હા કષ્ટમ્ અતિકષ્ટાસુ લોકલોલદશાસ્વ્ અયમ્ । પાષાણેષ્વ્ ઇવ પાષાણ આલુઠામિ બલાદ્ અલમ્
હાય! આ દુનિયાની બદલાતી સ્થિતિઓ કેટલી દુખદ છે! હું પથ્થર વચ્ચે પથ્થર જેવો, મજબૂરીથી અને વ્યર્થ ધક્કા ખાઈ રહ્યો છું.
અપર્યન્તસ્ય કાલસ્ય કો ઽપ્ય્ અંશો જીવ્યતે મયા । તસ્મિન્ ભાવં નિબધ્નામિ ધિઙ્ મામ્ અધમચેતસમ્
અનંત સમયમાંથી મેં તો માત્ર એક નાનો હિસ્સો જ જીવો છે; અને એમાં જ હું મન લગાવું છું—હાય! મારી તો કેટલી નીચ મનોદશા છે.
કિયન્માત્રમ્ ઇદં નામ રાજ્યમ્ આજીવિતં મમ । કિમ્ એતેન વિના દુઃખં તિષ્ઠામિ હતધીર્ યથા
આ所谓 રાજ્ય મેં જીવનમાં જે માણ્યું, એ તો કેટલી નાનું છે! એના વગર પણ હું પહેલાની જેમ દુઃખી જ રહ્યો છું, મન તો મારું હમેશા તૂટી ગયેલું જ છે.
આદાવ્ અન્તે ઽપ્ય્ અનન્તો ઽહં મધ્યે પેલવજીવિતઃ । બાલશ્ ચિત્રેન્દુનેવાહં કિં મુધા ધૃતિમાન્ સ્થિતઃ
શરૂઆતમાં અને અંતે હું તો અનંત જ છું, પણ વચ્ચેનું જીવન તો બહુ નબળું છે; બાળક જે રીતે ચિત્રમાં ચાંદને જોઈને આશ્ચર્ય કરે, એમ હું પણ વ્યર્થમાં જ સ્થિર રહું છું.
પ્રપઞ્ચરચિતેનાયમ્ ઇન્દ્રજાલેન જાલિના । હા કષ્ટમ્ અભિમુહ્યામિ કેનાસ્મિ પરિમોહિતઃ
આ જગત તો માયાજાળીએ રચેલું એક મોટું માયાજાળ છે; હાય! હું તો આખો ભુલાઈ ગયો છું—કોણે મને આવો મોહિત કરી દીધો?
યદ્ વસ્તુ યચ્ ચ વા રમ્યં યદ્ ઉદારમ્ અકૃત્રિમમ્ । કિઞ્ચિત્ તદ્ ઇહ નાસ્ત્ય્ એવ કિંનિષ્ઠેયં ધૃતિર્ મમ
જે કંઈ સુંદર છે, ઉદાર છે અને સાચું છે, એ બધું અહીં ક્યાંય જોવા મળતું નથી; તો પછી મારી મનની સ્થિરતા કઈ વસ્તુ પર રાખું?
દૂરસ્થમ્ અપ્ય્ અદૂરસ્થં યન્ મે મનસિ વર્તતે । ઇતિ નિર્ણીય બાહ્યે ઽર્થે ભાવનાં સન્ત્યજામ્ય્ અહમ્
દૂર હોય કે નજીક, જે કંઈ મારા મનમાં વસી જાય છે, એ સમજ્યા પછી હું બહારની કોઈ પણ વસ્તુ પ્રત્યે મનની લગાવ છોડી દઉં છું.
લોકાજવઞ્જવીભાવસ્ સલિલાવર્તભઙ્ગુરઃ । દૃષ્ટો ઽદ્યાપિ હિ દુઃખાય કેયમ્ આસ્થા સુખં પ્રતિ
આ જગતનું સ્વરૂપ વાંકું અને છેતરપિંડી ભરેલું છે, પાણીના ચક્ર જેવી નાજુક છે; આજે પણ એ દુઃખ આપે છે, તો સુખ માટે એ પર વિશ્વાસ કેમ રાખી શકાય?
