અયમ્ અહમ્ ઇદમ્ એવ તન્ મમેતિ સ્ફુરિતમ્ અપાસ્ય બલાદ્ અસત્યમ્ અન્તઃ । રિપુમ્ અતિમલિનં મનો નિહન્મિ પ્રશમમ્ ઉપૈમિ નમો ઽસ્તુ તે વિવેક
'હું આ છું', 'આ મારું છે' જેવી ખોટી કલ્પનાઓને જોરથી દૂર કરી, હું મન નામના અત્યંત અશુદ્ધ દુશ્મનને જીતું છું અને શાંતિ પ્રાપ્ત કરું છું. હે વિવેક, તને વંદન છે.
ઇતિ ચિન્તયતસ્ તસ્ય પુરસ્ સમ્પ્રવિવેશ હ । પ્રતીહારઃ પ્રગે ભાનોસ્ સ્યન્દનાગ્રમ્ ઇવારુણઃ
એવી રીતે વિચારતા, સવારે સૂર્યોદય સમયે, દ્વારપાળ તેના સામે આવીને ઊભો રહ્યો, જેમ અરુણ સૂર્યના રથના આગળ ભાગે ઊભો રહે છે.
દેવ દોસ્સ્તમ્ભવિશ્રાન્તસમસ્તવસુધાભર । સમ્પાદયોત્તિષ્ઠ દિનવ્યાપારં નૃપતોચિતમ્
દેવો માટે આધારરૂપ, સમગ્ર ધરતીનો ભાર સહન કરનાર રાજા, હવે ઉઠો અને આજના દિવસની રાજકિય ફરજીઓ પૂરી કરો.
એતાઃ કુસુમકર્પૂરકુઙ્કુમામ્બુઘટાસ્ સ્ત્રિયઃ । સ્નાનભૂમૌ સ્થિતાસ્ સજ્જા નદ્યો મૂર્તિયુતા ઇવ
આ સ્ત્રીઓ ફૂલ, કપૂર અને કુંકુમથી સુગંધિત પાણીના ઘડા લઈને, સ્નાનસ્થળે તૈયાર ઊભી છે, જાણે રૂપ ધરાવતી નદીઓ હોય.
એષા કમલકલ્હારકાનનભ્રાન્તષટ્પદા । કૃતા કમલિની સ્ત્ર્યર્થં રચિતાંશુકમણ્ડપા
આ રહી કમળ અને નીલપદ્મના બગીચામાં ભમતા મધમાખીઓથી શોભાયમાન, સ્ત્રી માટે તૈયાર કરાયેલ કપડાંનો મંડપ, જાણે કમળોની વાડી જ હોય.
એતાઃ કમલિનીતીરભુવશ્ છત્ત્રૈઃ પ્રપૂરિતાઃ । સચામરરથેભાશ્વૈસ્ સ્નાનાવસરસેવિનામ્
આ કમળની કાંઠે છત્રીઓથી ભરાઈ ગયાં છે, અને ગજ, ઘોડા તથા રથો ચામરાં લહેરાવીને, સ્નાન કરવા આવનારા મહેમાનોની સેવા માટે ઉભા છે.
સમગ્રસુમનઃપૂર્ણૈ રત્નૌષધિપરિપ્લુતૈઃ । સજ્જીકૃતાઃ પટલકૈર્ દેવાર્ચનભુવસ્ તવ
હે પ્રભુ, તમારા પૂજાના સ્થળો તાજા ફૂલોના છાપાંથી, રત્નો અને ઔષધિઓ છાંટીને સુંદર રીતે તૈયાર કરવામાં આવ્યા છે.
સ્નાતઃ પવિત્રહસ્તશ્ ચ પરિજપ્તાઘમર્ષણમ્ । ત્વામ્ એવ પ્રેક્ષતે દેવ દક્ષિણાર્હો દ્વિજવ્રજઃ
દ્વિજગણ સ્નાન કરીને, પવિત્ર હાથથી અઘમર્ષણ મંત્રનો જાપ કરીને, દક્ષિણ દિશાના દાન માટે માત્ર તમારી જ તરફ જુએ છે, હે દેવ.
ચલચ્ચામરહસ્તાભિઃ પાલ્યન્તે પરમેશ્વર । સજ્જીકૃતાસ્ તુ કાન્તાભિશ્ શીતા ભોજનભૂમયઃ
પરમેશ્વર, સુંદર સ્ત્રીઓ ચામરાં લહેરાવીને તમારી સેવા કરે છે, અને તમારી પ્રિયાઓએ ઠંડકવાળી ભોજનશાળાઓ તૈયાર કરી રાખી છે.
