ಯೋಗವಾಸಿಷ್ಠಃ

ಆಜಗಾಮೈನಮ್ ಅಲ್ಪೇನ ಕಾಲೇನಾಥ ಜನಾರ್ದನಃ । ಸಕೃದಾರಾಧನೇನೈವ ಮಾಧವೋ ಯಾತಿ ಬನ್ಧುತಾಮ್

ಅಲ್ಪ ಸಮಯದಲ್ಲೇ ಜನಾರ್ದನನು ಅವನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದನು; ಏಕೆಂದರೆ ಒಮ್ಮೆ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಪೂಜಿಸಿದರೂ ಮಾಧವನು ಸ್ನೇಹಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಉವಾಚ ಗಾಧಿಂ ಭಗವಾನ್ ಮಯೂರಮ್ ಇವ ವಾರಿದಃ । ಕಿಂ ತ್ವಂ ಪ್ರಾರ್ಥಯಸೇ ಭೂಯಸ್ ತಪಸೇತಿ ಪ್ರಸಾದವಾನ್

ಮೇಘವು ನವಿಲಿಗೆ ಹೇಗೋ ಹಾಗೆ, ಕರುನೆಯಿಂದ ಭಗವಂತನು ಗಾಧಿಗೆ ಹೀಗೆ ಕೇಳಿದನು: 'ನೀನು ಮತ್ತೆ ಏಕೆ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತಿದ್ದೀಯ? ನಿನಗೆ ಏನು ಬೇಕಾಗಿದೆ?'

ಭ್ರಾನ್ತೋ ಽಸ್ಮಿ ದೇವ ಷಣ್ಮಾಸಾನ್ ಹೂನಕೀರಜನಾಸ್ಪದಮ್ । ತತ್ರ ವ್ಯಭಿಚರತ್ಯ್ ಅಸ್ಮದ್ವೃತ್ತಾನ್ತೋ ನ ಕಥಾಸ್ವ್ ಅಪಿ

ಪ್ರಭುವೇ, ನಾನು ಆರು ತಿಂಗಳು ಹೂಣರು ಮತ್ತು ಕೀರಾತರ ನಡುವೆ ಅಲೆದಾಡಿದೆನು; ಆದರೆ ಅಲ್ಲಿಯವರ ಕಥೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ನನ್ನ ವಿಷಯದ ಬಗ್ಗೆ ಎಲ್ಲಿ ಕೂಡ ಉಲ್ಲೇಖವಿಲ್ಲ.

ಮಾಯಯಾ ಹೂನಭೂರ್ ದೃಷ್ಟಾ ತ್ವಯೇತ್ಯ್ ಉಕ್ತೋ ಽಸ್ಮಿ ಕಿಂ ಪ್ರಭೋ । ಮೋಹನಾಶಾಯ ಮಹತಾಂ ವಚೋ ನೋ ಮೋಹವೃದ್ಧಯೇ

ನೀನು ಮಾಯೆಯಿಂದ ಹೂಣರ ದೇಶವನ್ನು ನೋಡಿದ್ದೆ ಎಂದು ನನಗೆ ಹೇಳಲಾಯಿತು; ಆದರೆ ಪ್ರಭು, ಮಹಾತ್ಮರ ಮಾತು ಮೋಹವನ್ನು ದೂರಮಾಡಲು ಆಗಬೇಕೋ, ಮೋಹವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ಆಗಬೇಕೋ?

ಕಾಕತಾಲೀಯಯೋಗೇನ ಚೇತಸಿ ಶ್ವಪಚಸ್ಥಿತಿಃ । ಸರ್ವೇಷಾಂ ಹೂನಕೀರಾಣಾಂ ತಥೈವ ಪ್ರತಿಬಿಮ್ಬಿತಾ

ಒಂದು ಯಾದೃಚ್ಛಿಕ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಚಂಡಾಳನ ಸ್ಥಿತಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ; ಹೀಗೆಯೇ, ಎಲ್ಲ ಹೀನಜನರು ಮತ್ತು ಹಕ್ಕಿಗಳ ಪ್ರತಿಬಿಂಬವೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ತೇನಾಙ್ಗ ತವ ವೃತ್ತಾನ್ತಂ ಸತ್ಯಂ ಯತ್ ಕಥಯನ್ತಿ ತೇ । ಪ್ರತಿಭಾಸೋ ಹಿ ನಾಯಾತಿ ಪುನರ್ ಅಪ್ರತಿಭಾಸತಾಮ್

ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಿಯನೇ, ಯಾರಾದರೂ ನಿನಗೆ ಸತ್ಯವೆಂದು ಹೇಳುವ ಸಂಗತಿಯನ್ನು ನೀನು ತಿಳಿ; ಏಕೆಂದರೆ ಒಂದು ಪ್ರತ್ಯಯವು ಮತ್ತೆ ಅಪ್ರತ್ಯಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಕೇನಚಿಚ್ ಛ್ವಪಚೇನಾನ್ತೇ ಗ್ರಾಮಸ್ಯ ರಚಿತಂ ಗೃಹಂ । ತತ್ ತಥಾ ಯತ್ ತ್ವಯಾ ದೃಷ್ಟಮ್ ಇಷ್ಟಕಾಖಣ್ಡತಾಂ ಗತಮ್

ಒಬ್ಬ ಚಂಡಾಳನು ಊರಿನ ಅಂಚಿನಲ್ಲಿ ಮನೆ ಕಟ್ಟಿದ್ದನು; ನೀನು ನೋಡಿದಂತೆ ಅದು ಇಟ್ಟಿಗೆಗಳ ಗುಡ್ಡೆಯಾಗಿಬಿಟ್ಟಿತು.

ಕದಾಚಿತ್ ಪ್ರತಿಭೈಕೈವ ಬಹೂನಾಮ್ ಅಪಿ ಜಾಯತೇ । ಕಾಕತಾಲೀಯಗತಿವದ್ ವಿಚಿತ್ರಾ ಹಿ ಮನೋಗತಿಃ

ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಅನೇಕ ಜನರಿಗೆ ಒಂದೇ ದೃಶ್ಯ ಕಾಣಬಹುದು; ಕಾಗೆ ಹಣ್ಣು ಬಿದ್ದಂತೆ, ಮನಸ್ಸಿನ ಚಲನೆಗಳು ನಿಜಕ್ಕೂ ವಿಚಿತ್ರ.

ತಥಾ ಹಿ ಬಹವಸ್ ಸ್ವಪ್ನಮ್ ಏಕಂ ಪಶ್ಯನ್ತಿ ಮಾನವಾಃ । ಸ್ವಾಪಭ್ರಮದಮೈರೇಯಮದಮನ್ಥರಚಿತ್ತವತ್

ಹಾಗೆಯೇ ಅನೇಕರು ಒಬ್ಬನೇ ಕನಸು ಕಾಣುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ, ನಿದ್ರೆ, ಗೊಂದಲ, ಮದ್ಯ ಅಥವಾ ಮತ್ತಿನಿಂದ ಮನಸ್ಸು ಮಂದವಾಗಿರುವವರಂತೆ.

ಏಕಸ್ಯಾಮ್ ಏವ ಲೀಲಾಯಾಂ ವನಸ್ಥಲ್ಯಾಮ್ ಇವೈಣಕಾಃ

ಹೆಚ್ಚು ಜಿಂಕೆಗಳು ಒಂದೇ ಅರಣ್ಯದ ಮೆಟ್ಟಿಲಿನಲ್ಲಿ ಆಟವಾಡುತ್ತಿರುವಂತೆ.

ಬಹವಸ್ ತುಲ್ಯಕಾಲಂ ಚ ಪ್ರತಿಭಾತೇನ ಕರ್ಮಣಾ । ಜನಾ ಯತನ್ತೇ ಸ್ವಫಲಪಾಕೇನೇವ ದ್ರುಮಾ ಋತೌ

ಅನೇಕರು ಒಂದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ರೀತಿಯ ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ, ಹಣ್ಣುಗಳು ತಕ್ಕ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮರಗಳಲ್ಲಿ ಹುರಿಯುವಂತೆ.

ಪ್ರತಿಬನ್ಧಾಭ್ಯನುಜ್ಞಾನಾಂ ಕಾಲೋ ದಾತೇತಿ ಯಾ ಶ್ರುತಿಃ । ವಿಪ್ರ ಸಙ್ಕಲ್ಪಮಾತ್ರೋ ಽಸೌ ಕಾಲೋ ಹ್ಯ್ ಆತ್ಮನಿ ತಿಷ್ಠತಿ

ಕಾಲವೇ ಅವಕಾಶ ಕೊಡುತ್ತದೆ ಅಥವಾ ತಡೆಯುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಉಪದೇಶ ಕೇವಲ ಕಲ್ಪನೆ ಮಾತ್ರ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣನೇ; ಕಾಲವೆಂಬುದು ನಿಜವಾಗಿ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಯೇ ಇರುತ್ತದೆ.

ಅಮೂರ್ತೋ ಭಗವಾನ್ ಕಾಲೋ ಬ್ರಹ್ಮೈವ ತಮ್ ಅಜಂ ವಿದುಃ । ನ ಜಹಾತಿ ನ ಚಾದತ್ತೇ ಕಿಞ್ಚಿತ್ ಕಸ್ಯಚಿದ್ ಏವ ಸಃ

ಅಮೂರ್ತನಾದ ಕಾಲಸ್ವಾಮಿ, ನಿಜವಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ಜನನವಿಲ್ಲದವನು ಎಂದು ಜ್ಞಾನಿಗಳು ತಿಳಿದಿದ್ದಾರೆ. ಅವನು ಯಾರಿಂದಲೂ ಏನನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಯಾರಿಂದಲೂ ಏನನ್ನೂ ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದೂ ಇಲ್ಲ.

ಲೌಕಿಕೋ ಯಸ್ ತ್ವ್ ಅಯಂ ಕಾಲೋ ವರ್ಷಕಲ್ಪಯುಗಾತ್ಮಕಃ । ಸಙ್ಕಲ್ಪ್ಯತೇ ಪದಾರ್ಥೌಘೈಃ ಪದಾರ್ಥೌಘಾಶ್ ಚ ತೇನ ತೇ

ಈ ಲೋಕದ ಕಾಲವು ವರ್ಷಗಳು, ಯುಗಗಳು, ಕಾಲ್ಪನಿಕ ಕಾಲಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿದೆ. ಇದು ವಸ್ತುಗಳ ಸಮೂಹದೊಂದಿಗೆ ಕಲ್ಪನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ; ಆ ವಸ್ತುಗಳೂ ಕಾಲದ ಮೂಲಕವೇ ಕಲ್ಪನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ.

ಸಮಾನಪ್ರತಿಭಾಸೋತ್ಥಸಮ್ಭ್ರಮಭ್ರಾನ್ತಚೇತಸಃ । ತಥಾ ತದ್ ದೃಷ್ಟವನ್ತಸ್ ತೇ ಹೂನಕೀರಜನೋಚ್ಚಯಾಃ

ಒಂದು ರೀತಿಯ ಅನುಭವಗಳಿಂದ ಮನಸ್ಸು ಗೊಂದಲಗೊಂಡವರು, ಹೆಸರು ಮತ್ತು ಅಪಕೀರ್ತಿಯ ಏರುಪೇರನ್ನು ಹೀಗೆಯೇ ಕಂಡಿದ್ದಾರೆ.

ಸ್ವವ್ಯಾಪಾರಪರೋ ಭೂತ್ವಾ ಧಿಯಾತ್ಮಾನಂ ವಿಚಾರಯನ್ । ಸಾಧೋ ಗತಮನೋಮೋಹಮ್ ಇಹೈವಾಸ್ಸ್ವ ವ್ರಜಾಮ್ಯ್ ಅಹಮ್

ತನ್ನ ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಕೊಂಡು, ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ವಿಚಾರಿಸಿದ ಸಜ್ಜನನು, ಮನಸ್ಸಿನ ಮೋಹವನ್ನು ತೊಳೆದು, 'ನಾನು ಹೋಗುತ್ತೇನೆ' ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಇಲ್ಲಿ ಉಳಿದನು.

ಇತ್ಯ್ ಉಕ್ತ್ವಾ ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುರ್ ಜಗಾಮಾನ್ತರ್ಧಿಮ್ ಈಶ್ವರಃ । ಅತಿಷ್ಠತ್ ಕನ್ದರೇ ಗಾಧಿರ್ ಆಧಿಪೀವರಯಾ ಧಿಯಾ

ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ, ಭಗವಂತನು ವಿಷ್ಣು ಅವನು, ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಒಡೆಯನು, ಅಲ್ಲಿ ಕಾಣೆಯಾಗಿಬಿಟ್ಟನು. ಗಾಧಿಯು ಆ ಗುಹೆಯಲ್ಲೇ ಉಳಿದುಕೊಂಡು, ಅತ್ಯಂತ ದೃಢವಾದ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ನೆಲೆಸಿದನು.