પ્રત્યબ્દં પ્રતિમાસં ચ પ્રત્યહં ચ પ્રતિક્ષણમ્ । સુખાનિ દુઃખવિદ્ધાનિ દુઃખાનિ તુ પુનઃ પુનઃ
દરેક વર્ષ, દરેક મહિનો, દરેક દિવસ અને દરેક પળે, સુખમાં દુઃખની છાંયા રહે છે અને દુઃખ તો વારંવાર પાછું આવે છે.
પુનઃ પુનઃ પરામૃષ્ટં દૃષ્ટં પૃષ્ટં નિભાલિતમ્ । અતુચ્છં ન તદ્ અસ્તીહ સતાં યત્રાસ્તુ સંસ્થિતિઃ
વારંવાર તપાસ્યું, જોયું, પૂછ્યું અને નિહાળ્યું—અહીં કંઈક એવું નથી જેમાં ખરા સમજદાર માણસો સ્થિર રહી શકે.
અદ્ય યે મહતાં મૂર્ધ્નિ તે દિનૈર્ નિપતન્ત્ય્ અધઃ । હતચિત્ત મહત્તાયાં કૈષા વિશ્વસ્તતા તવ
આજે જે મહાનતાના શિખરે છે, તેઓ થોડા જ દિવસોમાં નીચે પડી જાય છે; મનની મહાનતા જતી રહી હોય ત્યારે એમાં વિશ્વાસ કેવી રીતે રાખી શકાય?
અરજ્જુર્ એવ બદ્ધો ઽહમ્ અપઙ્કો ઽસ્મિ કલઙ્કિતઃ । પતિતો ઽસ્મ્ય્ ઉપરિસ્થો ઽપિ હા મમાત્મન્ હતા સ્થિતિઃ
હું એવી દોરીથી બંધાયો છું જે દોરી જ નથી, હું નિર્દોષ છું છતાં દાગ લાગ્યો છે; ઉપર હોવા છતાં પડી ગયો છું—હાય! મારી સ્થિતિ ખરાબ થઈ ગઈ.
કસ્માદ્ અકસ્માન્ મોહો ઽયમ્ આગતો ધીમતો ઽપિ મે । અસિતઃ પિહિતાલોકો ભાસ્કરાગ્રમ્ ઇવામ્બુદઃ
મારે જે બુદ્ધિશાળી છું, છતાં અચાનક આ મોહ કેમ આવી ગયો? મારી દૃષ્ટિ અંધારી થઈ ગઈ છે, જાણે કાળો વાદળ સૂર્યના શિખરને ઢાંકી દે.
ક ઇમે મે મહાભોગાઃ ક ઇમે મમ બન્ધવઃ । બાલો ભૂતભયેનેવ શઙ્કે કેનાહમ્ આકુલઃ
આ બધાં મહાન સુખો મને શું છે? આ બધા મારા સંબંધીઓ કોણ છે? જેમ બાળક ભૂતના ડરથી ગભરાય છે, એમ હું કઈ વાતથી ચિંતિત છું?
સ્વયમ્ એવ નિબધ્નામિ જરામરણકારિણીમ્ । કિમ્ ઇમામ્ અહમ્ અર્થેષુ ધૃતિમ્ ઉદ્વેગભારિણીમ્
હું પોતે જ પોતાને વૃદ્ધાવસ્થા અને મૃત્યુ સાથે બાંધું છું; સંપત્તિ માટે જે મનમાં મજબૂત ઈચ્છા રાખું છું, એ તો ચિંતાથી ભરેલી છે—પછી હું એમાં શા માટે અટવાયેલી છું?