શીઘ્રમ્ ઉત્તિષ્ઠ ભદ્રં તે નિયતં કાર્યમ્ આચર । ન કાલમ્ અતિવર્તન્તે મહાન્તસ્ સ્વેષુ કર્મસુ
તુજ પર આશીર્વાદ રહે, તું તરત જ ઊભો થા અને પોતાનું કામ નિયમથી કર. મહાન લોકો પોતાના કાર્યોમાં ક્યારેય વિલંબ કરતા નથી.
પ્રતીહારપતાવ્ ઇત્થમ્ ઉક્તવત્ય્ અથ પાર્થિવઃ । તથૈવ ચિન્તયામ્ આસ ચિત્રાં સંસારસંસ્થિતિમ્
મુખ્ય દ્વારપાળે આવું કહ્યું ત્યારે રાજાએ પણ એ જ રીતે આ સંસારની અજાણી સ્થિતિ વિશે વિચારવાનું શરૂ કર્યું.
કિયન્માત્રમ્ ઇદં નામ રાજ્યં સુખમ્ ઇતિ સ્થિતમ્ । ન પ્રયોજનમ્ એતેન મમેહ ક્ષણભઙ્ગિના
આ所谓 રાજ્ય અને એમાંનું સુખ બહુ જ ઓછું છે; આ ક્ષણભંગુર વસ્તુથી મને કોઈ કામ નથી.
સર્વમ્ એવ પરિત્યજ્ય મિથ્યાડમ્બરસમ્ભ્રમમ્ । એકાન્ત એવ તિષ્ઠામિ સંશાન્ત ઇવ વારિધિઃ
હું બધો ખોટો આડંબર અને ભીડ છોડી દઈને એકલોજ રહીશ, શાંત દરિયાની જેમ સ્થિર રહીશ.
અલમ્ એભિર્ અસત્પ્રાયૈર્ મમ ભોગવિજૃમ્ભિતૈઃ । ત્યક્ત્વા સર્વાણિ કર્માણિ સુખં તિષ્ઠામિ કેવલઃ
આ ખોટા અને અસત્ય આનંદો હવે પૂરતા થયા. હવે મેં બધા કર્મો ત્યાગી દીધા છે અને શુદ્ધ આનંદમાં માત્ર હું એકલો જ આરામથી રહીશ.
ચિત્ત ચાતુર્યમ્ એતસ્માદ્ ભોગાભ્યાસકુસમ્ભ્રમાત્ । ત્યજ જન્મજરાજાડ્યજાલજમ્બાલશાન્તયે
હે મન, વારંવાર આનંદ મેળવવાની ચતુરાઈ હવે છોડ, જન્મ, વૃદ્ધાવસ્થા અને અજ્ઞાનથી થતી ભ્રાંતિને શાંત કરવા માટે આ ચતુરાઈ ત્યજી દે.
દશાસુ યાસુ યાસ્વ્ એવ સમ્ભ્રમં ચિત્ત પશ્યસિ । તાભ્ય એવાતિવિરતં પરમં સુખમ્ એષ્યસિ
હે મન, તું જે જે સ્થિતિમાં અશાંતિ અનુભવતો હોય, એમાંથી સંપૂર્ણપણે દૂર રહીશ તો તને સર્વોત્તમ આનંદ મળશે.
પ્રવૃત્તં સન્ નિવૃત્તં સદ્ ભૂયો ભૂયશ્ ચિરં ચિરમ્ । ભોગભૂમિષુ સર્વાસુ ચિત્ત તૃપ્તિં ન ગચ્છસિ
હે મન, તું અનેકવાર આનંદ મેળવવા પ્રયત્ન કર્યો અને પાછો ખેંચાયો, છતાં બધાં આનંદના ક્ષેત્રોમાં તને ક્યારેય સંતોષ મળ્યો નથી.
તસ્માત્ તવાલમ્ અનયા તુચ્છયા ભોગચિન્તયા । ભવત્ય્ અકૃત્રિમા તૃપ્તિર્ યેનાભિપત તત્ તતમ્
આથી, આ નકામી ભોગવિચાર હવે પૂરતો છે; સાચી તૃપ્તિ તો સ્વાભાવિક રીતે આવે છે—જે સર્વત્ર વ્યાપક છે, એ જ શોધો.
ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય જનકસ્ તૂષ્ણીમ્ એવ બભૂવ હ । શાન્તચાપલચેતસ્ત્વાલ્ લિપિકર્માર્પિતોપમઃ
આવી રીતે વિચાર કરીને જનક શાંત અને નિર્વિકાર મનથી મૌન રહ્યો, જાણે લખાણમાં તલીન લેખક હોય તેમ.
પ્રતીહારો ઽપિ નોવાચ ગૌરવેણ ભયેન ચ । પુનર્વાક્યં મહીપાનાં ચિત્તવૃત્તિષ્વ્ અશીલિતમ્
દ્વારપાળ પણ માન અને ભયના કારણે કંઈ બોલ્યો નહીં, કારણ કે રાજાઓના મનમાં ઉથલપાથલ હોય ત્યારે ફરીથી વાત કરવી યોગ્ય માનાતી નથી.