ತತಃ ಕತಿಪಯೇಷ್ವ್ ಅದ್ರೌ ಮಾಸೇಷ್ವ್ ಅಪಿ ಗತೇಷು ಸಃ । ಪುನರ್ ಆರಾಧಯಾಮ್ ಆಸ ಪುಣ್ಡರೀಕಕರಂ ದ್ವಿಜಃ

ಆಮೇಲೆ, ಬೆಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಕೆಲ ತಿಂಗಳುಗಳು ಹೋದ ನಂತರ, ಆ ದ್ವಿಜನು ಮತ್ತೆ ಕಮಲಹಸ್ತನನ್ನು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಆರಾಧಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು.

ದದರ್ಶ ಚೈಕದಾ ನಾಥಮ್ ಆಗತಂ ಪ್ರಣನಾಮ ತಮ್ । ಪೂಜಯಾಮ್ ಆಸ ಮನಸಾ ಸೋತ್ಕೇನೋವಾಚ ಚೇಶ್ವರಮ್

ಒಂದು ದಿನ, ಅವನು ಆ ಸ್ವಾಮಿಯನ್ನು ಬಂದು ನೋಡಿದನು, ಅವನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದನು, ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಪೂಜಿಸಿದನು ಮತ್ತು ಆ ದೇವರೊಡನೆ ಮಾತನಾಡಿದನು.

ಭಗವನ್ ಸಂಸ್ಮರಂಶ್ ಚಿತ್ರಾಂ ತಾಮ್ ಆತ್ಮಶ್ವಪಚಸ್ಥಿತಿಮ್ । ಇಮಾಂ ಸಂಸಾರಮಾಯಾಂ ಚ ಪರಿಮುಹ್ಯಾಮಿ ಚೇತಸಾ

ಪ್ರಭು, ನಾನು ನನ್ನೊಳಗಿನ ಆ ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಚಂಡಾಳ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ನೆನೆಸಿಕೊಂಡಾಗ, ಈ ಸಂಸಾರದ ಮಾಯೆಯನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ, ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಸಂಪೂರ್ಣ ಗೊಂದಲಗೊಂಡಿದೆ.

ತದ್ ಉಕ್ತ್ವಾಶು ಯಥಾವಸ್ತು ಮಹಾಮೋಹನಿವೃತ್ತಯೇ । ಏತಸ್ಮಿನ್ನ್ ಏವ ವಿಮಲೇ ಮಾಂ ನಿಯೋಜಯ ಕರ್ಮಣಿ

ಹೀಗೆಲ್ಲ ಹೇಳಿದ ಮೇಲೆ, ಮಹಾ ಮೋಹವನ್ನು ದೂರ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು, ಈ ಶುದ್ಧವಾದ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ನನನ್ನು ಕೂಡಲೇ ನಿಜವಾದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ನಿರತರಾಗಿಸು.

ಬ್ರಹ್ಮಞ್ ಜಗದ್ ಇದಂ ಮಾಯಾಮಹಾಶಮ್ಬರಡಮ್ಬರಮ್ । ಸರ್ವಾ ಆಶ್ಚರ್ಯಕಲನಾಸ್ ಸಮ್ಭವನ್ತೀಹ ವಿಸ್ತೃತೇ

ಓ ಬ್ರಹ್ಮನ್, ಈ ಜಗತ್ತು ಮಹಾ ಮಾಯೆಯ ಅದ್ಭುತ ಪ್ರದರ್ಶನ, ಎಲ್ಲ ಆಶ್ಚರ್ಯಕರ ಸೃಷ್ಟಿಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗಿ ಹರಡುತ್ತವೆ.

ಹೂನಕೀರಪುರೇ ಮೋಹಾದ್ ದೃಷ್ಟವಾಂಸ್ ತತ್ ತಥಾ ಭವಾನ್ । ಇತ್ಯ್ ಏತತ್ ಸಮ್ಭವತ್ಯ್ ಏವ ದೃಶ್ಯತೇ ಹಿ ಜನೈರ್ ಭ್ರಮಃ

ಹೂನರು ಮತ್ತು ಕೀರರ ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ನೀನು ಮೋಹದಿಂದ ಆ ರೀತಿ ನೋಡಿದ್ದೆ, ಜನರು ಇಂತಹ ಭ್ರಮೆಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾರೆ, ಇದು ಹೀಗೆ ಸಂಭವಿಸುವುದು ಸಹಜ.

