પ્રજ્ઞાવાન્ અસહાયો ઽપિ વિશાસ્ત્રો ઽપિ વિસજ્જનઃ । ઉત્તરત્ય્ એવ સંસારસાગરાદ્ રામ પોતવત્
હે રામ, સમજદાર માણસને સહારો ન હોય, શાસ્ત્રો કે સારા મિત્રો પણ ન હોય, તો પણ એ માણસ નાવની જેમ સંસારના દરિયાને પાર કરી જાય છે.
પ્રજ્ઞાવાન્ અસહાયો ઽપિ કાર્યાન્તમ્ અધિગચ્છતિ । દુષ્પ્રજ્ઞઃ કાર્યમ્ આસાદ્ય પ્રધાનમ્ અપિ નશ્યતિ
સમજદાર માણસને સહારો ન હોય તો પણ એ પોતાનું કામ પૂરું કરી લે છે, પણ મૂર્ખ માણસને મુખ્ય વસ્તુ મળી જાય તો પણ એ તેને ગુમાવી બેસે છે.
શાસ્ત્રસજ્જનસંસર્ગૈઃ પ્રજ્ઞાં પૂર્વં વિવર્ધયેત્ । સેકસંરક્ષણારમ્ભૈઃ ફલપ્રાપ્ત્યૈ લતામ્ ઇવ
જેમ વેલને પાણી આપીને અને જાળવીને ફળ મેળવાય છે, તેમ શાસ્ત્રો અને સારા લોકોની સાથે રહીને પહેલા સમજણ વધારવી જોઈએ.
પ્રજ્ઞાબલબૃહન્મૂલઃ કાલે સત્કાર્યપાદપઃ । ફલં ફલત્ય્ અતિસ્વાદુ માસો બિમ્બમ્ ઇવૈન્દવમ્
પંડિતાઈની શક્તિથી મજબૂત થયેલો સારા કર્મનો વૃક્ષ, યોગ્ય સમયે ખૂબ જ મીઠું ફળ આપે છે, જેમ કે પૂર્ણ ચાંદની રાત્રે ચાંદનો મસકતો ચહેરો.
ય એવ યત્નઃ ક્રિયતે બાહ્યાર્થોપાર્જને નરૈઃ । સ એવ યત્નઃ કર્તવ્યઃ પૂર્વં પ્રજ્ઞાવિવર્ધને
જેમ માણસો બહારની વસ્તુઓ મેળવવામાં મહેનત કરે છે, એ જ મહેનત પહેલા સમજ વધારવામાં કરવી જોઈએ.
સીમાન્તં સર્વદુઃખાનામ્ આપદાં કોશમ્ ઉત્તમમ્ । બીજં સંસારવૃક્ષાણાં પ્રજ્ઞામાન્દ્યં વિવર્જયેત્
સમજણની જડતા એ બધાં દુઃખોની સીમા, મુશ્કેલીઓનો ખજાનો અને સંસારના વૃક્ષનું બીજ છે—એવી જડતા છોડી દેવી જોઈએ.
યત્ સ્વર્ગાદ્ યચ્ ચ પાતાલાદ્ યદ્ રાજ્યાત્ સમવાપ્યતે । તત્ સમાસાદ્યતે સર્વં પ્રજ્ઞાકોશાન્ મહામતે
હે બુદ્ધિશાળી, સ્વર્ગથી, પાતાળથી કે રાજપદથી જે કંઈ મળે છે, એ બધું જ સમજના ખજાનામાંથી મળે છે.
પ્રજ્ઞયોત્તીર્યતે ઘોરાદ્ અસ્માત્ સંસારસાગરાત્ । નાચારૈર્ ન ચ વા તીર્થૈસ્ તપસા ચ ન રાઘવ
હે રાઘવ, આ ભયાનક સંસાર સમુદ્રને માત્ર જ્ઞાનથી જ પાર કરી શકાય છે; કોઈ વિધિ, તીર્થયાત્રા કે તપસ્યાથી નહિ.
યત્ પ્રાપ્તાસ્ સમ્પદં દૈવીમ્ અપિ ભૂમિચરા નરાઃ । પ્રજ્ઞાપુષ્પલતાયાસ્ તત્ ફલં સ્વાદુ સમુત્થિતમ્
પૃથ્વી પર માણસો જે દેવતુલ્ય સમૃદ્ધિ મેળવે છે, એ બધું જ્ઞાનરૂપી લતાના ફૂલેલા ફળ જેવું મીઠું ફળ છે.
પ્રજ્ઞયા નખરાલૂનવનવારણરક્તપાઃ । જમ્બુકૈર્ વિજિતાસ્ સિંહાસ્ સિંહૈર્ હરિણકા ઇવ
જ્ઞાનના બળે, જેમ સિંહોના નખ કપાઈ જાય અને રક્ત શિયાળ પી જાય, તેમ શિયાળ પણ સિંહને જીતે છે, જેમ સિંહ હરણને જીતે છે.
