બૃહત્કુસુમદોલાભ્યઃ પ્રસૃતાભ્યસ્ સમન્તતઃ । વાતિ માંસલમ્ આમોદમ્ આદાય મધુરાનિલે
આસપાસ ફેલાયેલા મોટા ફૂલોના ઝાડ પરથી મધુર પવન ઘન સુગંધ લઈને વહેતો હતો.
વાતાયનેષુ મૃદુષુ કુસુમાકીર્ણભૂમિષુ । પર્યઙ્કેષૂપવિષ્ટાસુ પશ્યન્તીષુ પુરન્ધ્રિષુ
નરમ હવામાં ખુલ્લી બારી પાસે, ફૂલોથી છવાયેલી જમીન પર, આરામથી બેઠેલી મહાન સ્ત્રીઓ આસપાસ નિહાળી રહી છે.
જાલાગતાર્કકરલોલવિલોચનાસુ રત્નપ્રભાપ્રકરપિઙ્ગલચામરાસુ । સન્ત્યક્તચાપલલવં ચપલાબલાસુ મૌનસ્થિતાસુ સિતચામરધારિણીષુ
જ્યાંક્યાંક્યે પડતી સૂર્યકિરણો જાળીમાંથી રમતી દેખાય છે, રત્નોથી ઝગમગતાં પીળા ચામરાં હાથમાં છે; હલકાં ચંચળપણું છોડી, આ યુવાન સ્ત્રીઓ શાંતિથી, સફેદ ચામરાં પકડીને, મૌનમાં બેઠી છે.
મુક્તાફલપ્રતિફલત્પ્રતિમાર્કરશ્મિશારોદરાસ્વ્ અજિરભૂમિષુ ચણ્પકૌઘમ્ । નાસ્વાદયત્ય્ અભિનવાતપબિન્દુબુદ્ધ્યા ભ્રાન્ત્યા ભ્રમિણ્ય્ અલિબલે નભસીવ મેઘે
અંગણાની જમીન પર, જ્યાં મોતી સૂર્યકિરણોને ચાંદની જેમ પરાવર્તિત કરે છે, ત્યાં મધમાખીઓનો જૂથ તાજા સૂર્યકિરણોના બિંદુઓને ભુલથી ચાખતું નથી, એ જ રીતે જેમ ભ્રમિત મધમાખી આકાશમાં મેઘને ફરતી રહે છે.
પુણ્યો વસિષ્ઠવચનપ્રસરશ્ શ્રુતો યસ્ તં શંસતિ પ્રસૃતવિસ્મયમ્ આર્યલોકે । સંસદ્ગતે મૃદુપદાક્ષરમુગ્ધવાક્યમ્ અન્યોઽન્યમ્ ઉત્સ્મિતમ્ અનલ્પગુણાભિરામમ્
જેને વશિષ્ઠજીના પવિત્ર વચનો સાંભળ્યા છે, તે આ આશ્ચર્યથી આર્યજનમાં તેની પ્રશંસા કરે છે; સૌમ્ય અને સ્પષ્ટ વાક્યોથી, એકબીજાને સ્મિત આપતાં, અનેક ગુણોથી ભરપૂર એ વાતચીતમાં આનંદ માણે છે.
દિગ્ભ્યઃ પુરાચ્ ચ ગગનાચ્ ચ નૃપર્ષિસિદ્ધવિદ્યાધરાર્યમુનિવિપ્રગણે વિશિષ્ટે । મૌનપ્રણામમ્ અભિતઃ પ્રવિશત્ય્ અશબ્દં સોપાંશુ ગૌરવવતા સહ જાતવાક્યે
દરેક દિશાથી—નગર, આકાશ અને તેની બહારથી—રાજાઓ, ઋષિઓ, સિદ્ધો, વિદ્યા ધરાવનારા, મહાન સાધુઓ અને બ્રાહ્મણો, જે સૌમાં શ્રેષ્ઠ છે, એ સૌ શાંતિપૂર્વક, મૌન વંદન સાથે, અને ગંભીરતાથી બોલનારા સાથે, ધીમે ધીમે પ્રવેશ કરે છે.
ઉન્નિદ્રકોકનદકોમલકોશકૃષ્ટમત્તાલિજાલમકરન્દસુવર્ણરાગૈઃ । આપિઙ્ગલે મરુતિ વાતિ વિલોલઘણ્ટાટાઙ્કારગીતવતિ પીતનિશામ્બુશીતે
અર્ધ ખુલેલા, કોમળ કમળની કળીઓ તરફ આકર્ષાયેલી, સુવર્ણ પરાગથી ભરેલી અને મધુરા મધપાનમાં મસ્ત થયેલી મધમાખીઓના જૂથને હવા હળવે હલાવે છે; લટકતી ઘંટડીઓની મધુર ઝણકાર ગૂંજતી રહે છે, અને ઠંડી રાત્રિના શીતલ તડકાથી બધું ભીંજાય ગયું છે.
અગુરુતગરધૂમે ચન્દનામોદમિશ્રે સરસકુસુમદામોદ્દામગન્ધાઙ્કિતાભ્રે । સરતિ સિતવિતાનામ્ભોરુહાવર્તલેશૈશ્ ચલકુસુમરજોઽઙ્કૈશ્ શબ્દવિજ્ઞાતભૃઙ્ગમ્
અગરુ અને તગરની સુગંધથી ભળેલા, ચંદનના સુગંધ સાથે મિશ્રિત એવા સુગંધિત વાદળો ઉપર ફરી રહ્યા છે; તાજા ફૂલોની મદમસ્ત સુગંધથી તે વાદળો મહેકી ઉઠ્યા છે. તેમાં ફૂલોના વિખરાયેલા પરાગકણો ચોંટેલા છે અને મધમાખીઓની ગુંજન પણ સાંભળાય છે.
મેઘગમ્ભીરયા વાચા વિસ્રબ્ધપદસુન્દરમ્ । ઇદં દશરથો વાક્યમ્ ઉવાચ મુનિનાયકમ્
મેઘ જેવી ગંભીર અવાજમાં, સ્પષ્ટ અને નિડર શબ્દોમાં, દશરથએ મુનિપ્રમુખને આ રીતે કહ્યું.
ભગવન્ હ્યસ્તનેન ત્વં વાક્યસન્દર્ભજન્મના । કચ્ચિન્ મુક્તો ઽસિ ખેદેન તપઃકાર્શ્યાતિશાયિના
ભગવાન, ગઇકાલે આપના વિવેકભર્યા વચનોથી, આપને તે તપસ્યાના દુઃખ કરતાં પણ વધારે થાકમાંથી મુક્તિ મળી છે કે કેમ?
હ્યસ્ ત્વયોક્તો ય આનન્દી વિવિક્તો વચસાં ગણઃ । અમૃતાવર્ષણેનેવ તેનેહાશ્વાસિતા વયમ્
ગઇકાલે આપના જે આનંદદાયક અને સામાન્ય વચનો કરતાં અલગ એવા વચનો હતા, એ અમને અહીં એમ લાગે છે કે અમૃતવર્ષા જેવી તાજગી આપી છે.
ચન્દ્રાંશવ ઇવોત્સાર્ય તમાંસ્ય્ અમૃતનિર્મિતાઃ । અન્તશ્ શીતલયન્ત્ય્ એતા મહતામ્ અમલા ગિરઃ
જેમ ચાંદનીની શીતળ કિરણો અમૃતથી બનેલી હોય અને અંધકાર દૂર કરે છે, તેમ મહાન લોકોના શુદ્ધ વચનો અંતરમાં શાંતિ પેદા કરે છે.
અપૂર્વાહ્લાદદાયિન્ય ઉચ્ચૈસ્તરપદાશ્રયાઃ । અતિમોહાપહારિણ્યસ્ સૂક્તયો ઽમૃતવૃષ્ટયઃ
આ સુકતીઓ અનોખો આનંદ આપનારી, ઉંચા અર્થમાં સ્થિત અને ઘનઘોર મોહ દૂર કરનારી અમૃતવર્ષા જેવી છે.
આત્મરત્નાવલોકૈકદીપિકા પારમાર્થિકી । યસ્માદ્ ઉક્તિલતોદેતિ સ વન્દ્યસ્ સજ્જનદ્રુમઃ
જેની વાણીમાંથી આત્મારત્નને પ્રકાશિત કરતી અને પરમાર્થને ઉજાગર કરતી એકમાત્ર દીવો પ્રગટે છે, એવો પુરુષ સજ્જન વૃક્ષ સમાન છે અને તે વંદનીય છે.
