ರಾಮಚಂದ್ರನೇ, ರಘುವಂಶಜನೇ, ನೀನು ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಮಾಡುವವನಾಗಿದ್ದರೂ, ಅಸಕ್ತಿಯಿಂದ ನೀನು ಕ್ರಿಯೆಗೈಯುವವನಲ್ಲವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಅಸಕ್ತಿಯಿಂದ, ಹೊರಗೆ ನೀನು ಕ್ರಿಯೆಗೈಯುವವನಂತೆ ಕಾಣಿಸಿದರೂ, ನಿಜವಾಗಿ ನೀನು ಕ್ರಿಯೆಗೈಯುವವನಲ್ಲ. ಯಾವುದಾದರೂ ಸತ್ಯವಾದರೆ ಅದನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಬೇಕು; ಸುಳ್ಳಾದರೆ ತಿರಸ್ಕರಿಸಬೇಕು. ಸ್ವೀಕಾರಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರ ಆಸಕ್ತಿಯಿರಬಹುದು, ಏಕೆಂದರೆ ಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಆಸಕ್ತಿಯು ಯೋಗ್ಯವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ರಾಮಾ, ಎಲ್ಲವೂ ಮಾಯೆಯ ಆಟ, ನಿಜವಲ್ಲದ ಭ್ರಮೆ ಮಾತ್ರವಾದಾಗ, ಆ ಸ್ವೀಕಾರ-ತಿರಸ್ಕಾರಗಳ ಕಲ್ಪನೆಗಳೇ ಹೇಗೆ ಉದಯಿಸಬಹುದು? ಅವು ಹೇಗೆ ಸಾಧ್ಯ? ಈ ಅಜ್ಞಾನವೇ, ರಘುನಂದನ, ಸಂಸಾರದ ಸಣ್ಣ ಬೀಜವಾಗಿದೆ; ಇದು ನಿಜವಾಗಿ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ, ಇದ್ದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಸಂಸಾರದ ಚಕ್ರವು, ಭೋಗದಿಂದ ಉದಯಿಸುವುದು, ಮನಸ್ಸಿನ ವಾಸನೆಗಳಾಗಿದ್ದು, ಮೋಹವನ್ನುಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ. ಇದು ಒಳಗೆ ಖಾಲಿಯಾಗಿರುವ, ಫಲವಿಲ್ಲದ ಸುಂದರ ಲತೆಯಂತೆಯೂ, ಯಾವತ್ತೂ ಕಡಿದು ಹೋಗದ ನದಿಯ ಅಲೆಯಂತೆಯೂ ಇದೆ—ಹಾಗೇ ಇದ್ದರೂ ಅದು ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲೇ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ. ಕೈಯಿಂದ ಹಿಡಿದರೂ ಹಿಡಿಯಲಾಗದು; ಮೃದುವಾದರೂ ತುದಿ ಅತಿ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾಗಿದೆ, ಜಲಪಾತದಿಂದ ಎದ್ದ ಅಲೆಯಂತೆ. ಇದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ನಿಜವಾದ ಪ್ರಯೋಜನವಿಲ್ಲ; ನದಿಯ ಅಲೆಯಂತೆ, ಅಲೆ ರೂಪದಲ್ಲಿಯೇ ಇದೆ. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಬಾಗಿದಂತಿರುತ್ತದೆ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ನೇರವಾಗಿರುತ್ತದೆ; ದೀರ್ಘವಾದರೂ, ಚಿಕ್ಕದಾದರೂ, ಸ್ಥಿರವಾದರೂ, ಅಸ್ಥಿರವಾದರೂ, ತನ್ನ ಸ್ವಭಾವದಿಂದಲೇ ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಒಳಗೆ ಖಾಲಿಯಾಗಿದ್ದರೂ, ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸುಂದರವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಯಾವತ್ತೂ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರದಿದ್ದರೂ, ಎಲ್ಲೆಡೆ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ. ಜಡವಾದರೂ, ಚೇತನವಾಗಿರುವಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಬೇರೊಂದು ಚಲನೆಯಿಂದ ಮಾತ್ರ ಜೀವಂತವಾಗಿರುವಂತೆ; ಕ್ಷಣವೂ ಉಳಿಯದಿದ್ದರೂ, ಸ್ಥಿರವಾದಂತೆ ಭಾಸವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಗ್ನಿಶಿಖೆಯಂತಿರುವುದು, ಬಾಹ್ಯದಲ್ಲಿ ಶುಭ್ರವಾದರೂ, ಒಳಗೆ ಕರಗಿನಂತೆ; ಮತ್ತೊಬ್ಬನ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ ಅದು ಜ್ವಲಿಸುತ್ತದೆ, ಗಮನವಿಲ್ಲದರೆ ಮಾಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಶುದ್ಧ ಬೆಳಕಿನಲ್ಲಿ ನिस्तೇಜವಾಗಿದ್ದು, ಕತ್ತಲಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವಂತೆ; ಮರೀಚಿಕೆಯಂತೆ, ಬಹುಬಣ್ಣಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಸವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದು ಬಾಗಿದಂತೆಯೂ, ಅಪಾಯಕಾರಿ, ಸಣ್ಣದೂ, ಮೃದುವಾಗಿದ್ದರೂ ಮುಳ್ಳಿನಂತೆ, ಕಠಿಣವಾಗಿರುವ restless maiden, ಸದಾ ಹಸಿವಿನಿಂದಿರುವ ಹಾವಿನ ನಾಲಿಗೆಯಂತೆ. ದೀಪದ ಎಣ್ಣೆ ಮುಗಿದಾಗ ಶಿಖೆಯು ಕ್ಷಿಪ್ರವಾಗಿ ನಾಶವಾಗುವಂತೆ, ಕುಂಕುಮದ ರೇಖೆ ಬಣ್ಣವಿಲ್ಲದೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸದಂತೆ, ಆಸಕ್ತಿಯಿಲ್ಲದೆ ಅದು ಕಳೆದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಕ್ಷಣಿಕ, ಅಸ್ಥಿರ, ಜಡದಲ್ಲಿ ನೆಲಸಿರುವುದು; ಏಕಾಏಕಿ ಕಾಣಿಸಿ, ನಿರಪರಾಧಿಗಳನ್ನು ಭಯಪಡಿಸುತ್ತದೆ, ವಕ್ರವಾದ ಮಿಂಚಿನಂತೆ. ಶ್ರಮದಿಂದ ಹಿಡಿದರೂ, ಅದು ಸುಡುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಪುನಃ ಪುನಃ ಕರಗುತ್ತದೆ; ಸಿಕ್ಕರೂ, ಹುಡುಕಲಾಗದು, ಮಿಂಚಿನಂತೆ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ. ಯಾವುದೂ ಕೇಳದೆ ಬಂದರೂ, ಸುಖಕರವಾದರೂ ದುರಂತವನ್ನು ತರುತ್ತದೆ; ಸಮಯಕ್ಕೆ ಸರಿಯದ ಹೂವಿನಂತೆ, ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಲಾಗದು. ಸಂಪೂರ್ಣ ಮರೆತುಹೋದಾಗ, ಅದು ಅಲೆಯಂತೆ ಸಂಚರಿಸುವ ಸಂತೋಷವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಕೆಟ್ಟ ಕನಸಿನ ಸೃಷ್ಟಿಯಂತೆ, ಹಾನಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಕೇವಲ ಪ್ರತ್ಯಯದಿಂದಲೇ, ಅದು ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನು ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಿ, ಉಳಿಸಿ, ನಂತರ ಅವನ್ನು ನುಂಗಿಬಿಡುತ್ತದೆ. ಒಂದೇ ಕ್ಷಣವು ವರ್ಷಗಳ ಸರಣಿಯಾಗುತ್ತದೆ; ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನಿಗೆ ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷದ ರಾತ್ರಿ ಇದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಸಂಭವಿಸಿತು. ಪ್ರೀತಿಯವರಿಂದ ದೂರವಾದವರಿಗೆ, ವಿಯೋಗ ದುಗುಡ ಅನುಭವಿಸುವವರಿಗೆ, ಒಂದು ರಾತ್ರಿ ವರ್ಷಗಳಷ್ಟು ದೀರ್ಘವಾಗುತ್ತದೆ. ಸಂತೋಷಿಯಾದವರಿಗೆ ಕಾಲವು ಚಿಕ್ಕದಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ದುಃಖದಲ್ಲಿ, ದೀರ್ಘವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದಲೇ ಕಾಲವು ಒಂದೇ ಗುಣದಿಂದ ತಿರುಗಾಡುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಕೇವಲ ಇರುವಿಕೆಯ ಮೂಲಕವೇ, ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಕರ್ತೃಯಾಗಿ ಕಾಣಬಹುದು, ದೀಪ ಬೆಳಕನ್ನು ನೀಡಿದಂತೆ; ಆದರೆ ನಿಜವಾಗಿ ಅದು ಕರ್ತೃ ಅಲ್ಲ. ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಿಸಿದ ಸ್ತ್ರೀ ಶರೀರಕ್ಕೆ ಸ್ತ್ರೀತ್ವವಿಲ್ಲದಂತೆ, ಅದು ಯಾವುದಕ್ಕೂ ಯೋಗ್ಯವಲ್ಲ. ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕಲ್ಪಿಸಿದ ರಾಜ್ಯವು ರೂಪವಿದ್ದರೂ ವಾಸ್ತವವಿಲ್ಲದಂತೆ, ನೂರಾರು, ಸಾವಿರಾರು ಶಾಖೆಗಳಿದ್ದರೂ, ನಿಜವಾಗಿ ಅದು ಏನೂ ಅಲ್ಲ. ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿನ ಮರೀಚಿಕೆಯಂತೆ, ಸುಂದರವಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿ, ಭ್ರಮಿತ ಹರಣಗಳನ್ನು ಮೋಸಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ, ಮಾನವರಿಗೆ ಅಲ್ಲ. ಫೇನದಂತೆ, ಉದಯಿಸಿ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ, ವಿಭಕ್ತಿಯಿಲ್ಲದೆ, ಜಡವಾಗಿದ್ದರೂ ಚಲನೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ; ಹಿಡಿದರೆ, ಏನೂ ಸಿಗದು. ಚೇತನದಿಂದ ವಿಭಿನ್ನವಲ್ಲದಿದ್ದರೂ, ಬೇರೆದೇನೋ ಎಂದು ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಹುಳದ ಸಣ್ಣ ನೂಲಿನಂತೆ, ಜಡವಾದರೂ, ಅಜಡಕ್ಕೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿದೆ. ಅದು ಗಾಢ, ಹೆಮ್ಮೆ ತುಂಬಿದಂತೆ, ಕಾಮದ ಧೂಳಿನಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಂತೆ, ಯುಗಾಂತ್ಯದ ಚಂಡಮಾರುತದಂತೆ ಅಸ್ಥಿರವಾಗಿ, ತನ್ನ ಲೋಕವನ್ನು ಆವರಿಸಿದೆ. ಹೊಗೆಯ ಹಾದಿಯಂತೆ, ಅಂಗಾಂಗಗಳಿಗೆ ಅಂಟಿಕೊಂಡು, ಉರಿಯುವಿಕೆ, ವಿಯಾಯಾಮ ಉಂಟುಮಾಡಿ, ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಿ, ಅವುಗಳ ಸಾರವನ್ನು ತನ್ನೊಳಗೆ ಸೆಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಅದಿನ ಹರಿವು ದೀರ್ಘವಾಗಿದ್ದು, ಜಡದಿಂದ ರೂಪುಗೊಂಡಂತೆ, ಮಳೆಯ ಮೋಡದ ಹರಿವಿನಂತೆ; ಅದರ ಹಗ್ಗವು ಗಡ್ಡೆಗಳ ಗುಚ್ಛದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಹುಲ್ಲಿನ ಹಗ್ಗದಂತೆ ಬಲಿಷ್ಠವಾಗಿದೆ. ಅದು ಕಲ್ಪನೆ ಮೂಲಕ ಮಾತ್ರ ವಿವರಿಸಲ್ಪಡುವದು, ಅಲೆಯಂತೆ ಅಥವಾ ಕಮಲದಂತೆ; ಕಮಲದ ದಂಡದಂತೆ ಅನೇಕ ರಂಧ್ರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು, ಮಡೆಯಿಂದ ತುಂಬಿದೆ, ಜಡದಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾಗಿದೆ. ಅದು ಜ್ವಾಲೆಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಬೆಳೆಯುವ ಆಸೆಯಿಂದ ಇದ್ದರೂ ಎಂದಿಗೂ ಹೆಚ್ಚಾಗದು; ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ವಿಷದ ರುಚಿಯಂತೆ ಮಧುರವಾದರೂ, ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಕಠಿಣವಾಗಿದೆ. ದೀಪದ ಶಿಖೆಯಂತೆ ಮಾಯವಾಗುತ್ತದೆ—ಅದು ಎಲ್ಲಿ ಹೋದೋ ನನಗೆ ತಿಳಿಯದು; ದೂರದಿಂದ ಕಾಣುವ ಮಂಜಿನಂತೆ, ಹಿಡಿದಾಗ ಏನೂ ಸಿಗದು. ಕೈಯಲ್ಲಿ ಧೂಳನ್ನು ಹಬ್ಬಿದಂತೆ, ಅದು ಅಣುಗಳಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಆಕಾಶದ ಮಂಜಿನಂತೆ, ಕಾರಣವಿಲ್ಲದೆ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ. ಎರಡು ಚಂದ್ರನನ್ನು ನೋಡಿದ ಭ್ರಮೆಯಂತೆ, ಕನಸಿನ ಮೋಹೆಯಂತೆ ಅದು ಉದಯಿಸುತ್ತದೆ; ನಿಂತಿರುವ ವಸ್ತುವಿನ ಚಲನವಲನವನ್ನು ಹಡಗಿನಲ್ಲಿ ಕುಳಿತವರು ನೋಡುವಂತೆ, ಅದು ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ. ಮನಸ್ಸು ಅವಳಿಂದ ಬಾಧಿತವಾದಾಗ, ಜನರು ದೀರ್ಘ ಕಾಲ ಸಂಸಾರದ ವಿಚಿತ್ರ ಕನಸು ಕಾಣುತ್ತಾರೆ, ಕಳೆದುಹೋಗಿ, ಅಸ್ಥಿರರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಸುಖಕರವಾದ ಸತ್ಯವೂ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ನಿಜವಾಗಿಯೂ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಅವಾಸ್ತವವಾಗಿಯೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ದುಃಖಕರವಾದ ಸುಳ್ಳು ಕೂಡ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ನಿಜ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಸುಳ್ಳಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಮನಸ್ಸು ಈ ಭ್ರಮೆಯಿಂದ ಅಶಾಂತವಾದಾಗ, ವಿವಿಧ ಮೋಹಗಳು ಅದರೊಳಗೆ ಅಲೆಗಳಂತೆ ಉದಯಿಸಿ, ಕರಗುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತವೆ, ಸಮುದ್ರದ ಮೇಲಿನ ಅಲೆಗಳಂತೆ.