ಒಂದು ಕ್ಷಣವೇ ವರ್ಷಗಳ ಸರಣಿಯಂತೆ ರೂಪುಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ; ಹರಿ೯ಶ್ಚಂದ್ರನಿಗೆ ಈ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷದ ಉಡುಗೆಯ ರಾತ್ರಿಯು ಸೃಷ್ಟಿಯಾಯಿತು. ಪ್ರಿಯಜನರಿಂದ ದೂರವಿರುವವರಿಗೆ, ವಿಭಿನ್ನತೆಯ ನೋವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವವರಿಗೆ, ಈ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಒಂದು ರಾತ್ರಿಯೇ ಒಂದು ವರ್ಷದಷ್ಟು ದೀರ್ಘವಾಗುತ್ತದೆ. ಸಂತೋಷದಲ್ಲಿರುವವನಿಗೆ ಕಾಲವು ಕ್ಷಿಪ್ರವಾಗಿ ಓಡಿದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ದುಃಖದಲ್ಲಿರುವವನಿಗೆ ಅದು ಅನಂತವಾಗಿ ಎಳೆಯುತ್ತದೆ. ಈ ಶಕ್ತಿಯ ಪರಿಣಾಮದಿಂದ, ಸಮಯವು ಒಂದು ಗುಣದಿಂದ ಮಾತ್ರ ಗುರುತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ: ಅದು ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟುವಿಕೆ. ಇದು ಕೇವಲ ಇದ್ದೀರುವಿಕೆಯ ಮೂಲಕವೇ, ಈ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಕರ್ತೃಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಹೇಗೆಂದರೆ ದೀಪವು ಬೆಳಕನ್ನು ಹಂಚುವ ಕಾರ್ಯದ ಕರ್ತೃಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಹಾಗಲ್ಲ. ಚಿತ್ರಿಸಿದ ರೂಪವು, ಕಂಬಳಿಯು ಮತ್ತು ಸ್ತನಗಳಿರುವ ಚಿತ್ರವು ಸ್ತ್ರೀಯಲ್ಲದಂತೆ, ಸ್ತ್ರೀಸ್ವಭಾವವನ್ನೂ ಹೊಂದಿರುವುದಿಲ್ಲ; ಅದೇ ರೀತಿ, ಈ ರೂಪವು ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುವದಾದರೂ, ಯಾವುದಕ್ಕೂ ಯೋಗ್ಯವಲ್ಲ. ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕಲ್ಪಿಸಿದ ರಾಜ್ಯವು ಅನೇಕ ಆಕರಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವದಾದರೂ, ನಿಜದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವಾಸ್ತವಿಕತೆಯಿಲ್ಲದೆ, ನೂರಾರು ಅಥವಾ ಸಾವಿರಾರು ಶಾಖೆಗಳಿದ್ದರೂ, ಅದು ಶೂನ್ಯವೇ. ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುವ ಮೃಗಮರೀಚಿಕೆಯಂತೆ, ಸುಂದರವಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಈ ರೂಪವು, ಗಾಬರಿಗೊಂಡ ಜಿಂಕೆಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರ ಮೋಸಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ, ಮಾನವರಿಗೆ ಅಲ್ಲ. ಬುಕ್ಕಿಯಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸಿ ನಾಶವಾಗುವ ನುರಿತೆಯಂತೆ, ನಿಜವಾದ ವಿಭಜನೆಯಿಲ್ಲದೆ, ಅದು ಜಡವಾಗಿದೆ, ಚಲಿಸುವಂತೆ ಕಾಣಿಸಿದರೂ, ಹಿಡಿದಾಗ ಅದು ಏನೂ ಅಲ್ಲ. ಇದು ಚೇತನದಿಂದ ವಿಭಿನ್ನವಲ್ಲದಿದ್ದರೂ, ಬೇರೆ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ; ಹುರಳಿಯ ಚಿಕ್ಕ ತಂತಿಯಂತೆ, ಅದು ಜಡವಾಗಿದ್ದರೂ, ಅಚೇತನದ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿದೆ. ಮಲಿನವಾಗಿದ್ದು, ಗರ್ವಭರಿತವಾದ ರೂಪವನ್ನು ತಾಳಿಕೊಂಡು, ಕಾಮದ ಧೂಳಿನಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಿರುವಂತೆ, ಕಾಲಾಂತ್ಯದ ಧೂಮ್ರವಾಯುವಂತೆ ಅಸ್ಥಿರವಾಗಿದೆ, ತನ್ನದೇ ಲೋಕವನ್ನು ಆವರಿಸಿದೆ. ದೇಹದ ಅಂಗಾಂಗಗಳಿಗೆ ಅಂಟಿಕೊಂಡಿರುವ ಹೊಗೆಯ ಹಾದಿಯಂತೆ, ಉರಿಯುವಿಕೆ ಮತ್ತು ಬೆವರುಂಟುಮಾಡುವಂತೆ, ಅವಳು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಅವುಗಳ ಸಾರವನ್ನು ತನ್ನೊಳಗೆ ಹೀರಿಕೊಂಡು. ಅವಳ ಪ್ರವಾಹವು ದೀರ್ಘವಾಗಿದ್ದು, ಜಡತೆಯಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾಗಿದೆ, ಮಳೆಯ ಮೋಡದ ಹರಿವಿನಂತೆ; ಅವಳ ಹಗ್ಗವು ಗಟ್ಟಿ, ಆದರೆ ಮೂಲವಿಲ್ಲದ ಗುಚ್ಛಗಳಿಂದ ರೂಪಿತವಾಗಿದೆ, ಹುಲ್ಲಿನ ತಂತಿಯಿಂದ ನೇಯ್ದ ಹಗ್ಗದಂತೆ. ಅವಳನ್ನು ಕೇವಲ ಕಲ್ಪನೆಯ ಮೂಲಕವೇ ವಿವರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅಲೆ ಅಥವಾ ಕಮಲದಂತೆ; ಕಮಲದ ತೊಡೆಯಂತೆ ಅನೇಕ ರಂಧ್ರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು, ಕೆಸರಿನಿಂದ ತುಂಬಿ, ಜಡತೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ಅವಳು ಜ್ವಾಲೆಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾಳೆ, ಬೆಳೆಯುವ ಆಶಯದಿಂದ ಇದ್ದರೂ ಎಂದಿಗೂ ಹೆಚ್ಚಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಮೊದಲಿಗೆ ವಿಷದ ರುಚಿಯಂತೆ ಸಿಹಿಯಾಗಿದ್ದರೂ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಕಠಿಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಅವಳು ದೀಪದ ಜ್ವಾಲೆಯಂತೆ ಅಪ್ರಾಪ್ಯವಾಗಿ ಅಳಿದುಹೋಗುತ್ತಾಳೆ—ಅವಳು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾಳೆಂದು ನನಗೆ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ; ದೂರದಿಂದ ಕಾಣುವ ಮಂಜಿನಂತೆ, ಹಿಡಿಯಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರೆ ಏನೂ ಸಿಗದು. ಮುತ್ತಿನ ಪುಡಿಯಂತೆ ಹರಡಿಕೊಂಡು, ಅವಳನ್ನು ಅಣುವಿನಂತೆ ಕಾಣಬಹುದು; ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಹೊಗೆಯ ಹಾಯಿನಂತೆ, ಕಾರಣವಿಲ್ಲದೆಯೇ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ. ಅವಳು ಎರಡು ಚಂದ್ರರನ್ನು ಕಾಣುವ ಗೊಂದಲದಂತೆ ಅಥವಾ ಕನಸಿನ ಮೋಹದಂತೆ ಉದಯಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಸ್ಥಿರವಸ್ತುವಿನ ಚಲನೆಯು ಹಡಗಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಯಾಣಿಸುವವರಿಗೆ ಕಾಣುವಂತೆ, ಅವಳು ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಮನಸ್ಸು ಅವಳಿಂದ ಕಲುಷಿತಗೊಂಡಾಗ, ಜನರು ಅನೇಕ ಕಾಲಗಳವರೆಗೆ ಸಂಸಾರದ ಭ್ರಮೆಯ ಕನಸನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾರೆ, ತೊಂದರೆ ಮತ್ತು ಅಸ್ಥಿರತೆಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ. ಸುಖಕರವಾದುದು ಮತ್ತು ಸತ್ಯವಾದುದನ್ನು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ನಿಜವೆಂದು, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಅಸತ್ಯವೆಂದು ಕಾಣುತ್ತಾರೆ; ದುಃಖಕರವಾದುದು ಮತ್ತು ಅಸತ್ಯವಾದುದನ್ನು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಅಸತ್ಯವೆಂದು, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ನಿಜವೆಂದು ಕಾಣುತ್ತಾರೆ. ಈ ಮನಸ್ಸು ಇಂತಹ ಗೊಂದಲದಿಂದ ಕಾಡಿದಾಗ, ಅದರೊಳಗೆ ಅನೇಕ ಭ್ರಮೆಗಳು ಅಲೆಗಳಂತೆ ಉದಯಿಸಿ ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ. ಈ ಕಲ್ಪನೆ, ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ತುಂಬಿ, ವಸ್ತುಗಳ ರಥವನ್ನು ಏರಿ, ಮನಸ್ಸನ್ನು ವೇಗವಾಗಿ ಹಿಡಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಹೇಗೆಂದರೆ ಬಲೆಯು ಹಕ್ಕಿಯನ್ನು ಹಿಡಿಯುವಂತೆ. ದಯೆಯಿಂದ, ಕರುಣೆಯಿಂದ ತುಂಬಿದ ಕಣ್ಣಿರುವ ತಾಯಿ, ಹಾಲಿನಿಂದ ತೊಯ್ದ ಸ್ತನಗಳೊಂದಿಗೆ, ಗೃಹಿಣಿಯ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ, ಮಗುವಿನ ಸಂತೋಷದಲ್ಲಿ ತಲ್ಲೀನಳಾಗುತ್ತಾಳೆ. ಚಂದ್ರನು ಕೂಡ, ಅಮೃತದಿಂದ ತುಂಬಿ, ತೊಯ್ದಿದ್ದರೂ, ಅತ್ಯಧಿಕವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುವಾಗ ವಿಷವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತನಗೊಂಡು ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಸ್ತಂಭಗಳಂತೆ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುವವರನ್ನೂ ಈ ಮನಸ್ಸು ಭ್ರಮೆಯುಳ್ಳವರಂತೆ, ಪಿಶಾಚಿಗಳಂತೆ, ಮದ್ಯಪಾನಿಗಳಂತೆ ವರ್ತಿಸಲು ಮಾಡುತ್ತದೆ; ಮೂಕರೂ ಕೂಡ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ, ಈ ಮನಸ್ಸು ಹೀಗೆ ಕಾಡಿದಾಗ. ಸಂಧ್ಯಾಕಾಲ ಮತ್ತು ಇತರ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ, ಈ ಮನಸ್ಸಿನ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ, ಜನರು ಮಣ್ಣಿನ ಗುಡ್ಡುಗಳಲ್ಲಿ, ಕಲ್ಲುಗಳಲ್ಲಿ, ಗೋಡೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಹಾವುಗಳನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾರೆ. ಒಂದು ಚಂದ್ರನು ಎರಡು ಚಂದ್ರರಾಗಿರುವಂತೆ ಕಾಣುವುದು, ಅಥವಾ ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ದೂರದ ದಂಡೆಯು ಹತ್ತಿರವೆಂದು ಕಾಣುವುದು, ಹೀಗೆ ಮನಸ್ಸು ಇಂತಹ ಭ್ರಮೆಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತದೆ. ದೀರ್ಘ ಕಾಲವು ಕ್ಷಣದಂತೆ ಕಾಣಬಹುದು, ಹೇಗೆಂದರೆ ದೀರ್ಘ ರಾತ್ರಿಯು ಕ್ಷಿಪ್ರವಾಗಿ ಕಳೆಯುವಂತೆ; ಕ್ಷಣವು ಒಂದು ವರ್ಷದಂತೆ ದೀರ್ಘವಾಗಬಹುದು, ಪ್ರಿಯಜನರಿಂದ ದೂರವಿರುವವರಿಗೆ. ಈ ಅಸ್ಥಿರ ಮನಸ್ಸು ಹೆಸರಿಡದ ಅಥವಾ ಸೃಷ್ಟಿಸದ ಯಾವುದೂ ಇಲ್ಲ; ಆದರೆ ನೋಡು, ಓ ರಾಘವ, ಈ ಮನಸ್ಸು ಸಂಪತ್ತಿಲ್ಲದೆ ಖಾಲಿಯಾಗಿದ್ದಾಗ ಅದರ ಅಸಹಾಯತೆಯನ್ನು. ಒಬ್ಬನು ಜಾಗೃತೆಯಿಂದ ಜಾಗೃತಿಯನ್ನು ತಡೆದು, ಮನಸ್ಸಿನ ಪ್ರವಾಹವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿದರೆ, ಈ ಮನಸ್ಸಿನ ನದಿಯು ಒಣಗುತ್ತದೆ. ಯಾವುದು ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ, ದುರ್ಬಲವಾಗಿದ್ದರೂ, ಸಂಪೂರ್ಣ ಖಾಲಿಯಾಗಿದ್ದರೂ, ಸುಳ್ಳು ಕಲ್ಪನೆ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದರೂ, ಈ ಲೋಕವನ್ನು ಅದ್ಭುತವಾಗಿ ಅಂಧಕಾರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿಸುತ್ತದೆ. ರೂಪವಿಲ್ಲದೆ, ಆಕಾರವಿಲ್ಲದೆ, ಶುದ್ಧ ಜ್ಞಾನವಿಲ್ಲದೆ, ಕ್ಷಿಪ್ರವಾಗಿ ನಾಶವಾಗುವಂತಹದು, ಈ ಲೋಕವನ್ನು ಅದ್ಭುತವಾಗಿ ಅಂಧಕಾರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿಸುತ್ತದೆ. ಯಾವುದು ಬೆಳಕಿಲ್ಲದೆ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೋ, ಅಂಧಕಾರದಲ್ಲಿಯೇ ಮೆರೆದು, ಗೂಬೆಗಣ್ಣಿನ ಸ್ವಭಾವ ಹೊಂದಿದ್ದೋ, ಅದು