સહસ્રાઙ્કુરશાખાત્મફલપલ્લવશાલિનઃ । અસ્ય સંસારવૃક્ષસ્ય મનોમૂલમયો ઽઙ્કુરઃ
આ સંસારરૂપી વૃક્ષના હજારો ડાળીઓ, પાંદડા, ફળ અને ફૂલો છે, પણ તેનો મૂળ મનમાં જ છે અને એમાંથી જ આ બધું ફૂટે છે.
સઙ્કલ્પમ્ એવ તં મન્યે સઙ્કલ્પોપશમેન તત્ । શોષયામિ યથા શોષમ્ એતિ સંસારપાદપઃ
હું માનું છું કે એ મૂળ તો માત્ર મનના વિચારો છે; જ્યારે વિચારો શાંત થઈ જાય, ત્યારે સંસારરૂપી વૃક્ષ પણ સુકાઈ જાય છે.
આકારમાત્રરમ્યાસુ મનોમર્કટવૃત્તિષુ । પરિજ્ઞાતાસ્વ્ ઇહાદ્યૈવ ન રમે નીરસાસ્વ્ અહમ્
હવે જ્યારે મને મનના વાંદરા જેવી ચંચળતાઓની સાચી ઓળખ થઈ ગઈ છે, જે દેખાવમાં જ રમણીય લાગે છે, ત્યારે એ બિનરસદાર વસ્તુઓમાં મને હવે આનંદ નથી આવતો.
આશાપાશશતપ્રોતાઃ પાતોત્પાતોપતાપદાઃ । સંસારવૃત્તયો ભુક્તા ઇદાનીં વિરમામ્ય્ અહમ્
અગણિત ઇચ્છાના બંધનોથી જડાયેલું, વારંવાર દુઃખ અને પતનથી ભરેલું આ સંસારનું ચક્ર મેં ઘણીવાર ભોગવ્યું છે; હવે હું એમાંથી દૂર થવાનો નિશ્ચય કરું છું.
હા હતો ઽસ્મિ વિનષ્ટો ઽસ્મિ મૃતો ઽસ્મીતિ પુનઃ પુનઃ । શોચિતે ગત એવાહમ્ ઇદાનીં નાનુરોદિમિ
હું વારંવાર દુઃખી થઈને કહતો હતો: 'હાય, હું બરબાદ થઈ ગયો, હું ખોવાઈ ગયો, હું મરી ગયો'; પણ હવે એ બધું શોક હું પૂરો કરી દીધો છે—હવે હું વધુ શોક કરતો નથી.
પ્રબુદ્ધો ઽસ્મિ પ્રહૃષ્ટો ઽસ્મિ દૃષ્ટશ્ ચૌરો મયાત્મનઃ । મનોનામા નિહન્મ્ય્ એનં મનસાસ્મિ ચિરં હતઃ
હવે હું જાગૃત થયો છું, આનંદિત થયો છું અને મારા અંદરના ચોરને જોઈ લીધો છે. 'મન' નામના આ ચોરને હું હવે નાશ કરીશ; કારણ કે ઘણા સમયથી મન મારું જીવન બગાડતું આવ્યું છે.
એતાવન્તમ્ ઇમં કાલં મનોમુક્તાફલં મમ । અવિદ્ધમ્ આસીદ્ અધુના વિદ્ધં તુ ગુણમ્ અર્હતિ
આટલો લાંબો સમય મનથી મુક્તિનું જે ફળ હતું, એ મને મળ્યું નહોતું; હવે એ ફળને પામ્યું છું, એટલે એ સાચે જ માણવા યોગ્ય છે.
મનસ્તુષારકણકો વિવેકાર્કાતપેન મે । ચિરનિર્વૃતયે નૂનમ્ અચિરાલ્ લયમ્ એષ્યતિ
મારું મન તો બરફના કણ જેવી ઠંડી છે, પણ વિવેકના સૂર્યપ્રકાશથી તે જલ્દી ઓગળી જશે અને મને લાંબો સુખ-શાંતિનો અનુભવ થશે.
વિબુધૈસ્ સાધુભિસ્ સિદ્ધૈર્ અહં સાધુ પ્રબોધિતઃ । આત્માનમ્ અનુગચ્છામિ પરમાનન્દસાધનમ્
મને જ્ઞાનીઓ, સારા લોકો અને સિદ્ધ પુરુષોએ સારી રીતે જાગૃત કર્યો છે; હવે હું મારા આત્માને અનુસરી રહ્યો છું, જે પરમ આનંદનું સાધન છે.
આત્માનં મણિમ્ એકાન્તે લબ્ધ્વૈવાલોકયન્ સુખમ્ । તિષ્ઠામ્ય્ અસ્તમિતાન્યેહશ્ શરદીવામલો ઽમ્બુદઃ
જ્યારે હું એકાંતમાં મારા આત્મા રૂપે રહેલા મણિને શોધી અને જોઈ લઉં છું, ત્યારે હું નિર્મળ આનંદમાં સ્થિર રહી જાઉં છું, જેમ શરદ ઋતુમાં વાદળ વીજ વિના શાંત રહે છે.