દુરીહિતં દુર્વિહિતં સર્વં સજ્જનસૂક્તયઃ । પ્રમાર્જયન્તિ શીતાંશોસ્ તમસ્કાણ્ડમ્ ઇવાંશવઃ
સજ્જનોના સારા વચનો બધા દુષ્કર્મો અને દુર્ભાગ્યપૂર્ણ કાર્યોને એમ જ દૂર કરી નાખે છે જેમ શીતલ ચાંદનીના કિરણો અંધકારના ઘેરા વલયને દૂર કરે છે.
તૃષ્ણાલોભાદયો ઽસ્માકં સંસારનિગડા મુને । તવોક્ત્યા તનુતાં યાતાશ્ શરદીવાસિતામ્બુદાઃ
હે મુનિ, તમારી વાણીથી અમારાં તૃષ્ણા, લોભ અને અન્ય સંસારના બંધન હવે પાતળા થઈ ગયા છે, જેમ શરદઋતુમાં વાદળો છટાઈ જાય છે.
સમ્પ્રવૃત્તા વયં દ્રષ્ટુમ્ આત્માનમ્ અપકલ્મષમ્ । રસાઞ્જનાનીતદૃશો જાત્યન્ધા ઇવ કાઞ્ચનમ્
હવે અમારે પાપરહિત આત્માને જોવાનું આરંભ્યું છે; તમારી શીખણીઓથી અમારી દૃષ્ટિ શુદ્ધ થઈ છે, જેમ જન્મથી અંધ માણસને આંખમાં ઔષધિ લગાડતાં સૌપ્રથમ વખત સોનું દેખાય છે.
સંસારવાસનાનામ્ની મિહિકા હૃદયામ્બરે । પ્રવૃત્તા તનુતાં ગન્તું ત્વદુક્તિશરદેહ નઃ
હૃદયના આકાશમાં સંસારની વાસનાઓ નામે જે ધૂંધ છે, તે તમારી વાણીના શરદ ઋતુ જેવી ઠંડકથી હવે ધીમે ધીમે ઓછી થવા લાગી છે.
મુને મન્દારમઞ્જર્યસ્ તરઙ્ગા વામૃતામ્ભસઃ । ન તથાહ્લાદયન્ત્ય્ અન્તર્ યથોદારધિયાં ગિરઃ
મુનિ, સ્વર્ગવૃક્ષના ફૂલોની અમૃત જેવી લહેરો પણ જેટલો આનંદ અંદર લાવે છે, તેટલો ઉદાર બુદ્ધિ ધરાવનારાઓની વાણી લાવે છે.
યદ્ યદ્ રાઘવ સંયાતિ મહાજનસપર્યયા । દિનં તદ્ ઇહ સાલોકં શેષાસ્ ત્વ્ અન્ધા દિનાલયઃ
રાઘવ, અહીં મહાન લોકોની સંગતમાં જે દિવસ પસાર થાય છે, એ સાચા અર્થમાં પ્રકાશિત હોય છે; બાકીના દિવસો તો અંધકારમાં વિતેલા અંધ દિવસો જ છે.
રામ રાજીવપત્ત્રાક્ષ પ્રકૃતાર્થદિદૃક્ષયા । મુનિમ્ આબોધય પુનઃ પ્રસાદે સમવસ્થિતમ્
રામ, કમળની પાંખડી જેવી આંખો ધરાવનાર, તું જેવું સાચા અર્થને જોવા ઈચ્છે છે, એ રીતે ફરીથી પ્રસન્નતામાં સ્થિત એવા મુનિને જાગૃત કર.
ઇત્ય્ ઉક્તે ભૂભૃતા તત્ર રામાભિમુખમ્ આસ્થિતઃ । ઉવાચેદમ્ ઉદારાત્મા વસિષ્ઠો ભગવાન્ મુનિઃ
રાજાએ આ રીતે કહ્યું ત્યારે મહાન આત્માવાળા મહર્ષિ વસિષ્ઠજી રામજી સામે બેઠા અને એમણે આ રીતે કહ્યું.