ಈ ಲೋಕವನ್ನು ಅದ್ಭುತವಾಗಿ ಅಂಧಕಾರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿಸುತ್ತದೆ. ದುಷ್ಟ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ನಡೆಯುವದು, ಕಾಣಲು ಸಹಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ, ದೇಹವನ್ನು ಕೂಡ ಗುರುತಿಸದಿರುವದು, ಈ ಲೋಕವನ್ನು ಅದ್ಭುತವಾಗಿ ಅಂಧಕಾರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿಸುತ್ತದೆ. ಬುದ್ಧಿವಂತರ ನಡವಳಿಕೆಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವದು, ಸದಾ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಸುಂದರವಾಗಿರುವದು, ನಿರಂತರವಾಗಿ ಅಸ್ತಮಿಸುವದು, ಈ ಲೋಕವನ್ನು ಅದ್ಭುತವಾಗಿ ಅಂಧಕಾರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿಸುತ್ತದೆ. ಯಾವದು ಸದಾ ಅಂತ್ಯವಿಲ್ಲದ ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಕಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿರುವದು, ತಪ್ಪು ನಿರ್ಣಯದಿಂದ ಮುನ್ನಡೆಯುವದು, ನಿಜವಾದ ಜ್ಞಾನವಿಲ್ಲದಿರುವದು, ಆದು strangeವಾಗಿ ಈ ಲೋಕವನ್ನು ಅಂಧಕಾರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿಸುತ್ತದೆ. ಯಾವದು ಜಡವಾದ ದೇಹವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವದು, ಬಾಯಿಂದ ಅಂಧಕಾರವನ್ನು ಹರಡುವದು, ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಕಾಮ ಮತ್ತು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ತುಂಬಿರುವದು, ಈ ಲೋಕವನ್ನು strangeವಾಗಿ ಅಂಧಕಾರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿಸುತ್ತದೆ. ಯಾವದು ಸ್ವಯಂನ ಅಂಧಕಾರದ ಬಾವಿಯ ದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವದು, ಜಡತೆಯಿಂದ ಮೂಢಗೊಂಡಿರುವದು, ಮೂರ್ಖತ್ವದಿಂದ ವೃದ್ಧಿಯಾಗಿರುವದು, ನಿರಂತರವಾಗಿ ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಅಳುತ್ತಿರುವದು, ಈ ಲೋಕವನ್ನು strangeವಾಗಿ ಅಂಧಕಾರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿಸುತ್ತದೆ. ಯಾವದು ಸಂಬಂಧಗಳನ್ನು ಮುರಿಯುವದು, ರೋಗ ಮತ್ತು ಮುರಿಯದ ಭ್ರಮೆಯಿಂದ ಕಾಡಲ್ಪಡುವದು, ಸದಾ ಬದಲಾಗುವ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಹೊಂದಿರುವದು, ಈ ಲೋಕವನ್ನು strangeವಾಗಿ ಅಂಧಕಾರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿಸುತ್ತದೆ. ಅವಳನ್ನು ನೋಡಲು ಸಹ ಸಹಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗದವನೂ, ಅವಳಿಂದ ರಕ್ಷಣೆ ಇಲ್ಲದವನೂ strangeವಾಗಿ ಅಂಧಕಾರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನೂ strangeವಾಗಿ ಅಂಧಕಾರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗುತ್ತಾನೆ, ಯಾರು ಜ್ಞಾನವಿಲ್ಲದ ಅವಳಿಂದ ಮೋಹಗೊಂಡಿದ್ದಾನೆ, ಅವಳು ನಾಶವಾಗದೆ ಇದ್ದರೂ ನಾಶವಾಗುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ಇಂತೆಯೇ, ಮನಸ್ಸಿನ ಈ ಕಲ್ಪನೆ, ಅವಳ ಅನಿರ್ವಹಣೀಯ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ, ಸಂಪೂರ್ಣ ಲೋಕವನ್ನು ಭ್ರಮೆಯ ಧೂಳಿನಲ್ಲಿ ಮುಚ್ಚುತ್ತದೆ.