તૂષ્ણીમ્ અથ ક્ષણં સ્થિત્વા જનકો જનજીવિતમ્ । પુનસ્ સઞ્ચિન્તયામ્ આસ મનસા શમશાલિના
થોડો સમય મૌન રહીને જનકે ફરીથી મનમાં શાંતિપૂર્વક મનુષ્યજીવન વિશે વિચારી લીધું.
કિમ્ ઉપાદેયમ્ અસ્તીહ યત્નાત્ સંસાધયામિ યત્ । કસ્મિન્ વસ્તુનિ બધ્નામિ ધૃતિં નાશવિવર્જિતે
અહીં એવું શું છે જે મેળવવા લાયક હોય, જે માટે હું મહેનત કરું? જ્યારે બધું જ નાશવંત છે, ત્યારે કઈ વસ્તુમાં મન લગાવું?
કિં મે ક્રિયાપરતયા કિં નિષ્ક્રિયતયાપિ વા । ન તદ્ અસ્તિ વિનાશેન વર્જિતં યત્ કિલોદિતમ્
કામ કરવાથી કે કંઈ ન કરવાથી મને શું મળે છે? અહીં એવું કંઈ નથી જે નાશથી બચેલું હોય.
ક્રિયાવાન્ અક્રિયો વાસ્તુ કાયો ઽયમ્ અસદુત્થિતઃ । સતસ્ સ્થિરસ્ય શુદ્ધસ્ય ચિતઃ કા નામ મે ક્ષતિઃ
હું કામ કરું કે ન કરું, આ શરીર તો અસત્યમાંથી જ ઊભું થયું છે. હું તો સત્ય, સ્થિર અને શુદ્ધ ચેતનામાં સ્થિત છું, તો મને શું નુકસાન થઈ શકે?
નાભિવાઞ્છામ્ય્ અસમ્પ્રાપ્તં સમ્પ્રાપ્તં ન ત્યજામ્ય્ અહમ્ । સ્વસ્થ આત્મનિ તિષ્ઠામિ યન્ મમાસ્તિ તદ્ અસ્તુ મે
મારે જે મળ્યું નથી તેનું ઈચ્છા નથી અને જે મળ્યું છે તે હું છોડતો નથી. હું મારા સ્વરૂપમાં સ્થિર છું—મારું જે છે, એ મારા માટે રહે.
ન મમેહ કૃતેનાર્થો નાકૃતેનેહ કશ્ચન । ક્રિયયાક્રિયયા વાપિ યત્ પ્રાપ્યં સદ્ અસત્ સતઃ
મારે માટે અહીં કરેલા કે ના કરેલા કોઈ પણ કામથી મને કંઈ મળવાનું નથી; જે કંઈ મેળવવાનું હોય, સાચું કે ખોટું, તે સદા રહેતા માટે કર્મ કે અકર્મ દ્વારા જ મળે છે.
અકુર્વતઃ કુર્વતો વા યુક્તાયુક્તાઃ ક્રિયા મમ । નાભિવાઞ્છિતમ્ અસ્તીહ યદ્ ઉપાદેયતાં ગતમ્
હું કામ કરું કે ના કરું, કામ યોગ્ય હોય કે અયોગ્ય, અહીં એવું કંઈ નથી કે જે મળી જાય પછી પણ મને ખરેખર ઇચ્છનીય લાગે.
તદ્ ઉત્થાય ક્રમપ્રાપ્તાં કાયો ઽયં પ્રકૃતાં ક્રિયામ્ । કરોત્વ્ અસ્પન્દિતાઙ્ગસ્ તુ કિમ્ અયં સાધયિષ્યતિ
એટલે, આ શરીર જે ક્રમ પ્રમાણે સ્વાભાવિક રીતે આવે તે કામ કરે, પણ જો અંગો જડ થઈ જાય તો એ શું સાધી શકે?
સ્થિતે મનસિ નિષ્કામે સમે વિગતરઞ્જને । કાયાવયવજૌ કાર્યસ્પન્દાસ્પન્દૌ ફલે સમૌ
જ્યારે મન સ્થિર, નિષ્કામ, સમ અને કોઈ આકર્ષણ વિના હોય, ત્યારે શરીર અને તેના અંગોનું કામ કરવું કે ના કરવું, બંનેનું પરિણામ સરખું જ હોય છે.
કર્મજાસુ ફલશ્રીષુ મનસઃ કર્તૃભોક્તૃતે । તસ્મિન્ પ્રશમમ્ આયાતે કૃતમ્ અપ્ય્ અકૃતં નૃણામ્
કોઈ પણ કર્મના ફળમાં મન પોતે કરનાર કે ભોગવનાર રહેતું નથી ત્યારે, માણસો માટે—even જે કર્યું હોય એ પણ જાણે કંઈ કર્યું જ નથી એવું બને છે.