ಯೋಗವಾಸಿಷ್ಠದ ಈ ಪವಿತ್ರ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ, ಶ್ರೀ ವಸಿಷ್ಠರು ರಾಮಚಂದ್ರನಿಗೆ ಆತ್ಮದ ಮತ್ತು ದೇಹದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಬಹಳ ಸುಂದರವಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆದಿಯಲ್ಲಿ, ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ—ಈ ದೇಹವು ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಉಂಟಾಗಿದ್ದು, ಅನರ್ಥಗಳ ಮೂಲವಾಗಿದೆ. ಯಾರು ಇದನ್ನು ನಿಜವಾದ ಸ್ವರೂಪ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಅವರು ಮಾತ್ರ ಸತ್ಯವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾರೆ. ದೇಹದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಸುಖ-ದುಃಖಗಳು ಕಾಲ, ಸ್ಥಳದಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತವೆ; ಅವು ನನಗೆ ಸೇರಿಲ್ಲವೆಂದು ತಿಳಿಯುವವನು ಮಾತ್ರ ಮಿಥ್ಯಾಭ್ರಾಂತಿಯನ್ನು ತೊಳೆದು, ನಿಜವಾದ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವವನು. ಯಾರು ಆತ್ಮವನ್ನು ಮತ್ತು ಇತರ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ವಿಭಜನೆ ಇಲ್ಲದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡುವರೋ, ಎಲ್ಲವೂ ಕೇವಲ ಚೈತನ್ಯದ ಪ್ರಕಾಶವೆಂದು ಗ್ರಹಿಸುವರೋ, ಅವರು ಮಾತ್ರ ಸತ್ಯವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾರೆ. ಅದನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸಿ, ಯಾರು ಎಲ್ಲೆಡೆ—ಅಹಿತ, ದಿಕ್ಕು, ಕಾಲ, ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ—"ನಾನು ಮಾತ್ರನೇ" ಎಂದು ನೋಡುವರೋ, ಅವರು ಸತ್ಯದರ್ಶಿಗಳು. ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ 'ನಾನು' ಅನೇಕ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ, ಕೇಶಾಗ್ರದ ಭಾಗದಲ್ಲಿಯೂ ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವುದನ್ನು ಯಾರು ಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾರೋ, ಅವರು ಸತ್ಯವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾರೆ. ಯಾರು ಅಂತರಂಗದಲ್ಲಿ ಅನಂತ, ಸರ್ವಶಕ್ತಿಶಾಲಿ, ಎಲ್ಲ ಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಇರುವ, ಅದೆಕೈವಲ್ಯ ಚೈತನ್ಯವನ್ನು ನೋಡುವರೋ, ಅವರು ಸತ್ಯವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ, ಯಾರು ದೇಹವೇ ನಾನು ಎಂದು ಭಾವಿಸಿ, ಕಾಯಿಲೆ, ಭಯ, ದುಃಖ, ವೃದ್ಧಾಪ್ಯ, ಮರಣ, ಜನನ ಇವುಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ, ಅವರು ಜ್ಞಾನದಿಂದ ನೋಡುತ್ತಿಲ್ಲ. ಯಾರು ನನ್ನ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಮೇಲೂ, ಕೆಳಗೂ, ಎಲ್ಲೆಡೆ ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವುದಾಗಿ ಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾರೋ, ನನ್ನಿಗೆ ಎರಡನೇದು ಇಲ್ಲವೆಂದು ತಿಳಿಯುವರೋ, ಅವರು ಮಾತ್ರ ಸತ್ಯವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾರೆ. ಈ ಜಗತ್ತು ನನ್ನಲ್ಲೇ ಹಾರಮಾಲೆಯ ಹಾರದಂತೆ ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ, ನಾನು ಅಂತರ್ಯಾಮಿ ಚೈತನ್ಯವೆಂದು ಯಾರು ಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾರೋ, ಅವರು ಸತ್ಯವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ನಾನು ಅಥವಾ ಬೇರೆ ಯಾವುದೂ ಇಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಬ್ರಹ್ಮನೇ ಇದೆ, ಸತ್ತಾ-ಅಸತ್ತಾ ಮಧ್ಯವನ್ನು ನೋಡುವವನು ಸತ್ಯವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿರುವ ಯಾವುದೇ ಹೆಸರು ಅಥವಾ ವಸ್ತುಗಳು—all are but a wave in the ocean of myself—ಎಂದು ಯಾರು ಒಳಗೊಳಗೇ ಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾರೋ, ಅವರಿಗೆ ನಿಜವಾದ ಅರಿವು ದೊರಕುತ್ತದೆ. ಯಾರು 'ನಾನು' ಮತ್ತು 'ನೀನು' ಎಂಬ ಭಾವನೆಗಳು, ಮನಸ್ಸಿನ ವಿಕಲ್ಪಗಳು ತೀರಿಹೋದ ಮಹಾತ್ಮರಾಗಿರುವರೋ, ಅವರು ಸ್ಪಷ್ಟ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಜಗತ್ತು ದಯೆಗೆ, ರಕ್ಷಣೆಗೆ ಅರ್ಹವಾಗಿದೆ; ಇದನ್ನು ನನ್ನ ತಂಗಿಯಂತೆ ನೋಡಬೇಕು. ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ದುರ್ಬಲತೆಯನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ನೋಡುವವನು, ಸತ್ಯವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ದೇಹವು ವಸ್ತುನಿಷ್ಠವಲ್ಲ, ಶುದ್ಧ ಚೈತನ್ಯದಿಂದ ಕೂಡಿದೆ, ಜಗತ್ತಿನ ಜಾಲದಿಂದ ತುಂಬಿದೆ ಎಂದು ಯಾರು ಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾರೋ, ಅವರು ಸತ್ಯವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾರೆ. ಸুখ, ದುಃಖ, ಸತ್ತಾ, ಅಸತ್ತಾ, ವಿವೇಕ—all these, "ನಾನು ಇದಲ್ಲ" ಅಥವಾ "ನಾನು ಇದುವು" ಎಂದು ನೋಡುವವನು ಎಂದಿಗೂ ಕುಗ್ಗುವುದಿಲ್ಲ. ಜಗತ್ತು ಸ್ವಯಂ ಸತ್ವದಿಂದ ಪೂರಿತವಾಗಿದ್ದು, ಬೇರೆ ಯಾವುದೂ ಇಲ್ಲದಿದ್ದಾಗ, "ಏನು ತ್ಯಜಿಸಬೇಕು, ಏನು ಸ್ವೀಕರಿಸಬೇಕು?" ಎಂದು ನೋಡುವವನು ಜ್ಞಾನಿಯೇ. ಯಾವನಿಗೆ ಇದು ಕೇವಲ ಶುದ್ಧ ಸತ್ತಾ, ವಿವೇಕ ಮತ್ತು ರೂಪದಿಂದ ಅತೀತವಾಗಿದೆ, ತ್ಯಾಗ-ಗ್ರಹಣಗಳ ಲೆಕ್ಕಾಚಾರ ಮುಗಿದಿದೆ—ಅವನಿಗೆ ನಾನು ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತೇನೆ. ಯಾರು ಆಕಾಶದಂತೆ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಒಂದೇ ತತ್ವವಾಗಿ, ಎಲ್ಲ ಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲೂ ಇದ್ದರೂ ಯಾವುದರಿಂದಲೂ ಬಣ್ಣಗೊಳ್ಳದವನೇ, ಅವನೇ ಪರಮೇಶ್ವರ. ಅವನು ಅಂಧಕಾರ-ಪ್ರಕಾಶ ಭಾವನೆಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿ, ಕಾಲದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದಾನೆ, ಸಮನ್ವಿತ, ಸಮಭಾವ, ಆರೋಗ್ಯವಂತನು—ಆ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ನಾನು ಗೌರವ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತೇನೆ. ಅವನ ಉದಯ-ಅಸ್ತಗಳಲ್ಲಿ, ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ವಿಭಿನ್ನ ಮತ್ತು ಸುಂದರ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ, ಕ್ರಿಯೆ ಸಮಭಾವದಿಂದ, ಅನಂತವಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ; ಆ ಪರಮಜ್ಞಾನಿ ಶಿವನಿಗೆ ನಾನು ವಂದಿಸುತ್ತೇನೆ. ಇದಾದ ಮೇಲೆ, ದೇಹವನ್ನು ಮಹಾನಗರದಂತೆ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾರೆ. ಜ್ಞಾನಿಗೆ ಈ ದೇಹಪ್ರಪಂಚವು ಭೋಗ ಮತ್ತು ಮೋಕ್ಷಕ್ಕಾಗಿ ಒಂದು ಉದ್ಯಾನವನದಂತೆ ಇದೆ; ಅದು ದುಃಖಕ್ಕಲ್ಲ, ಸುಖಕ್ಕಷ್ಟೆ. ಹೀಗೆ ದೇಹವನ್ನು ನಗರವೆಂದು ಹೇಗೆ ಕರೆಯಬಹುದು? ಯೋಗಿ ಇದರಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿ ಹೇಗೆ ಸರ್ವಾಧಿಕಾರದ ಆನಂದವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ? ರಾಮಾ, ಈ ದೇಹನಗರವು ಎಲ್ಲ ಗುಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ; ಜ್ಞಾನಿಗೆ ಇದು ಅನಂತ ಲೀಲೆಯ playground, ಸ್ವಚ್ಛಜ್ಞಾನದಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾಗಿದೆ. ಕಣ್ಣುಗಳ ಕಿಟಕಿಗಳು ಹೊಳೆಯುತ್ತಿವೆ, ಅಂತರಂಗ ಪ್ರಪಂಚ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದೆ, ಕೈಗಳ ಬೀದಿಗಳು ಹರಡಿವೆ, ಕಾಲುಗಳು ನಗರದ ಗಡಿಗಳನ್ನು ತಲುಪಿವೆ. ಕೂದಲುಗಳು ಹಣ್ಣುಗಳಂತೆ ಅಲಂಕರಿಸಿದ್ದಂತೆ, ಚರ್ಮದ ಗೋಡೆಗಳು, ಮುಂಡಿ, ಕಾಲು, ಜಂಘಾ, ಮೊಣಕಾಲುಗಳು