કુર્વન્ન્ અપિ કરોત્ય્ એષ ન કિઞ્ચિદ્ અપિ કુત્રચિત્ । સન્તિષ્ઠત્ય્ એવ સતતં જીવન્મુક્તવપુર્ યતઃ
તેઓ કામ કરતા હોય ત્યારે પણ ક્યાંયે કશું જ કરતા નથી; કારણ કે તેઓ હંમેશા જીવતો મુક્ત સ્વરૂપે સ્થિર રહે છે.
સુષુપ્તાવસ્થિતસ્યેવ જનકસ્ય મહીપતેઃ । ભાવનાસ્ સર્વભાવેભ્યસ્ સર્વથૈવાસ્તમ્ આગતાઃ
જેમ રાજા ઊંઘની ઘેરી અવસ્થામાં હોય છે, એમ જ જનકના મનમાંથી બધાં વિચારો અને કલ્પનાઓ સંપૂર્ણ રીતે ઓગળી ગયા છે.
ભવિષ્યન્ નાનુસન્ધત્તે નાતીતં ચિન્તયત્ય્ અસૌ । વર્તમાનં નિમેષં તુ હસન્ન્ એવાવતિષ્ઠતે
એ હવે ભવિષ્યની ચિંતા કરતો નથી, ભૂતકાળની વાતો પણ વિચારતો નથી; તે તો માત્ર વર્તમાન ક્ષણમાં હસતો રહે છે.
સ્વવિચારવશેનૈવ તેન તામરસેક્ષણ । પ્રાપ્તં પ્રાપ્યમ્ અશેષેણ રામ નેતરયેચ્છયા
કમળની આંખવાળા રામ, જે મેળવવાનું હતું તે બધું જનકે પોતાના વિચારશક્તિના જોરે મેળવ્યું છે, બીજું કોઈ ઇચ્છા રાખ્યા વિના.
તાવત્ તાવત્ સ્વકેનૈવ ચેતસા પ્રવિચાર્યતે । યાવદ્ યાવદ્ વિચારાણાં સીમાન્તસ્ સમવાપ્યતે
મનુષ્ય પોતાનાં મનથી તેટલું જ વિચાર કરે છે, જેટલું સુધી વિચાર કરવાની સીમા આવે ત્યાં સુધી.
ન તદ્ ગુરોર્ ન શાસ્ત્રાર્થાન્ ન પુણ્યાત્ પ્રાપ્યતે પદમ્ । યત્ સત્પ્રસઙ્ગાદ્ ઉદિતવિચારવિશદાદ્ ધૃદઃ
એ અવસ્થા ગુરુ પાસેથી, શાસ્ત્રના અર્થથી કે પુણ્યથી મળતી નથી; તે તો સારા સંગથી અને મનની સ્પષ્ટ અને ઊંડી વિચારથી જ પ્રાપ્ત થાય છે.
સ્નિગ્ધયા નિજયા ઋજ્વ્યા પ્રજ્ઞયૈવ વયસ્યયા । પદમ્ આસાદ્યતે રામ ન નામ ક્રિયયાન્યયા
રામ, એ અવસ્થા તો પોતાની જ સાચી, સીધી અને પ્રેમભરી બુદ્ધિથી મળે છે; બીજાં કોઈ નામ કે ક્રિયા વડે મળતી નથી.
યસ્ય જ્વલતિ તીક્ષ્ણાગ્રા પૂર્વાપરવિચારિણી । પ્રજ્ઞાદીપશિખા જાતુ તમ્ આન્ધ્યં નાનુધાવતિ
જેની બુદ્ધિની જ્યોત તીવ્રતાથી બળે છે અને જે ભૂતકાળ-ભવિષ્યનું વિચાર કરે છે, તેને અંધકાર કદી પીછો કરતો નથી.
દુરુત્તરા યા વિપદો દુઃખકલ્લોલસઙ્કુલાઃ । તીર્યતે પ્રજ્ઞયા તાભ્યો નાવેવાદ્ભ્યો મહામતે
મોટા બુદ્ધિશાળી, દુઃખની લહેરોથી ભરેલી અને પાર ન પાડી શકાય એવી આપત્તિઓ પણ બુદ્ધિથી, જેમ નાવ પાણી પાર કરે છે એમ, પાર થઈ જાય છે.
પ્રજ્ઞાવિરહિતં મૂઢમ્ આપદ્ અલ્પૈવ બાધતે । પેલવૈવાનિલકલા સારહીનમ્ ઇવોલપમ્
જેને સમજણ નથી, એવા મૂર્ખને તો નાનકડી મુશ્કેલી પણ બહુ સતાવે છે, જેમ કે પવનનો નાનો ઝોક પણ ખોખા વાંસને હલાવી નાખે છે.
પ્રજ્ઞાવાન્ અસહાયો ઽપિ વિશાસ્ત્રો ઽપિ વિસજ્જનઃ । ઉત્તરત્ય્ એવ સંસારસાગરાદ્ રામ પોતવત્
હે રામ, સમજદાર માણસને સહારો ન હોય, શાસ્ત્રો કે સારા મિત્રો પણ ન હોય, તો પણ એ માણસ નાવની જેમ સંસારના દરિયાને પાર કરી જાય છે.
પ્રજ્ઞાવાન્ અસહાયો ઽપિ કાર્યાન્તમ્ અધિગચ્છતિ । દુષ્પ્રજ્ઞઃ કાર્યમ્ આસાદ્ય પ્રધાનમ્ અપિ નશ્યતિ
સમજદાર માણસને સહારો ન હોય તો પણ એ પોતાનું કામ પૂરું કરી લે છે, પણ મૂર્ખ માણસને મુખ્ય વસ્તુ મળી જાય તો પણ એ તેને ગુમાવી બેસે છે.
શાસ્ત્રસજ્જનસંસર્ગૈઃ પ્રજ્ઞાં પૂર્વં વિવર્ધયેત્ । સેકસંરક્ષણારમ્ભૈઃ ફલપ્રાપ્ત્યૈ લતામ્ ઇવ
જેમ વેલને પાણી આપીને અને જાળવીને ફળ મેળવાય છે, તેમ શાસ્ત્રો અને સારા લોકોની સાથે રહીને પહેલા સમજણ વધારવી જોઈએ.
પ્રજ્ઞાબલબૃહન્મૂલઃ કાલે સત્કાર્યપાદપઃ । ફલં ફલત્ય્ અતિસ્વાદુ માસો બિમ્બમ્ ઇવૈન્દવમ્
પંડિતાઈની શક્તિથી મજબૂત થયેલો સારા કર્મનો વૃક્ષ, યોગ્ય સમયે ખૂબ જ મીઠું ફળ આપે છે, જેમ કે પૂર્ણ ચાંદની રાત્રે ચાંદનો મસકતો ચહેરો.
ય એવ યત્નઃ ક્રિયતે બાહ્યાર્થોપાર્જને નરૈઃ । સ એવ યત્નઃ કર્તવ્યઃ પૂર્વં પ્રજ્ઞાવિવર્ધને
જેમ માણસો બહારની વસ્તુઓ મેળવવામાં મહેનત કરે છે, એ જ મહેનત પહેલા સમજ વધારવામાં કરવી જોઈએ.
સીમાન્તં સર્વદુઃખાનામ્ આપદાં કોશમ્ ઉત્તમમ્ । બીજં સંસારવૃક્ષાણાં પ્રજ્ઞામાન્દ્યં વિવર્જયેત્
સમજણની જડતા એ બધાં દુઃખોની સીમા, મુશ્કેલીઓનો ખજાનો અને સંસારના વૃક્ષનું બીજ છે—એવી જડતા છોડી દેવી જોઈએ.
યત્ સ્વર્ગાદ્ યચ્ ચ પાતાલાદ્ યદ્ રાજ્યાત્ સમવાપ્યતે । તત્ સમાસાદ્યતે સર્વં પ્રજ્ઞાકોશાન્ મહામતે
હે બુદ્ધિશાળી, સ્વર્ગથી, પાતાળથી કે રાજપદથી જે કંઈ મળે છે, એ બધું જ સમજના ખજાનામાંથી મળે છે.
પ્રજ્ઞયોત્તીર્યતે ઘોરાદ્ અસ્માત્ સંસારસાગરાત્ । નાચારૈર્ ન ચ વા તીર્થૈસ્ તપસા ચ ન રાઘવ
હે રાઘવ, આ ભયાનક સંસાર સમુદ્રને માત્ર જ્ઞાનથી જ પાર કરી શકાય છે; કોઈ વિધિ, તીર્થયાત્રા કે તપસ્યાથી નહિ.
યત્ પ્રાપ્તાસ્ સમ્પદં દૈવીમ્ અપિ ભૂમિચરા નરાઃ । પ્રજ્ઞાપુષ્પલતાયાસ્ તત્ ફલં સ્વાદુ સમુત્થિતમ્
પૃથ્વી પર માણસો જે દેવતુલ્ય સમૃદ્ધિ મેળવે છે, એ બધું જ્ઞાનરૂપી લતાના ફૂલેલા ફળ જેવું મીઠું ફળ છે.
પ્રજ્ઞયા નખરાલૂનવનવારણરક્તપાઃ । જમ્બુકૈર્ વિજિતાસ્ સિંહાસ્ સિંહૈર્ હરિણકા ઇવ
જ્ઞાનના બળે, જેમ સિંહોના નખ કપાઈ જાય અને રક્ત શિયાળ પી જાય, તેમ શિયાળ પણ સિંહને જીતે છે, જેમ સિંહ હરણને જીતે છે.
પામરૈર્ અપિ ભૂપત્વં પ્રાપ્તં પ્રજ્ઞાવશાન્ નરૈઃ । સ્વર્ગાપવર્ગયોગ્યત્વં પ્રાજ્ઞસ્યૈવેહ દૃશ્યતે
જ્ઞાનના બળે સામાન્ય માણસો પણ રાજપદ પામે છે; આ જગતમાં સ્વર્ગ કે મુક્તિ માટે યોગ્યતા માત્ર જ્ઞાનીઓમાં જ જોવા મળે છે.
પ્રજ્ઞયા વાદિનસ્ સર્વે સ્વવિકલ્પવિલાસિનઃ । જયન્તિ સુગતપ્રખ્યા રવાન્ અબ્ધિરવા ઇવ
જે લોકો સમજદારીથી બોલે છે અને પોતાના વિચારોમાં આનંદ મેળવે છે, એ સૌ સુખી મહાન પુરુષો જેવી તેજસ્વીતા ધરાવે છે, જેમ સૂર્ય સમુદ્રના ગર્જનાને પણ માથી જાય છે.
ચિન્તામણિર્ ઇયં પ્રજ્ઞા હૃત્કોશસ્થા વિવેકિનઃ । ફલં કલ્પલતેવૈષા ચિન્તિતં સમ્પ્રયચ્છતિ
વિવેકી મનુષ્યના હૃદયમાં વસેલી સમજદારી એ ચિંતામણિ જેવી છે; જેમ કલ્પવૃક્ષ મનમાં વિચારો તે ફળ આપે છે, તેમ સમજદારી પણ મનમાં જે વિચારીએ તે ફળ આપે છે.
ભવ્યસ્ તરતિ સંસારં પ્રજ્ઞયા પ્રોહ્યતે ઽધમઃ । શિક્ષિતઃ પારમ્ આપ્નોતિ નાવા નશ્યત્ય્ અશિક્ષિતઃ
મહાન માણસ સમજદારીથી સંસાર પાર કરી જાય છે, અને નીચ માણસ દૂર ફેંકાઈ જાય છે; શીખેલો મનુષ્ય પાર પહોંચે છે, પણ અજ્ઞાની માણસ નાવ જેવી ડૂબી જાય છે.
ધીસ્ સમ્યગ્યોજિતા પારમ્ અસમ્યગ્યોજિતાપદમ્ । નરં નયતિ સંસારે વહન્તી નૌર્ ઇવાર્ણવે
યોગ્ય રીતે વળગેલી બુદ્ધિ મનુષ્યને પાર પહોંચાડે છે, અને અયોગ્ય રીતે વળગેલી દુઃખમાં પાડી દે છે; જેમ દરિયામાં નાવ સાચી દિશામાં લઈ જાય તો પાર પહોંચે, નહીં તો વિપત્તિ આવે.
વિવેકિનમ્ અસમ્મૂઢં પ્રાજ્ઞમ્ આશાગણોત્થિતાઃ । દોષા ન પરિબાધન્તે સન્નદ્ધમ્ ઇવ સાયકાઃ
વિવેકવાન અને અવિચલિત બુદ્ધિશાળી માણસને, આશાની અનેક ખામીઓ ઉપજતી હોય તો પણ, એ ખામીઓ કદી તકલીફ આપતી નથી; જેમ સારી રીતે કવચ પહેરેલા માણસને તીક્ષ્ણ બાણો પણ નુકસાન કરી શકતા નથી.
પ્રજ્ઞયેદં જગત્ સર્વં સમ્યગ્ એવાઙ્ગ દૃશ્યતે । સમ્યગ્દર્શિનમ્ આયાન્તિ નાપદો ન ચ સમ્પદઃ
પ્રિય, સમજદારીથી આખું જગત સાચું દેખાય છે; અને જેનું દૃષ્ટિકોણ સાચું છે, તેને ન તો દુઃખો નજીક આવે છે, ન તો સુખો.
પિધાનં પરમાર્કસ્ય જડાત્મા વિતતો ઽસિતઃ । અહઙ્કારામ્બુદો મત્તઃ પ્રજ્ઞાવાતેન પાટ્યતે
મૂઢપણું અને અહંકારનું ઘનઘોર વાદળ, પરમાત્મા રૂપ સૂર્યને ઢાંકી લે છે; પણ સમજદારીની પવનથી એ આવરણ ફાટી જાય છે.
પદમ્ અતુલમ્ ઉપૈતુમ્ ઇચ્છતા સ્વં પ્રથમમ્ ઇયં મતિર્ એવ લાલનીયા । ફલમ્ અભિપતતા કૃષીવલેન પ્રથમતરં નનુ કૃષ્યતે ધરૈવ
જેને અનન્ય અવસ્થા મેળવવી હોય, તેણે પહેલા પોતાના મનને સારી રીતે સંભાળવું જોઈએ; જેમ ખેડૂત પાક મેળવવા પહેલાં જમીન તૈયાર કરે છે.
એવં જનકવદ્ રામ વિચાર્યાત્માનમ્ આત્મના । પદં વિદિતવેદ્યાનામ્ અચિરેણાધિગચ્છસિ
હે રામ, જેમ જનકે પોતાના મનથી પોતાને સમજ્યા, એ રીતે તું પણ પોતાને વિચાર કરશ તો, જલ્દી જ જ્ઞાની લોકો જાણે છે એવું સ્થાન તું પ્રાપ્ત કરી લેશે.