યાતુ તિષ્ઠતુ વા સમ્પન્ મમૈનાં પ્રતિ કો ગ્રહઃ । બુદ્બુદશ્રીર્ ઇવૈષા હિ મિથ્યૈવેત્થમ્ ઉપસ્થિતા
આ સંપત્તિ આવે કે રહે—મારા પર તેનો શું વશ છે? કારણ કે એ તો બબૂકા જેવી દેખાતી સુંદરતા છે, જે ખોટી રીતે સામે આવે છે.
તે મહાવિભવા ભોગાસ્ તે સન્તસ્ સ્નિગ્ધબાન્ધવાઃ । સર્વં સ્મૃતિપથં પ્રાપ્તં વર્તમાને ઽપિ કા ધૃતિઃ
એ મહાન સંપત્તિ અને ભોગો, એ પ્રેમાળ અને લાગણીભર્યા સંબંધીઓ—બધું હવે યાદમાં જ રહી ગયું છે; હાલમાં પણ શું સાચી સ્થિરતા રહી છે?
ક્વ ધનાનિ મહીપાનાં બ્રહ્મણાં ક્વ જગન્તિ વા । પ્રાક્તનાનિ પ્રયાતાનિ કેયં વિશ્વસ્તતા મમ
રાજાઓના ધન ક્યાં છે? બ્રહ્માના ખજાના કે આખા જગત પણ ક્યાં ગયા? જે કંઈ પહેલાં હતું, એ બધું તો વીતી ગયું છે. તો પછી આ વિશ્વાસ હું શેના પર રાખું છું?
ગલિતાનીન્દ્રલક્ષાણિ બુદ્બુદાનીવ વારિણિ । માં જીવિતનિબદ્ધાશં વિહસિષ્યન્તિ સાધવઃ
ઇન્દ્રના રાજ્યના બધા ચિહ્નો પાણી પરના બબૂકા જેવી ઓગળી ગયા છે. હું જીવનમાં આશા રાખીને ચિંપાય રહ્યો છું, એ જોઈને સારા લોકો તો મારી ઉપર હસી ઉઠશે.
કોટયો બ્રહ્મણાં યાતા ગતાસ્ સર્ગપરમ્પરાઃ । પ્રયાતાઃ પાંસુવદ્ ભૂપાઃ કા ધૃતિર્ મમ જીવિતે
અગણિત બ્રહ્મા વીતી ગયા, સર્જનના અનેક ચક્ર પૂરા થઈ ગયા. રાજાઓ પણ ધૂળની જેમ ચાલી ગયા—તો પછી આ જીવનમાં મારી શું સ્થિરતા છે?
સંસારરાત્રિદુસ્સ્વપ્ને શૂન્યે દેહમયે ભ્રમે । આસ્થાં ચેદ્ અનુબધ્નામિ તન્ મામ્ અસ્તુ ધિગ્ અસ્થિતિમ્
જો હું આ ખાલી ભ્રમમાં, શરીર આધારિત મિથ્યામાં, જે સંસારની રાત્રિના ખરાબ સ્વપ્ન જેવું છે, વિશ્વાસ રાખું, તો આવી સ્થિતિ માટે મને ધિક્કાર છે.
અયં સો ઽહમ્ ઇતિ વ્યર્થમ્ ઉત્થિતાસત્સ્વરૂપિણા । અહઙ્કારપિશાચેન કિમ્ અજ્ઞવદ્ અહં હતઃ
મારે તો વ્યર્થમાં 'હું એ છું, એ જ હું છું' એવી ખોટી કલ્પનાથી જન્મેલા અહંકારના ભૂતએ ઘેરી લીધો છે; હું જાણે મૂર્ખની જેમ એના હાથમાં બલિચઢી ગયો છું.