ಆಧಾರದ ಕಂಬಗಳಾಗಿವೆ. ಅಡಿಕಾಲಿನ ರೇಖೆಗಳು, ಚರ್ಮದ ಗಡಿ, ಮೂಡು, ನರಗಳು, ಸಂಧಿಗಳು—all these make the city beautiful. ದ್ವಾರಸ್ಥಾನವು ಉರುದಂಡಗಳ ತುದಿಯಲ್ಲಿ, ಲಿಂಗಾಂಗವು ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದೆ, ಚರ್ಮ ಮತ್ತು ಕೂದಲುಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ, ಮಾಂಸದ ದಳಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿದೆ. ಮುಖವು ಭ್ರೂ, ನಾಸಿಕ, ಬಾಯಿಯ ಪ್ರಕಾಶದಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಿದೆ; ವಿಶಾಲವಾದ ಕೆನ್ನೆಗಳು, ದೃಷ್ಟಿಯ ಕಮಲಗಳು ಚೆಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಹೃದಯದ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಏನು ಸಿಗುತ್ತದೋ ಅದರಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಿದಳು, ಪ್ರಾಣಗಳ ನಗರವು ಒಂಬತ್ತು ಬಾಗಿಲುಗಳಿಂದ ನಿರಂತರ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಬಾಯಿಯು ಅಗಲವಾಗಿ ತೆರೆಯುತ್ತದೆ, ಹಲ್ಲು, ಎಲುಬುಗಳ ತುಂಡುಗಳು ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ; ನಾಲಿಗೆ ಒಳಗೆ ಸಂಚರಿಸಿ ಆಹಾರವನ್ನು ಚವಿಯುತ್ತದೆ. ಕಿವಿಗಳ ಬಾವಿಗಳು ಕೂದಲಿನ ಕಾಡಿನಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿವೆ; ಬೆನ್ನಿನ ವಿಶಾಲತೆ ಅರಣ್ಯವಾಗಿದ್ದು, ಸೊಂಟದ ಸರಪಳಿಗಳು ಗಡಿಯಲ್ಲಿವೆ. ಗುದದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ಅಶುಚಿ ತಡೆಹಿಡಿದಿದೆ, ಒಳಗೆ ಕೊಳವಿದೆ; ಮನಸ್ಸಿನ ಉದ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಆತ್ಮವಿಮರ್ಶೆಯ ವೇಶ್ಯೆ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಈ ದೇಹನಗರವು ಸುಂದರವಾಗಿದೆ; ಚಂಚಲ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಬುದ್ಧಿಯ ಮೀನುಗಾರರಿಂದ ಕಟ್ಟಿಹಾಕಲ್ಪಟ್ಟ ಮಂಕಿಗಳಂತೆ, ಬಾಯಿಯ ಉದ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ನಗುವಿನ ಹೂವುಗಳು ಅರಳಿವೆ. ಜ್ಞಾನಿಗೆ ತನ್ನ ದೇಹನಗರವು ಅತ್ಯಂತ ಸುಂದರ ಮತ್ತು ಶುಭಕರವಾಗಿದ್ದು, ಸುಖಕ್ಕಷ್ಟೆ; ದುಃಖಕ್ಕಲ್ಲ. ಇದು ಪರಮಹಿತವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಅಜ್ಞಾನಿಗೆ ಇದು ಅನೇಕ ದುಃಖಗಳ ಪಾಲಕ, ಜ್ಞಾನಿಗೆ ಅನೇಕ ಸುಖಗಳ ಪಾಲಕ. ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಜಯಿಸಿದವನೇ, ಇದು ಹೋದರೆ ಜ್ಞಾನಿಗೆ ಏನೂ ಹಾನಿಯಿಲ್ಲ; ಉಳಿದರೆ ಎಲ್ಲವೂ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ—ಅದರ್ದರಿಂದ ಇದು ಜ್ಞಾನಿಗೆ ಸುಖವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಜ್ಞಾನಿ ಇದನ್ನು ಏರಿ, ಎಲ್ಲ ಭೋಗಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿ, ಅವನ್ನು ಮೀರಿ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಿದಾಗ, ಇದನ್ನು ಜ್ಞಾನಿಗಳ ರಥವೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಶಬ್ದ, ರೂಪ, ರುಚಿ, ಸ್ಪರ್ಶ, ವಾಸನೆ, ಬಂಧು, ಧನ—ಇವೆಲ್ಲವೂ ಇದರಿಂದಲೇ ಲಭಿಸುತ್ತವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇದು ಜ್ಞಾನಿಗೆ ಲಾಭದಾಯಕವಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ, ವಸಿಷ್ಠರು ದೇಹ ಮತ್ತು ಆತ್ಮದ ಸತ್ಯಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಬಹಳ ಹೃದಯಂಗಮವಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ. ದೇಹವನ್ನು ತಿಳಿಯದವನು ದುಃಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಜ್ಞಾನಿ ಅದನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಿ ಪರಮಾನಂದವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ.