સન્તિ રમ્યતરાદ્ રમ્યાસ્ સુસ્થિરાદ્ અપિ ચ સ્થિરાઃ । ચિન્તાપર્યવસાનેયં પદાર્થશ્રીઃ કિમ્ ઈદૃશી
આપણે જે આનંદ માણીએ છીએ, એથી પણ વધુ આનંદદાયક વસ્તુઓ છે અને જે સ્થિર લાગે છે, એથી પણ વધારે સ્થિર વસ્તુઓ છે; પણ જે સુખ અંતે ચિંતામાં જ સમાપ્ત થાય છે, એવા વૈભવનું શું મૂલ્ય?
સમ્પદશ્ ચ વિચિત્રા યાસ્ તાશ્ ચેચ્ ચિત્તેન સમ્મતાઃ । તત્ તા અપિ મહારમ્ભા મન્યે નૂનં મહાપદઃ
જ્યારે મન કોઈ પણ પ્રકારની સંપત્તિને સ્વીકારી લે છે, ત્યારે એ મોટા મોટા પ્રયત્નો પણ, મારી દૃષ્ટિએ, ખરેખર મહાન દુઃખ બની જાય છે.
આપદો ઽપિ વિચિત્રા યાસ્ તાશ્ ચેન્ મનસિ સમ્મતાઃ । તત્ તા અપિ મહારમ્ભા મન્યે સકલસમ્પદઃ
અને જ્યારે મન વિવિધ પ્રકારના દુઃખોને પણ સ્વીકારી લે છે, ત્યારે એ મોટા મોટા પ્રયત્નો પણ, મારી દૃષ્ટિએ, સર્વ પ્રકારની સંપત્તિ સમાન બની જાય છે.
મનોમાત્રવિવર્તે ઽસ્મિઞ્ જગત્ય્ અબ્બિન્દુભઙ્ગુરે । મમેદમ્ ઇત્ય્ અપૂર્વૈવ કુતસ્ ત્વ્ અક્ષરમાલિકા
આ જગત તો મનની કલ્પના છે અને પાણીના ટીપા જેટલું નાજુક છે. અહીં 'આ મારું છે' એવી નવી કલ્પના ક્યાંથી આવી શકે? અને અવિનાશી વસ્તુઓની લડી તો અહીં ક્યાંથી મળે?
કાકતાલીયયોગેન સમ્પન્નાયાં જગત્સ્થિતૌ । ધૂર્તેન કલ્પિતા વ્યર્થં હેયોપાદેયભાવનાઃ
જગતની સ્થિતિ માત્ર સંયોગથી બની છે, ત્યારે ચાલાક મનએ સ્વીકાર અને ત્યાગની કલ્પનાઓ વ્યર્થ જ ઊભી કરી છે.
ઇયત્તાચ્છિન્નરૂપાસુ સુખનામ્નીષુ દૃષ્ટિષુ । કાસ્વ્ એતાસ્વ્ અનુષક્તો ઽસ્મિ પતઙ્ગો ઽગ્નિશિખાસ્વ્ ઇવ
આ મર્યાદિત અને તૂટેલા આનંદના અનુભવોમાંથી, હું કયા આનંદમાં એટલો બંધાયો છું — જેમ કે પતંગિયા અગ્નિના જ્વાળામાં આકર્ષાય છે?
વરમ્ એકાન્તદાહેષુ લુઠિતં રૌરવાગ્નિષુ । ન ત્વ્ આલૂનવિશીર્ણાસુ સ્થિતિસ્ સંસારવૃત્તિષુ
નરકની અગ્નિમાં સંપૂર્ણ રીતે દાઝાઈને પીડાવા સારું, પણ આ સંસારના ફાટેલા અને તૂટી ગયેલા ચક્રોમાં રહેવું એ તો વધુ દુઃખદાયક છે.
સંસાર એવ દુઃખાનાં સીમાન્તઃ કિલ કથ્યતે । તન્મધ્યપતિતેનેહ સુખમ્ આસાદ્યતે કથમ્
કહવામાં આવે છે કે સંસાર એ બધાં દુઃખોની સીમા છે; તો જે એના વચ્ચે પડી ગયો છે, તેને અહીં સુખ કેવી રીતે મળી શકે?
અકૃત્રિમમહાદુઃખે સંસારે યે વ્યવસ્થિતાઃ । ત એતે ઽન્યાનિ દુઃખાનિ જાનતે મધુરાણ્ય્ અલમ્
જે લોકો આ કુદરતી અને મોટાં દુઃખથી ભરેલા સંસારમાં રહે છે, તેઓને બીજાં બધાં દુઃખો તો લગભગ મીઠાં જ લાગે છે.
અહમ્ અપ્ય્ આધિમાન્ કષ્ટં કાષ્ઠલોષ્ટસમસ્થિતૈઃ । અજ્ઞૈર્ એવાગતસ્ સામ્યમ્ અપરામૃષ્ટવસ્તુભિઃ
હું પણ દુઃખથી પીડાયેલી, અજ્ઞાનીઓ જેવું બની ગઈ છું, જેમણે સાચી વસ્તુનો સ્પર્શ પણ થયો નથી અને જે લાકડાં કે માટીના ડોળા જેવી સ્થિરતા ધરાવે છે.
સહસ્રાઙ્કુરશાખાત્મફલપલ્લવશાલિનઃ । અસ્ય સંસારવૃક્ષસ્ય મનોમૂલમયો ઽઙ્કુરઃ
આ સંસારરૂપી વૃક્ષના હજારો ડાળીઓ, પાંદડા, ફળ અને ફૂલો છે, પણ તેનો મૂળ મનમાં જ છે અને એમાંથી જ આ બધું ફૂટે છે.
સઙ્કલ્પમ્ એવ તં મન્યે સઙ્કલ્પોપશમેન તત્ । શોષયામિ યથા શોષમ્ એતિ સંસારપાદપઃ
હું માનું છું કે એ મૂળ તો માત્ર મનના વિચારો છે; જ્યારે વિચારો શાંત થઈ જાય, ત્યારે સંસારરૂપી વૃક્ષ પણ સુકાઈ જાય છે.
આકારમાત્રરમ્યાસુ મનોમર્કટવૃત્તિષુ । પરિજ્ઞાતાસ્વ્ ઇહાદ્યૈવ ન રમે નીરસાસ્વ્ અહમ્
હવે જ્યારે મને મનના વાંદરા જેવી ચંચળતાઓની સાચી ઓળખ થઈ ગઈ છે, જે દેખાવમાં જ રમણીય લાગે છે, ત્યારે એ બિનરસદાર વસ્તુઓમાં મને હવે આનંદ નથી આવતો.
આશાપાશશતપ્રોતાઃ પાતોત્પાતોપતાપદાઃ । સંસારવૃત્તયો ભુક્તા ઇદાનીં વિરમામ્ય્ અહમ્
અગણિત ઇચ્છાના બંધનોથી જડાયેલું, વારંવાર દુઃખ અને પતનથી ભરેલું આ સંસારનું ચક્ર મેં ઘણીવાર ભોગવ્યું છે; હવે હું એમાંથી દૂર થવાનો નિશ્ચય કરું છું.
હા હતો ઽસ્મિ વિનષ્ટો ઽસ્મિ મૃતો ઽસ્મીતિ પુનઃ પુનઃ । શોચિતે ગત એવાહમ્ ઇદાનીં નાનુરોદિમિ
હું વારંવાર દુઃખી થઈને કહતો હતો: 'હાય, હું બરબાદ થઈ ગયો, હું ખોવાઈ ગયો, હું મરી ગયો'; પણ હવે એ બધું શોક હું પૂરો કરી દીધો છે—હવે હું વધુ શોક કરતો નથી.
પ્રબુદ્ધો ઽસ્મિ પ્રહૃષ્ટો ઽસ્મિ દૃષ્ટશ્ ચૌરો મયાત્મનઃ । મનોનામા નિહન્મ્ય્ એનં મનસાસ્મિ ચિરં હતઃ
હવે હું જાગૃત થયો છું, આનંદિત થયો છું અને મારા અંદરના ચોરને જોઈ લીધો છે. 'મન' નામના આ ચોરને હું હવે નાશ કરીશ; કારણ કે ઘણા સમયથી મન મારું જીવન બગાડતું આવ્યું છે.
એતાવન્તમ્ ઇમં કાલં મનોમુક્તાફલં મમ । અવિદ્ધમ્ આસીદ્ અધુના વિદ્ધં તુ ગુણમ્ અર્હતિ
આટલો લાંબો સમય મનથી મુક્તિનું જે ફળ હતું, એ મને મળ્યું નહોતું; હવે એ ફળને પામ્યું છું, એટલે એ સાચે જ માણવા યોગ્ય છે.
મનસ્તુષારકણકો વિવેકાર્કાતપેન મે । ચિરનિર્વૃતયે નૂનમ્ અચિરાલ્ લયમ્ એષ્યતિ
મારું મન તો બરફના કણ જેવી ઠંડી છે, પણ વિવેકના સૂર્યપ્રકાશથી તે જલ્દી ઓગળી જશે અને મને લાંબો સુખ-શાંતિનો અનુભવ થશે.
વિબુધૈસ્ સાધુભિસ્ સિદ્ધૈર્ અહં સાધુ પ્રબોધિતઃ । આત્માનમ્ અનુગચ્છામિ પરમાનન્દસાધનમ્
મને જ્ઞાનીઓ, સારા લોકો અને સિદ્ધ પુરુષોએ સારી રીતે જાગૃત કર્યો છે; હવે હું મારા આત્માને અનુસરી રહ્યો છું, જે પરમ આનંદનું સાધન છે.
આત્માનં મણિમ્ એકાન્તે લબ્ધ્વૈવાલોકયન્ સુખમ્ । તિષ્ઠામ્ય્ અસ્તમિતાન્યેહશ્ શરદીવામલો ઽમ્બુદઃ
જ્યારે હું એકાંતમાં મારા આત્મા રૂપે રહેલા મણિને શોધી અને જોઈ લઉં છું, ત્યારે હું નિર્મળ આનંદમાં સ્થિર રહી જાઉં છું, જેમ શરદ ઋતુમાં વાદળ વીજ વિના શાંત રહે છે.
અયમ્ અહમ્ ઇદમ્ એવ તન્ મમેતિ સ્ફુરિતમ્ અપાસ્ય બલાદ્ અસત્યમ્ અન્તઃ । રિપુમ્ અતિમલિનં મનો નિહન્મિ પ્રશમમ્ ઉપૈમિ નમો ઽસ્તુ તે વિવેક
'હું આ છું', 'આ મારું છે' જેવી ખોટી કલ્પનાઓને જોરથી દૂર કરી, હું મન નામના અત્યંત અશુદ્ધ દુશ્મનને જીતું છું અને શાંતિ પ્રાપ્ત કરું છું. હે વિવેક, તને વંદન છે.
ઇતિ ચિન્તયતસ્ તસ્ય પુરસ્ સમ્પ્રવિવેશ હ । પ્રતીહારઃ પ્રગે ભાનોસ્ સ્યન્દનાગ્રમ્ ઇવારુણઃ
એવી રીતે વિચારતા, સવારે સૂર્યોદય સમયે, દ્વારપાળ તેના સામે આવીને ઊભો રહ્યો, જેમ અરુણ સૂર્યના રથના આગળ ભાગે ઊભો રહે છે.
દેવ દોસ્સ્તમ્ભવિશ્રાન્તસમસ્તવસુધાભર । સમ્પાદયોત્તિષ્ઠ દિનવ્યાપારં નૃપતોચિતમ્
દેવો માટે આધારરૂપ, સમગ્ર ધરતીનો ભાર સહન કરનાર રાજા, હવે ઉઠો અને આજના દિવસની રાજકિય ફરજીઓ પૂરી કરો.
એતાઃ કુસુમકર્પૂરકુઙ્કુમામ્બુઘટાસ્ સ્ત્રિયઃ । સ્નાનભૂમૌ સ્થિતાસ્ સજ્જા નદ્યો મૂર્તિયુતા ઇવ
આ સ્ત્રીઓ ફૂલ, કપૂર અને કુંકુમથી સુગંધિત પાણીના ઘડા લઈને, સ્નાનસ્થળે તૈયાર ઊભી છે, જાણે રૂપ ધરાવતી નદીઓ હોય.
એષા કમલકલ્હારકાનનભ્રાન્તષટ્પદા । કૃતા કમલિની સ્ત્ર્યર્થં રચિતાંશુકમણ્ડપા
આ રહી કમળ અને નીલપદ્મના બગીચામાં ભમતા મધમાખીઓથી શોભાયમાન, સ્ત્રી માટે તૈયાર કરાયેલ કપડાંનો મંડપ, જાણે કમળોની વાડી જ હોય.
એતાઃ કમલિનીતીરભુવશ્ છત્ત્રૈઃ પ્રપૂરિતાઃ । સચામરરથેભાશ્વૈસ્ સ્નાનાવસરસેવિનામ્
આ કમળની કાંઠે છત્રીઓથી ભરાઈ ગયાં છે, અને ગજ, ઘોડા તથા રથો ચામરાં લહેરાવીને, સ્નાન કરવા આવનારા મહેમાનોની સેવા માટે ઉભા છે.
સમગ્રસુમનઃપૂર્ણૈ રત્નૌષધિપરિપ્લુતૈઃ । સજ્જીકૃતાઃ પટલકૈર્ દેવાર્ચનભુવસ્ તવ
હે પ્રભુ, તમારા પૂજાના સ્થળો તાજા ફૂલોના છાપાંથી, રત્નો અને ઔષધિઓ છાંટીને સુંદર રીતે તૈયાર કરવામાં આવ્યા છે.
સ્નાતઃ પવિત્રહસ્તશ્ ચ પરિજપ્તાઘમર્ષણમ્ । ત્વામ્ એવ પ્રેક્ષતે દેવ દક્ષિણાર્હો દ્વિજવ્રજઃ
દ્વિજગણ સ્નાન કરીને, પવિત્ર હાથથી અઘમર્ષણ મંત્રનો જાપ કરીને, દક્ષિણ દિશાના દાન માટે માત્ર તમારી જ તરફ જુએ છે, હે દેવ.
ચલચ્ચામરહસ્તાભિઃ પાલ્યન્તે પરમેશ્વર । સજ્જીકૃતાસ્ તુ કાન્તાભિશ્ શીતા ભોજનભૂમયઃ
પરમેશ્વર, સુંદર સ્ત્રીઓ ચામરાં લહેરાવીને તમારી સેવા કરે છે, અને તમારી પ્રિયાઓએ ઠંડકવાળી ભોજનશાળાઓ તૈયાર કરી રાખી છે.
શીઘ્રમ્ ઉત્તિષ્ઠ ભદ્રં તે નિયતં કાર્યમ્ આચર । ન કાલમ્ અતિવર્તન્તે મહાન્તસ્ સ્વેષુ કર્મસુ
તુજ પર આશીર્વાદ રહે, તું તરત જ ઊભો થા અને પોતાનું કામ નિયમથી કર. મહાન લોકો પોતાના કાર્યોમાં ક્યારેય વિલંબ કરતા નથી.