હૃતં હૃતમ્ ઇદં કસ્માદ્ આયુર્ આયતયાનયા । પશ્યન્ન્ અપિ ન પશ્યામિ સૂક્ષ્મયા કાલલેખયા
આ જીવનને આ સુક્ષ્મ સમયરેખાએ વારંવાર કેમ લૂંટી લીધું છે? જોતા હોવા છતાં હું જાણે કશું જ નથી જોઈ શકતો.
પાદપીઠીકૃતેશાનાશ્ શાર્ઙ્ગિક્રીડનકન્દુકાઃ । કાલકાપાલિના ગ્રસ્તાઃ કિમ્ આસ્થે મયિ વલ્ગસિ
જે દેવતાઓ પગલાંની પાટિયા બની ગયા, અને ધનુષધારી ભગવાનના રમકડાં બોલ જેવા હતા, એ બધાને સમયના ભયાનક રૂપે ગળી લીધા; તો પછી તું મને લઈને શા માટે ગર્વ કરે છે?
અજસ્રમ્ ઉપયાન્ત્ય્ એતે યાન્તિ ચાદ્યાપિ વાસરાઃ । અવિનષ્ટૈકસદ્વસ્તુર્ દૃષ્ટો નાદ્યાપિ વાસરઃ
દિવસો સતત આવતાં અને જતાં રહે છે, આજે પણ એ જ ચાલ છે; પણ આજ સુધી એ એક અવિનાશી, સાચી વસ્તુ મને ક્યારેય દેખાઈ નથી.
સારસાસ્ સરસીવૈતે સર્વસ્મિઞ્ જનચેતસિ । ભોગા એવ સ્ફુરન્ત્ય્ અન્તર્ નાતુચ્છપદદૃષ્ટયઃ
જેમ સરોવરનું સાર ત્યાગી શકાય તેમ નથી, તેમ જ દરેક મનુષ્યના મનમાં માત્ર ભોગો જ ઝળહળતા રહે છે, ન કે તુચ્છ અને ક્ષણિક વસ્તુઓના દૃશ્યો.
કષ્ટાત્ કષ્ટતરં પ્રાપ્તો દુઃખાદ્ દુઃખતરં ગતઃ । અદ્યાપિ ન વિરક્તો ઽસ્મિ હા ધિઙ્ મામ્ અધમાશયમ્
મારે તો દુઃખ કરતાં પણ વધારે દુઃખ સહન કરવું પડ્યું છે, છતાં આજે પણ મને વૈરાગ્ય આવ્યું નથી—હાય, મારા નીચ મન માટે શરમ છે.
યેષુ યેષુ દૃઢાબદ્ધા ભાવના દૃઢવસ્તુષુ । તાનિ તાનિ વિનષ્ટાનિ દૃષ્ટાનિ કિમ્ ઇહોત્તમમ્
જે વસ્તુઓમાં મેં મનથી મજબૂત રીતે આસક્તિ રાખી હતી, એ બધું અંતે નાશ પામ્યું; તો અહીં કઈ વસ્તુ શ્રેષ્ઠ ગણાય?
યન્ મધ્યે યચ્ ચ પર્યન્તે યદ્ આપાતે મનોરમમ્ । સર્વમ્ એવાપવિત્રં તદ્ વિનાશામેધ્યદૂષિતમ્
મધ્યમાં, અંતે કે શરૂઆતમાં જે કંઈ આનંદદાયક લાગે છે, એ બધું જ નાશના અશુદ્ધિથી દૂષિત છે, શુદ્ધ તો કંઈ નથી.
યેષુ યેષુ પદાર્થેષુ ધૃતિં બધ્નાતિ માનવઃ । તેષુ તેષ્વ્ એવ તસ્યાશુ દૃષ્ટો દુઃખોદયો ભૃશમ્
માનવ જે-જે વસ્તુઓમાં પોતાના મનને બાંધે છે, એ જ વસ્તુઓમાં તેને તરત જ ભારે દુઃખનો અનુભવ થાય છે.