પામરૈર્ અપિ ભૂપત્વં પ્રાપ્તં પ્રજ્ઞાવશાન્ નરૈઃ । સ્વર્ગાપવર્ગયોગ્યત્વં પ્રાજ્ઞસ્યૈવેહ દૃશ્યતે
જ્ઞાનના બળે સામાન્ય માણસો પણ રાજપદ પામે છે; આ જગતમાં સ્વર્ગ કે મુક્તિ માટે યોગ્યતા માત્ર જ્ઞાનીઓમાં જ જોવા મળે છે.
પ્રજ્ઞયા વાદિનસ્ સર્વે સ્વવિકલ્પવિલાસિનઃ । જયન્તિ સુગતપ્રખ્યા રવાન્ અબ્ધિરવા ઇવ
જે લોકો સમજદારીથી બોલે છે અને પોતાના વિચારોમાં આનંદ મેળવે છે, એ સૌ સુખી મહાન પુરુષો જેવી તેજસ્વીતા ધરાવે છે, જેમ સૂર્ય સમુદ્રના ગર્જનાને પણ માથી જાય છે.
ચિન્તામણિર્ ઇયં પ્રજ્ઞા હૃત્કોશસ્થા વિવેકિનઃ । ફલં કલ્પલતેવૈષા ચિન્તિતં સમ્પ્રયચ્છતિ
વિવેકી મનુષ્યના હૃદયમાં વસેલી સમજદારી એ ચિંતામણિ જેવી છે; જેમ કલ્પવૃક્ષ મનમાં વિચારો તે ફળ આપે છે, તેમ સમજદારી પણ મનમાં જે વિચારીએ તે ફળ આપે છે.
ભવ્યસ્ તરતિ સંસારં પ્રજ્ઞયા પ્રોહ્યતે ઽધમઃ । શિક્ષિતઃ પારમ્ આપ્નોતિ નાવા નશ્યત્ય્ અશિક્ષિતઃ
મહાન માણસ સમજદારીથી સંસાર પાર કરી જાય છે, અને નીચ માણસ દૂર ફેંકાઈ જાય છે; શીખેલો મનુષ્ય પાર પહોંચે છે, પણ અજ્ઞાની માણસ નાવ જેવી ડૂબી જાય છે.
ધીસ્ સમ્યગ્યોજિતા પારમ્ અસમ્યગ્યોજિતાપદમ્ । નરં નયતિ સંસારે વહન્તી નૌર્ ઇવાર્ણવે
યોગ્ય રીતે વળગેલી બુદ્ધિ મનુષ્યને પાર પહોંચાડે છે, અને અયોગ્ય રીતે વળગેલી દુઃખમાં પાડી દે છે; જેમ દરિયામાં નાવ સાચી દિશામાં લઈ જાય તો પાર પહોંચે, નહીં તો વિપત્તિ આવે.
વિવેકિનમ્ અસમ્મૂઢં પ્રાજ્ઞમ્ આશાગણોત્થિતાઃ । દોષા ન પરિબાધન્તે સન્નદ્ધમ્ ઇવ સાયકાઃ
વિવેકવાન અને અવિચલિત બુદ્ધિશાળી માણસને, આશાની અનેક ખામીઓ ઉપજતી હોય તો પણ, એ ખામીઓ કદી તકલીફ આપતી નથી; જેમ સારી રીતે કવચ પહેરેલા માણસને તીક્ષ્ણ બાણો પણ નુકસાન કરી શકતા નથી.
પ્રજ્ઞયેદં જગત્ સર્વં સમ્યગ્ એવાઙ્ગ દૃશ્યતે । સમ્યગ્દર્શિનમ્ આયાન્તિ નાપદો ન ચ સમ્પદઃ
પ્રિય, સમજદારીથી આખું જગત સાચું દેખાય છે; અને જેનું દૃષ્ટિકોણ સાચું છે, તેને ન તો દુઃખો નજીક આવે છે, ન તો સુખો.
પિધાનં પરમાર્કસ્ય જડાત્મા વિતતો ઽસિતઃ । અહઙ્કારામ્બુદો મત્તઃ પ્રજ્ઞાવાતેન પાટ્યતે
મૂઢપણું અને અહંકારનું ઘનઘોર વાદળ, પરમાત્મા રૂપ સૂર્યને ઢાંકી લે છે; પણ સમજદારીની પવનથી એ આવરણ ફાટી જાય છે.
પદમ્ અતુલમ્ ઉપૈતુમ્ ઇચ્છતા સ્વં પ્રથમમ્ ઇયં મતિર્ એવ લાલનીયા । ફલમ્ અભિપતતા કૃષીવલેન પ્રથમતરં નનુ કૃષ્યતે ધરૈવ
જેને અનન્ય અવસ્થા મેળવવી હોય, તેણે પહેલા પોતાના મનને સારી રીતે સંભાળવું જોઈએ; જેમ ખેડૂત પાક મેળવવા પહેલાં જમીન તૈયાર કરે છે.
એવં જનકવદ્ રામ વિચાર્યાત્માનમ્ આત્મના । પદં વિદિતવેદ્યાનામ્ અચિરેણાધિગચ્છસિ
હે રામ, જેમ જનકે પોતાના મનથી પોતાને સમજ્યા, એ રીતે તું પણ પોતાને વિચાર કરશ તો, જલ્દી જ જ્ઞાની લોકો જાણે છે એવું સ્થાન તું પ્રાપ્ત કરી લેશે.
