ಅಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಒಂದು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಪತ್ನಿಯಾಗಿದ್ದ ಅರುಂಧತಿ, ಈಗ ರಾಜನ ಪತ್ನಿಯಾಗಿ ರಾಣಿಯಾಗಿದ್ದಳು. ಅವಳ ಪತಿ, ಈಗ ಶ್ರೀಮಂತನಾಗಿ, ಸಿಂಹಾಸನಾರೂಢನಾಗಿ ಆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಆಳುತ್ತಿದ್ದನು. ಈ ದಂಪತಿಗಳು, ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಪುನರ್ಜನ್ಮ ಪಡೆದ ಚಕ್ರವಾಕ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಜೋಡಿಯಂತೆ, ಅಥವಾ ಶಿವಪಾರ್ವತಿಯರಂತೆ, ಒಟ್ಟಾಗಿ ರಾಜಕೀಯವನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರ ಹಿಂದಿನ ಸಂಸಾರದ ಎಲ್ಲಾ ಸಂಚಾರಗಳ ಕಥೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ, ಅದು ನಿಜವಾದ ಅನುಭವವಲ್ಲ; ಅದು ಕೇವಲ ಮೋಹ, ಆಕಾಶವೇ ಆತ್ಮಸ್ವರೂಪವಾಗಿ ಕಾಣಿಸುವ ಭ್ರಮೆ. ಈ ಭ್ರಮೆಯು ಮನಸ್ಸಿನ ಕನ್ನಡಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಬಿಂಬವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದು ನಿಜವಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಸಹ, ಈ ಅಸತ್ಯದಿಂದಲೇ ಸಂಸಾರದ ಅಂತ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗಿರುವಾಗ, ಯಾರು ಮೋಹಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ? ಯಾರು ಮೋಹದಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ? ಸೃಷ್ಟಿಯೆಂದರೆ ನಿರ್ಬಂಧಿತ ಜ್ಞಾನವೇ ಹೊರತು ಬೇರೆ ಏನೂ ಅಲ್ಲ. ಇದನ್ನು ಲೀಲಾ ಆಲಿಸಿ, ಆಶ್ಚರ್ಯದಿಂದ ಕಂಗೊಳಿಸುವ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ, ಮೃದುವಾಗಿ ಮಾತನಾಡಲು ಆರಂಭಿಸಿದಳು. "ದೇವಿಗೆ, ನಿಮ್ಮ ಮಾತು ಹೇಗೆ ಸುಳ್ಳಾಗಬಹುದು? ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣನು ತನ್ನ ಮನೆಗೆ ಹೋಗಿರುವುದು, ನಾವು ಇಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಿರುವುದು—ಇವುಗಳ ನಡುವೆ ಯಾವ ಸಂಬಂಧ? ಆ ಲೋಕ, ಆ ಭೂಮಿ, ಆ ಪರ್ವತಗಳು, ಆ ಹತ್ತು ದಿಕ್ಕುಗಳು—ಇವೆಲ್ಲವೂ ನನ್ನ ಗಂಡನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿವೆ? ಇದು ಏರಾವತ ಹತ್ತಿರದ ಒಂದು ಸಾಸಿವೆಗಿಂತಲೂ ಸಣ್ಣದು ಎಂಬಂತೆ, ಅಥವಾ ಒಂದು ಸೊಂಪು ಯಾನೆಯ ಹಿಂಡು, ಒಂದು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಪರಮಾಣುವೊಳಗೆ ಅಡಗಿರುವಂತೆ. ಅಲ್ಲದೆ, ಮೆರು ಪರ್ವತವನ್ನು ಕಮಲದ ಕಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಇಡುವಂತೆ, ಮಾಧುಕರಿ ಅದನ್ನು ನುಂಗುವಂತೆ, ಕನಸಿನ ಮೋಡಗಳ ಗುಡುಗನ್ನು ಕೇಳಿ ನವಿಲುಗಳು ಕುಣಿಯುವಂತೆ, ಇದು ಅಪರೂಪದ ಮತ್ತು ಅಸಾಧ್ಯವಾದ ವಿಷಯ. ದೇವಿಗೆ, ದಯವಿಟ್ಟು ಇದನ್ನು ಶುದ್ಧ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ವಿವರಿಸಿ. ಅನುಗ್ರಹ ಮತ್ತು ಶಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರರಾದವರಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಗೊಂದಲವಾಗದು." ಅದಕ್ಕೆ ದೇವಿ ಉತ್ತರಿಸಿದಳು: "ನಾನು ಸುಳ್ಳು ಮಾತಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಸುಂದರಿಯೆ. ವಿಧಿಯ ವಿಭಾಗವನ್ನು ನಾನು ಅಥವಾ ನನ್ನಂತಹವರು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಬೇರೆ ಯಾರಾದರೂ ಅದನ್ನು ವಿಭಜಿಸಿದರೆ, ನಾನು ಮಾತ್ರ ಅದರ ಗಡಿಯನ್ನಿರುತ್ತೇನೆ. ಆ ಗಡಿಯನ್ನೂ ನಾನು ಮುರಿದರೆ, ಅದನ್ನು ಯಾರು ಉಳಿಸಬಹುದು? 