રાઘવ સ્વકુલૈકેન્દો તં મયોક્તં મહામતે । કચ્ચિત્ સ્મરસિ વાક્યાર્થં પૂર્વાપરવિચારિતમ્
રાઘવ, તું પોતાના વંશનો એકમાત્ર ચાંદણો છે અને બુદ્ધિશાળી છે, મેં પહેલાં જે વાત સમજાવી છે, તેનું અર્થ તું બધે થી વિચારીને યાદ છે ને?
ઉત્પત્તીનાં વિચિત્રાણાં સત્ત્વાદિગુણભેદતઃ । કચ્ચિત્ સ્મરસિ સર્વાસાં વિભાગમ્ અરિમર્દન
શત્રુઓના વિનાશક, તું વિવિધ પ્રકારની સર્જનાઓમાં સત્વાદિ ગુણોના ભેદ પ્રમાણે જે ભિન્નતા છે, એ બધાની તને યાદ છે ને?
કચ્ચિત્ સર્વમ્ અસર્વં ચ સદ્ અસચ્ ચ સદોદિતમ્ । રૂપં સ્મરસિ દેવસ્ય વિમલં પરમાત્મનઃ
રામ, તને દેવના એ સર્વત્ર સમજાવવામાં આવતા સ્વરૂપની—જે સર્વ છે, સર્વ નથી, સદ છે, અસદ છે અને જે પરમાત્માનું નિર્મળ સ્વરૂપ છે—યાદ છે ને?
યથેદમ્ ઉદિતં વિશ્વં વિશ્વેશાદ્ ઈશ્વરેશ્વરાત્ । કચ્ચિત્ સ્મરસિ તત્ સાધો સાધુવાદૈકભાજન
જેમ આ સમગ્ર જગત વિશ્વના સ્વામી, સ્વામીઓના પણ સ્વામી પાસેથી ઉત્પન્ન થયું છે, એ વાત તું યાદ રાખે છે ને, હે સજ્જન, જે સારા ઉપદેશનો એકમાત્ર અધિકારી છે?
રૂપં કચ્ચિદ્ અવિદ્યાયાઃ ફલ્ગુભઙ્ગુરમ્ આતતમ્ । અનન્તમ્ અન્તવચ્ ચૈવ સમ્યક્ સ્મરસિ સન્મતે
હે વિદ્વાન, તને સાચે યાદ છે ને કે અજ્ઞાનનું સ્વરૂપ બહુ નાજુક અને તુચ્છ છે, છતાં બધે વ્યાપેલું છે, અનંત છે પણ અંતવાળું લાગે છે?
ચિત્તમ્ એવ નરો નાન્યદ્ ઇતિ યત્ પ્રતિપાદિતમ્ । લવણાદિવિચારેણ કચ્ચિત્ સ્મરસિ સાધુ તત્
હે સદ્ગુણવાન, તને એ સારી રીતે યાદ છે ને કે જે નિશ્ચય થયો હતો—માત્ર મન જ મનુષ્ય છે, બીજું કંઈ નથી—લવણ વગેરેના વિચારથી?
વાક્યાર્થશ્ ચાખિલઃ કચ્ચિત્ ત્વયા રામ વિચારિતઃ । હ્યસ્તનસ્ય વિચારસ્ય રાત્રૌ હૃદિ નિવેશિતઃ
હે રામ, તું બધા વાક્યોનો અર્થ સારી રીતે વિચાર્યો છે ને? ગઈકાલે રાત્રે જે વિચાર કર્યો હતો, એ તારે હૃદયમાં બેસાડ્યો છે ને?
ભૂયો ભૂયઃ પરામૃષ્ટં હૃદયે સુનિયોજિતમ્ । પ્રયોજનં ફલત્ય્ ઉચ્ચૈર્ ન હેલાહતસંસ્થિતિ
જે વાતને વારંવાર મનમાં વિચારીને હૃદયમાં સારી રીતે બેસાડી દેવામાં આવે છે, તે બહુ જ સારું ફળ આપે છે; પણ જેને અવગણના કે બેદરકારીથી રાખવામાં આવે, તે ફળ આપતી નથી.