ಹೂನಾಸ್ ತ್ವಮ್ ಇವ ಕೀರಾಶ್ ಚ ದೃಷ್ಟವನ್ತಸ್ ತಥಾ ಭ್ರಮಮ್ । ಮುಧೈವೇತ್ಯ್ ಅಪಿ ಸತ್ಯಾಭಂ ಸಮಕಾಲಾದಿಸಮ್ಭವಾತ್

ನೀನು ಹೂನರು ಮತ್ತು ಕೀರರನ್ನು ಭ್ರಮೆಯಲ್ಲಿ ನೋಡಿದಂತೆ, ಇತರರೂ ಇಂತಹ ತಪ್ಪುಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾರೆ; ಅವು ನಿರರ್ಥಕವಾದರೂ, ಒಂದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸಂಭವಿಸುವುದರಿಂದ ಸತ್ಯವೆಂದು ಕಾಣುತ್ತವೆ.

ಇದಂ ತು ಶೃಣು ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಯಥಾಭೂತಮ್ ಅನಿನ್ದಿತ । ಯೇನೈತಿ ತನುತಾಂ ಚಿನ್ತಾ ಮಾರ್ಗಶೀರ್ಷಲತೇವ ತೇ

ನಿಷ್ಕಳಂಕೆಯಾದವನೇ, ಈಗ ನಾನು ನಿಜವಾದದನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ, ಕೇಳು. ಇದನ್ನು ಕೇಳಿದ ಮೇಲೆ ನಿನ್ನ ಚಿಂತೆ ಮಾರ್ಗದ ಅಂಚಿನ ಕೊಂಬೆಯಂತೆ ಸಣ್ಣದಾಗುತ್ತದೆ.

ಯೋ ಽಸೌ ಕಟಞ್ಜಕೋ ನಾಮ ಶ್ವಪಚೋ ಹೂನಮಣ್ಡಲೇ । ತೇನೈವ ಸನ್ನಿವೇಶೇನ ಸ ತಥೈವಾಭವತ್ ಪುರಾ

ಕಟಂಜಕ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ, ಹೂಣರ ಪ್ರದೇಶದ ನಾಯಿ ಮಾಂಸ ತಿನ್ನುವವನು, ಆ ರೀತಿಯ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಆಗಾಗಲೇ ಇದ್ದನು.

ತಥೈವ ವಿಕಲತ್ರತ್ವಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ದೇಶಾನ್ತರಂ ಗತಃ । ಬಭೂವ ಕೀರನೃಪತಿಃ ಪ್ರವಿವೇಶಾನಲಂ ತತಃ

ಅದೇ ರೀತಿ, ಅವನು ಮತ್ತೊಬ್ಬ ಹೆಂಡತಿಯನ್ನು ಪಡೆದು ಬೇರೆ ದೇಶಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ, ಕೀರರ ರಾಜನಾದನು ಮತ್ತು ನಂತರ ಬೆಂಕಿಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು.

ಭವತಃ ಕೇವಲಂ ಚಿತ್ತೇ ಜಲಾನ್ತರ್ವರ್ತಿನಸ್ ತದಾ । ಪ್ರತಿಭಾತಾ ತಥಾಭೂತಾ ಕಟಞ್ಜಾಚಾರಸಂಸ್ಥಿತಿಃ

ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ನೀನೊಬ್ಬನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ, ನೀರಿನಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರತಿಬಿಂಬದಂತೆ, ಕಟಂಜಕನ ನಡೆ-ನುಡಿಗಳು ಹಾಗೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡವು.

ದೃಷ್ಟಾನುಭೂತಮ್ ಅತ್ಯರ್ಥಂ ಕದಾಚಿದ್ ವಿಸ್ಮರತ್ಯ್ ಅಲಮ್ । ಕದಾಚಿದ್ ಅಪ್ಯ್ ಅದೃಷ್ಟಂ ತು ಚೇತಃ ಪಶ್ಯತಿ ದೃಷ್ಟವತ್

ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಮನಸ್ಸು ನೋಡಿದುದನ್ನೂ ಅನುಭವಿಸಿದುದನ್ನೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಮರೆತುಬಿಡುತ್ತದೆ; ಮತ್ತೆ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ, ಎಂದಿಗೂ ನೋಡದದ್ದನ್ನೂ ನೋಡಿದಂತೆ ಭಾವಿಸುತ್ತದೆ.