યે હિ પાશ્ચાત્યજન્માનઃ પ્રાજ્ઞા રાજસજાતયઃ । પ્રાપ્નુવન્તિ સ્વયં પ્રાપ્યં તે જના જનકો યથા
પશ્ચિમના રાજવી કુળોમાં જન્મેલા જ્ઞાની લોકો પણ, જનકની જેમ, પોતે જ મેળવવાનું છે એ પ્રાપ્ત કરી લે છે.
તાવત્ તાવદ્ વિજિત્યારીન્ ઇન્દ્રિયાખ્યાન્ યતેત હ । યાવદ્ આત્માત્મનૈવાયમ્ આત્મન્ય્ એવ પ્રસીદતિ
જ્યાં સુધી આત્મા પોતે જ પોતાના અંદર સંતોષ પામે નહીં, ત્યાં સુધી ઇન્દ્રિયરૂપ શત્રુઓને વારંવાર જીતવાનો પ્રયત્ન કરવો જોઈએ.
પ્રસન્ને સર્વગે દેવે દેવેશે પરમાત્મનિ । સ્વયમ્ આલોકિતે સર્વાઃ ક્ષીયન્તે દુઃખદૃષ્ટયઃ
જ્યારે સર્વવ્યાપક, દેવોના દેવ, પરમાત્મા પ્રસન્ન થાય છે અને પોતે જ પ્રકાશિત થાય છે, ત્યારે બધાં દુઃખદાયક દૃશ્યો નાશ પામે છે.
મુષ્ટયો મોહબીજાનાં વૃષ્ટયો વિવિધાપદામ્ । કુદૃષ્ટયઃ ક્ષયં યાન્તિ તસ્મિન્ દૃષ્ટે પરાવરે
મોહના બીજ જેવા મોઠા અને અનેક પ્રકારની મુશ્કેલીઓની વરસાદ, ખોટી દૃષ્ટિઓ—આ બધું, જે પરમ અને અપર છે એનું દર્શન થતાં, અંતે પહોંચી જાય છે.
સદા જનકવદ્ રામ સર્વારમ્ભવતાત્મના । પ્રજ્ઞયાત્માનમ્ આલક્ષ્ય લક્ષ્મીવાન્ ઉત્તમો ભવ
હમેશાં, હે રામ, જનકની જેમ, બધા કાર્યોમાંથી મુક્ત મન રાખી, જ્ઞાનથી પોતાને ઓળખી, સુખી અને શ્રેષ્ઠ બન.
નિત્યમ્ આત્તવિચારસ્ય પશ્યતશ્ ચઞ્ચલં જનમ્ । જનકસ્યેવ કાલેન સ્વયમ્ આત્મા પ્રસીદતિ
જે માણસ હંમેશાં વિચારમાં રહે છે અને ચંચળ લોકોએ જુએ છે, એના માટે, જનકની જેમ, સમય જતાં પોતાનું મન શાંત થઈ જાય છે.
ન દૈવં ન ચ કર્માણિ ન ધનાનિ ન બન્ધવઃ । શરણં ભવભીતાનાં સ્વપ્રયત્નાદ્ ઋતે નૃણામ્
ન તો ભાગ્ય, ન કર્મો, ન ધન, ન તો સંબંધીઓ—આમાંથી કશું જ સંસારથી ડરનારને આશ્રય આપી શકે નહીં; માત્ર પોતાનો પ્રયત્ન જ સાચો આધાર છે.
યે દૈવનિષ્ઠાઃ કર્માદિકુવિકલ્પપરાયણાઃ । તેષાં મન્દા મતિસ્ તાત નાનુગમ્યા વિનાશિની
જે લોકો ભાગ્યમાં જ માનતા રહે છે અને અનેક પ્રકારના કર્મોમાં જ ફસાયેલા રહે છે, એ લોકોનું સમજણ નબળી હોય છે, પ્રિય, અને એ રસ્તો અપનાવવો નહિ, કારણ કે એ પથ વિનાશ તરફ લઈ જાય છે.
વિવેકં પરમ્ આશ્રિત્ય વિલોક્યાત્માનમ્ આત્મના । ધિયા વિરાગોદ્ધુરયા સંસારજલધિં તરેત્
વિવેકને મજબૂતીથી ધારણ કરીને, પોતે પોતાને ઓળખી, અને વૈરાગ્યથી ઊંચી થયેલી બુદ્ધિથી, માણસે સંસારના મહાસાગર પાર કરવો જોઈએ.
એષા સા કથિતા રામ નભઃફલનિપાતવત્ । સુખદા જ્ઞાનસમ્પ્રાપ્તિર્ અજ્ઞાનતરુશાતની
હે રામ, જેનું વર્ણન થયું, એ જ છે—જ્ઞાનની પ્રાપ્તી સુખ આપનારી છે, જે આકાશમાંથી ફળ પડે તેમ મળે છે અને અજ્ઞાનના વૃક્ષને નાશ કરે છે.