವನ್ನು ತಿಳಿಯಬಹುದು. ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ದೂರದ ದೇಶಗಳಿಗೆ ಹೋಗುವುದು ಮುಂತಾದ ಫಲಗಳು ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದಲೇ ಸಿಗುತ್ತವೆ.
ಭೋಕ್ತಾ ತೃಪ್ಯತಿ ನಾಭೋಕ್ತಾ ಗನ್ತಾ ಗಚ್ಛತಿ ನಾಗತಿಃ । ವಕ್ತಾ ವಕ್ತಿ ನ ಚಾವಕ್ತಾ ಪೌರುಷಂ ಸಫಲಂ ನೃಣಾಮ್
ಯಾರು ತಿನ್ನುತ್ತಾರೆ ಅವರು ತೃಪ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ, ತಿನ್ನದವರು ಅಲ್ಲ. ಹೋಗುವವರು ತಲುಪುತ್ತಾರೆ, ಹೋಗದವರು ಅಲ್ಲ. ಮಾತನಾಡುವವರು ಮಾತಾಡುತ್ತಾರೆ, ಮಾತಾಡದವರು ಅಲ್ಲ. ಹೀಗಾಗಿ, ಮಾನವರಿಗೆ ಪ್ರಯತ್ನವೇ ಫಲವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ.
ಪೌರುಷೇಣ ದುರನ್ತೇಭ್ಯಸ್ ಸಙ್ಕಟೇಭ್ಯಸ್ ಸುಬುದ್ಧಯಃ । ಸಮುತ್ತರನ್ತ್ಯ್ ಅಯತ್ನೇನ ನ ತು ಮೂಕತಯಾನಯಾ
ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳವರು ದೊಡ್ಡ ಸಂಕಷ್ಟಗಳನ್ನು ಶ್ರಮಪಟ್ಟು ಸುಲಭವಾಗಿ ದಾಟುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ಮೌನವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಅದು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.
ಯೋ ಯೋ ಯಥಾ ಪ್ರಯತತೇ ಸ ಸ ತದ್ವತ್ ಫಲೈಕಭಾಕ್ । ನ ತು ತೂಷ್ಣೀಂ ಸ್ಥಿತೇನೇಹ ಕೇನಚಿತ್ ಪ್ರಾಪ್ಯತೇ ಫಲಮ್
ಯಾರು ಹೇಗೆ ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾರೋ, ಅವರಿಗೆ ಅದಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ಫಲವೇ ಸಿಗುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಮೌನವಾಗಿದ್ದರೆ ಫಲವನ್ನು ಪಡೆಯಲಾಗದು.
ಶುಭೇನ ಪುರುಷಾರ್ಥೇನ ಶುಭಮ್ ಆಸಾದ್ಯತೇ ಫಲಮ್ । ಅಶುಭೇನಾಶುಭಂ ರಾಮ ಯಥೇಚ್ಛಸಿ ತಥಾ ಕುರು
ಉತ್ತಮ ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ಉತ್ತಮ ಫಲ ಸಿಗುತ್ತದೆ; ಕೆಟ್ಟ ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ಕೆಟ್ಟ ಫಲ ಸಿಗುತ್ತದೆ ರಾಮಾ, ನೀನು ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ನಡೆ.
ಪುರುಷಾರ್ಥಫಲಪ್ರಾಪ್ತಿರ್ ದೇಶಕಾಲವಶಾದ್ ಇಹ । ಪ್ರಾಪ್ತಾ ಚಿರೇಣ ಶೀಘ್ರಂ ವಾ ಯಾಸೌ ದೈವಮ್ ಇತಿ ಸ್ಮೃತಾ
ಪ್ರಯತ್ನದ ಫಲವು ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳ ಮತ್ತು ಕಾಲದ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ; ಅದು ತಡವಾಗಿ ಅಥವಾ ಬೇಗನೆ ಸಿಕ್ಕರೂ ಅದನ್ನೇ ವಿಧಿ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.
ನ ದೈವಂ ದೃಶ್ಯತೇ ದೃಷ್ಟ್ಯಾ ನ ಚ ಲೋಕಾನ್ತರೇ ಸ್ಥಿತಮ್ । ಉಕ್ತಂ ದೈವಾಭಿಧಾನೇನ ಸ್ವಂ ಲೋಕೇ ಕರ್ಮಣಃ ಫಲಮ್
ಭವಿಷ್ಯ ಅಥವಾ ವಿಧಿ ನಮ್ಮ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅದು ಬೇರೆ ಲೋಕದಲ್ಲೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ನಮ್ಮ ಈ ಲೋಕದಲ್ಲೇ, ನಾವು ಮಾಡುವ ಕೆಲಸಗಳ ಫಲವೇ 'ವಿಧಿ' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಪುರುಷೋ ಜಾಯತೇ ಲೋಕೇ ವರ್ಧತೇ ಕ್ಷೀಯತೇ ಪುನಃ । ನ ತತ್ರ ದೃಶ್ಯತೇ ದೈವಂ ಜರಾಯೌವನಬಾಲ್ಯವಾನ್
ವ್ಯಕ್ತಿ ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾನೆ, ಬೆಳೆದು ದೊಡ್ಡವನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಮತ್ತೆ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಹಳೆಯವನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಈ ಎಲ್ಲಾ ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ, ಬಾಲ್ಯ, ಯೌವನ ಅಥವಾ ವೃದ್ಧಾಪ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ವಿಧಿಯೆಂಬುದು ಎಲ್ಲಿಯೂ ಕಾಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ.
ದೇಶಾದ್ ದೇಶಾನ್ತರಪ್ರಾಪ್ತಿರ್ ಹಸ್ತಸ್ಥದ್ರವ್ಯಧಾರಣಮ್ । ವ್ಯಾಪಾರಶ್ ಚ ತಥಾಙ್ಗಾನಾಂ ಪೌರುಷೇಣ ನ ದೈವತಃ
ಒಂದು ಸ್ಥಳದಿಂದ ಇನ್ನೊಂದು ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದು, ಕೈಯಲ್ಲಿ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಹಿಡಿಯುವುದು, ಅಥವಾ ಅಂಗಾಂಗಗಳನ್ನು ಚಲಿಸುವುದು—ಇವೆಲ್ಲವೂ ನಮ್ಮ ಸ್ವಂತ ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ನಡೆಯುತ್ತದೆ, ವಿಧಿಯಿಂದ ಅಲ್ಲ.
ಅರ್ಥಪ್ರಾಪಕಕಾರ್ಯೈಕಪ್ರಯತ್ನಪರತಾ ಬುಧೈಃ । ಪ್ರೋಕ್ತಾ ಪೌರುಷಶಬ್ದೇನ ಸರ್ವಮ್ ಆಸಾದ್ಯತೇ ಽನಯಾ
ಯಾವುದೇ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸಲು ಒಂದೇ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಪ್ರಯತ್ನಿಸುವುದನ್ನು ಜ್ಞಾನಿಗಳು 'ಸ್ವಪ್ರಯತ್ನ' ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಈ ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ಎಲ್ಲವೂ ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.