અયમ્ અહમ્ ઇદમ્ એવ તન્ મમેતિ સ્ફુરિતમ્ અપાસ્ય બલાદ્ અસત્યમ્ અન્તઃ । રિપુમ્ અતિમલિનં મનો નિહન્મિ પ્રશમમ્ ઉપૈમિ નમો ઽસ્તુ તે વિવેક
'હું આ છું', 'આ મારું છે' જેવી ખોટી કલ્પનાઓને જોરથી દૂર કરી, હું મન નામના અત્યંત અશુદ્ધ દુશ્મનને જીતું છું અને શાંતિ પ્રાપ્ત કરું છું. હે વિવેક, તને વંદન છે.
ઇતિ ચિન્તયતસ્ તસ્ય પુરસ્ સમ્પ્રવિવેશ હ । પ્રતીહારઃ પ્રગે ભાનોસ્ સ્યન્દનાગ્રમ્ ઇવારુણઃ
એવી રીતે વિચારતા, સવારે સૂર્યોદય સમયે, દ્વારપાળ તેના સામે આવીને ઊભો રહ્યો, જેમ અરુણ સૂર્યના રથના આગળ ભાગે ઊભો રહે છે.
દેવ દોસ્સ્તમ્ભવિશ્રાન્તસમસ્તવસુધાભર । સમ્પાદયોત્તિષ્ઠ દિનવ્યાપારં નૃપતોચિતમ્
દેવો માટે આધારરૂપ, સમગ્ર ધરતીનો ભાર સહન કરનાર રાજા, હવે ઉઠો અને આજના દિવસની રાજકિય ફરજીઓ પૂરી કરો.
એતાઃ કુસુમકર્પૂરકુઙ્કુમામ્બુઘટાસ્ સ્ત્રિયઃ । સ્નાનભૂમૌ સ્થિતાસ્ સજ્જા નદ્યો મૂર્તિયુતા ઇવ
આ સ્ત્રીઓ ફૂલ, કપૂર અને કુંકુમથી સુગંધિત પાણીના ઘડા લઈને, સ્નાનસ્થળે તૈયાર ઊભી છે, જાણે રૂપ ધરાવતી નદીઓ હોય.
એષા કમલકલ્હારકાનનભ્રાન્તષટ્પદા । કૃતા કમલિની સ્ત્ર્યર્થં રચિતાંશુકમણ્ડપા
આ રહી કમળ અને નીલપદ્મના બગીચામાં ભમતા મધમાખીઓથી શોભાયમાન, સ્ત્રી માટે તૈયાર કરાયેલ કપડાંનો મંડપ, જાણે કમળોની વાડી જ હોય.
એતાઃ કમલિનીતીરભુવશ્ છત્ત્રૈઃ પ્રપૂરિતાઃ । સચામરરથેભાશ્વૈસ્ સ્નાનાવસરસેવિનામ્
આ કમળની કાંઠે છત્રીઓથી ભરાઈ ગયાં છે, અને ગજ, ઘોડા તથા રથો ચામરાં લહેરાવીને, સ્નાન કરવા આવનારા મહેમાનોની સેવા માટે ઉભા છે.
સમગ્રસુમનઃપૂર્ણૈ રત્નૌષધિપરિપ્લુતૈઃ । સજ્જીકૃતાઃ પટલકૈર્ દેવાર્ચનભુવસ્ તવ
હે પ્રભુ, તમારા પૂજાના સ્થળો તાજા ફૂલોના છાપાંથી, રત્નો અને ઔષધિઓ છાંટીને સુંદર રીતે તૈયાર કરવામાં આવ્યા છે.
સ્નાતઃ પવિત્રહસ્તશ્ ચ પરિજપ્તાઘમર્ષણમ્ । ત્વામ્ એવ પ્રેક્ષતે દેવ દક્ષિણાર્હો દ્વિજવ્રજઃ
દ્વિજગણ સ્નાન કરીને, પવિત્ર હાથથી અઘમર્ષણ મંત્રનો જાપ કરીને, દક્ષિણ દિશાના દાન માટે માત્ર તમારી જ તરફ જુએ છે, હે દેવ.
ચલચ્ચામરહસ્તાભિઃ પાલ્યન્તે પરમેશ્વર । સજ્જીકૃતાસ્ તુ કાન્તાભિશ્ શીતા ભોજનભૂમયઃ
પરમેશ્વર, સુંદર સ્ત્રીઓ ચામરાં લહેરાવીને તમારી સેવા કરે છે, અને તમારી પ્રિયાઓએ ઠંડકવાળી ભોજનશાળાઓ તૈયાર કરી રાખી છે.
શીઘ્રમ્ ઉત્તિષ્ઠ ભદ્રં તે નિયતં કાર્યમ્ આચર । ન કાલમ્ અતિવર્તન્તે મહાન્તસ્ સ્વેષુ કર્મસુ
તુજ પર આશીર્વાદ રહે, તું તરત જ ઊભો થા અને પોતાનું કામ નિયમથી કર. મહાન લોકો પોતાના કાર્યોમાં ક્યારેય વિલંબ કરતા નથી.
પ્રતીહારપતાવ્ ઇત્થમ્ ઉક્તવત્ય્ અથ પાર્થિવઃ । તથૈવ ચિન્તયામ્ આસ ચિત્રાં સંસારસંસ્થિતિમ્
મુખ્ય દ્વારપાળે આવું કહ્યું ત્યારે રાજાએ પણ એ જ રીતે આ સંસારની અજાણી સ્થિતિ વિશે વિચારવાનું શરૂ કર્યું.
કિયન્માત્રમ્ ઇદં નામ રાજ્યં સુખમ્ ઇતિ સ્થિતમ્ । ન પ્રયોજનમ્ એતેન મમેહ ક્ષણભઙ્ગિના
આ所谓 રાજ્ય અને એમાંનું સુખ બહુ જ ઓછું છે; આ ક્ષણભંગુર વસ્તુથી મને કોઈ કામ નથી.
સર્વમ્ એવ પરિત્યજ્ય મિથ્યાડમ્બરસમ્ભ્રમમ્ । એકાન્ત એવ તિષ્ઠામિ સંશાન્ત ઇવ વારિધિઃ
હું બધો ખોટો આડંબર અને ભીડ છોડી દઈને એકલોજ રહીશ, શાંત દરિયાની જેમ સ્થિર રહીશ.
અલમ્ એભિર્ અસત્પ્રાયૈર્ મમ ભોગવિજૃમ્ભિતૈઃ । ત્યક્ત્વા સર્વાણિ કર્માણિ સુખં તિષ્ઠામિ કેવલઃ
આ ખોટા અને અસત્ય આનંદો હવે પૂરતા થયા. હવે મેં બધા કર્મો ત્યાગી દીધા છે અને શુદ્ધ આનંદમાં માત્ર હું એકલો જ આરામથી રહીશ.
ચિત્ત ચાતુર્યમ્ એતસ્માદ્ ભોગાભ્યાસકુસમ્ભ્રમાત્ । ત્યજ જન્મજરાજાડ્યજાલજમ્બાલશાન્તયે
હે મન, વારંવાર આનંદ મેળવવાની ચતુરાઈ હવે છોડ, જન્મ, વૃદ્ધાવસ્થા અને અજ્ઞાનથી થતી ભ્રાંતિને શાંત કરવા માટે આ ચતુરાઈ ત્યજી દે.
દશાસુ યાસુ યાસ્વ્ એવ સમ્ભ્રમં ચિત્ત પશ્યસિ । તાભ્ય એવાતિવિરતં પરમં સુખમ્ એષ્યસિ
હે મન, તું જે જે સ્થિતિમાં અશાંતિ અનુભવતો હોય, એમાંથી સંપૂર્ણપણે દૂર રહીશ તો તને સર્વોત્તમ આનંદ મળશે.
પ્રવૃત્તં સન્ નિવૃત્તં સદ્ ભૂયો ભૂયશ્ ચિરં ચિરમ્ । ભોગભૂમિષુ સર્વાસુ ચિત્ત તૃપ્તિં ન ગચ્છસિ
હે મન, તું અનેકવાર આનંદ મેળવવા પ્રયત્ન કર્યો અને પાછો ખેંચાયો, છતાં બધાં આનંદના ક્ષેત્રોમાં તને ક્યારેય સંતોષ મળ્યો નથી.
તસ્માત્ તવાલમ્ અનયા તુચ્છયા ભોગચિન્તયા । ભવત્ય્ અકૃત્રિમા તૃપ્તિર્ યેનાભિપત તત્ તતમ્
આથી, આ નકામી ભોગવિચાર હવે પૂરતો છે; સાચી તૃપ્તિ તો સ્વાભાવિક રીતે આવે છે—જે સર્વત્ર વ્યાપક છે, એ જ શોધો.
ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય જનકસ્ તૂષ્ણીમ્ એવ બભૂવ હ । શાન્તચાપલચેતસ્ત્વાલ્ લિપિકર્માર્પિતોપમઃ
આવી રીતે વિચાર કરીને જનક શાંત અને નિર્વિકાર મનથી મૌન રહ્યો, જાણે લખાણમાં તલીન લેખક હોય તેમ.
પ્રતીહારો ઽપિ નોવાચ ગૌરવેણ ભયેન ચ । પુનર્વાક્યં મહીપાનાં ચિત્તવૃત્તિષ્વ્ અશીલિતમ્
દ્વારપાળ પણ માન અને ભયના કારણે કંઈ બોલ્યો નહીં, કારણ કે રાજાઓના મનમાં ઉથલપાથલ હોય ત્યારે ફરીથી વાત કરવી યોગ્ય માનાતી નથી.