'ದ್ವಿಜಾತ್ಮನು' ತನ್ನ ಮನೆ ಮತ್ತು ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯೊಂದಿಗೆ ಈ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಮತ್ತು ಅದರ ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿವೆ ಎಂದು ನೋಡುವನು. ಹಳೆಯ ಸ್ಮರಣೆ ಮಾಯವಾಗುತ್ತದೆ, ಹೊಸದು ಉದಯಿಸುತ್ತದೆ—ಹಾಗೆ ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ಜಾಗ್ರತೆಯ ಸ್ಮರಣೆ ಬೇರೆಯಾದಂತೆ, ಮರಣಕ್ಕೂ ಹೀಗೆಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ. ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ಮೂರು ಲೋಕಗಳು ಕಲ್ಪನೆಗಳಿಂದ ಹುಟ್ಟುವಂತೆ, ಕಥೆಯ ಯುದ್ಧಗಳು ಅಥವಾ ಮರಳುಗಾಡಿನಲ್ಲಿ ನೀರಿನ ಹೋರಾಟದಂತೆ, ಈ ಭೂಮಿ, ಪರ್ವತಗಳು, ಕಾಡುಗಳು, ನಗರಗಳು—all are imagined in the brahmin's house, as if in the mirror of imagination. ಇದು ನಿಜವಲ್ಲ, ಆದರೆ ದಟ್ಟವಾಗಿ ವ್ಯಕ್ತವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ನಿಜವೆಂದು ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಅದು ಮನಸ್ಸಿನ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಪ್ರತ್ಯಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಸತ್ಯದಿಂದ ಏನೇ ಉದಯವಾದರೂ, ಅದು ಸ್ಮರಣೆಯಿಂದ ಹೆಸರು ಪಡೆದರೂ ಸಹ, ಅದು ಕೂಡ ಅಸತ್ಯವೇ; ಮೃಗಮರಳಿನಲ್ಲಿ ಅಲೆಗಳು ನಿಜವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲವಲ್ಲ. ನಿನ್ನ ಮನೆ, ಅದರೊಳಗಿನ ಆಕಾಶ, ನಾನು, ನೀನು, ಇದಲ್ಲ—all is only space. ಕನಸು, ಸಂಯೋಗ, ಇಚ್ಛೆ, ಮತ್ತು ನೇರ ಅನುಭವ—ಇವುವೇ ಇಲ್ಲಿ ಬೆಳಕನ್ನು ನೀಡುವ ದೀಪಗಳಂತೆ ಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಪ್ರಮುಖ ಮಾರ್ಗಗಳು. ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ, ಅವನೊಳಗೆ ದ್ವಿಜಾತ್ಮನು ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅವನೊಳಗೆ ಸಮುದ್ರ, ಕಾಡುಗಳ ಸಹಿತ ಭೂಮಿ ಕೂಡ ಇದೆ, ಜೇನುಹುಳು ಕಮಲದೊಳಗೆ ಇರುವಂತೆ. ಆ ಭೂಮಿಯ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಗುಹೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಈ ನಗರವು ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ತೇಲುತ್ತಿರುವ ಕೂದಲು ಮುಳ್ಳಿನಂತೆ. ಈ ನಗರದಲ್ಲಿ, ಸುಂದರಿಯೆ, ನಿನ್ನ ಮನೆ ಇದೆ. ಆದರೆ ಈ ರೀತಿ ದೊಡ್ಡದಾದ ಜನಸಮೂಹವು, ಆ ಸಣ್ಣ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿದೆ? ಪ್ರತಿ ಪರಮಾಣುವಲ್ಲಿಯೂ ಚೇತನ ಇದೆ; ಪ್ರತಿಯೊಂದರೊಳಗೂ ಲೋಕಗಳಿವೆ—ಹೀಗಾಗಿ ಇದನ್ನು ಯಾರು ಎಣಿಸಬಹುದು? ಅಷ್ಟಮಿಯಲ್ಲಿ ಆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಮೃತನಾದನು; ಆದರೆ ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ವರ್ಷಗಳು ಕಳೆದುವು—ಇದು ಹೇಗೆ ಸಾಧ್ಯ? ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ವಿಸ್ತರಣೆ ಇಲ್ಲದಂತೆ, ಕಾಲಕ್ಕೂ ವಿಸ್ತರಣೆ ಇಲ್ಲ. ನಾನು ನಿಜವಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ, ಕೇಳು. ಈ ಜಗತ್ತು ಚೇತನದ ಪ್ರತಿಬಿಂಬವಾಗಿ ಕಾಣಿಸುವಂತೆ, ಕಾಲದ ಕ್ಷಣಗಳೂ ಕೂಡ ಚೇತನದ ಪ್ರತಿಬಿಂಬವೇ. ಜಗತ್ತಿನ ಸೃಷ್ಟಿ, ಕಾಲ, ಜೀವಿಗಳ ಜನನ—all arise from consciousness. ಇದರ ಕ್ರಮವನ್ನು ನಿಜವಾಗಿ ಕೇಳು. ಒಂದು ಕ್ಷಣವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದ ಜೀವಿ, ಮರಣ ಮತ್ತು ಪುನರ್ಜನ್ಮದ ಭ್ರಮೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಜಾಗೃತಿಯಲ್ಲಿ ಕಣ್ಣು ತೆರೆಯುವಷ್ಟರಲ್ಲಿ, ಅವನು ಆಕಾಶದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಯೋಚಿಸುತ್ತಾನೆ—'ನಾನು ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿಯಾಗಿದ್ದೇನೆ; ನನ್ನ ದೇಹ ಹೀಗೆ ಇದೆ' ಎಂದು. ದೇಹವನ್ನು ಯೋಚಿಸುವಾಗಲೇ, 'ನಾನು ಈ ತಂದೆಯ ಮಗನು; ನಾನು ಇಷ್ಟು ವರ್ಷ ಬದುಕಿದ್ದೇನೆ,' ಎಂದು ಭಾವನೆ ಬರುತ್ತದೆ. 'ಇವರು ನನ್ನ ಬಂಧುಗಳು; ಇದು ನನ್ನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಸಂತೋಷ; ನಾನು ಹುಟ್ಟಿದ್ದೆ, ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ಇದ್ದೆ, ಈಗ ಹೀಗಿದ್ದೇನೆ,' ಎಂದು ಕೂಡ. ಅವನ ಬಂಧುಗಳೂ ಹಳೆಯದಂತೆ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾರೆ; ಮನಸ್ಸಿನ ಆಕಾಶದ ಏಕತ್ವದಿಂದ, ಅವರು ಅವನೊಳಗೇ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಹೆಸರೂ ರೂಪಗಳೆಲ್ಲ ಸಂಸಾರದ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಉದಯಿಸುವ ಮೊದಲು, ಏನೂ ಇಲ್ಲ—ಕೇವಲ ಶುದ್ಧ ಆಕಾಶ ಮಾತ್ರ. ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ನೋಡಿದಂತೆ, ಚೇತನವೇ ನೋಡುವವನು ಮತ್ತು ನೋಡಲ್ಪಡುವವನು; ಜಾಗೃತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಇದೇ ರೀತಿ, ಯಾವಾಗಲೂ ಏಕತ್ವ. ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ನೋಡುವುದು, ನೋಡುವುದು—ಎಲ್ಲವೂ ಚೇತನವೇ. ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಚೇತನವು ಪರಲೋಕದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಉದಯಿಸುತ್ತದೆ, ಇಲ್ಲಿ ಕೂಡ ಹಾಗೆಯೇ ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ. ಕನಸು, ಪರಲೋಕ, ಈ ಲೋಕ—ಇವು ನಿಜವೋ, ಅಸತ್ಯವೋ ಎಂಬ ವ್ಯತ್ಯಾಸವೇ ಇಲ್ಲ; ಅಲೆಗಳು ನೀರಿನಿಂದ ಬೇರೆ ಅಲ್ಲವಲ್ಲ. ಹೀಗಾಗಿ, ಈ ವಿಶ್ವವು ಜನಿಸದದ್ದು, ಅವಿನಾಶಿಯಾಗಿಯೂ ಇದೆ; ಅದು ಆಕಾಶದಂತೆ, ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿಲ್ಲ. ಕಾಣಿಸುವುದು ಚೇತನ ಮಾತ್ರ.