ભોગાસ્ ત્યક્તું ન શક્યન્તે તત્ત્યાગેન વિના ધિયઃ । પ્રભવામો ન વિપદામ્ અહો સઙ્કટમ્ આગતમ્
ભોગોને છોડી શકાતાં નથી; અને તેમને છોડ્યા વિના આપણે દુઃખમાંથી બહાર આવી શકતાં નથી—હાય, કેવી મુશ્કેલી આવી પડી છે!
મનોમાત્રજયપ્રાપ્યં તન્વ્ એવેદં પ્રયોજનમ્ । સમ્પન્નં મે ગિરિગુરુ મૌર્ખ્યાદ્ યક્ષશ્ શિશોર્ ઇવ
મનને જીતવાથી જ આ પ્રાપ્ત થાય છે, પણ પર્વત જેવા ગુરુ, અજ્ઞાનના કારણે મેં એ બાળક જેવું વર્તન કર્યું છે જેમને યક્ષે ઘેર્યું હોય અને બધું વ્યર્થ કરી દીધું છે.
કદા સ્વશાન્તિમ્ આગત્ય ગતસંસારસમ્ભ્રમા । બાલેવ લબ્ધદયિતા સુખમ્ આપ્સ્યતિ નો મતિઃ
ક્યારે મારું મન પોતાનું શાંતિસ્થાન પામીને, સંસારના ગભરાટમાંથી મુક્ત થઈ, એ બાળક જેવું સુખ અનુભવે જે પોતાના પ્રિયને પામે છે?
કદોપશાન્તસંરમ્ભં વિગતાશેષકૌતુકમ્ । અપારપદવિશ્રાન્તં મમ સ્યાત્ પાવનં મનઃ
ક્યારે મારું મન સર્વ પ્રકારની ઉથલપાથલ અને જિજ્ઞાસા છોડીને, અનંત માર્ગમાં આરામ પામીને, શુદ્ધ બની જશે?
કલાકલાપસમ્પૂર્ણાચ્ છશાઙ્કાદ્ અપિ શીતલે । પદે સુરૂદ્ઃઅં વિશ્રમ્ય હસિષ્યામિ કદા જગત્
ક્યારે હું કળા અને સંગીતથી ભરપૂર, ચાંદનીથી પણ ઠંડા એવા સ્થાનમાં મજબૂતીથી આરામ કરીને, દુનિયાની ઉપર હસી શકીશ?
કલનાપેલવં રૂપમ્ ઉત્સૃજ્યાલીનમ્ આત્મનિ । કદૈષ્યતિ મનશ્ શાન્તિં પયસીવ તરઙ્ગકઃ
ક્યારે મન પોતાનું નાજુક સ્વરૂપ છોડીને આત્મામાં લીન થઈ શાંતિ પામશે, જેમ તરંગ પાણીમાં વિલીન થઈ જાય છે?
તૃષ્ણાતરઙ્ગાકુલિતં માયામકરમાલિતમ્ । કદા સંસારજલધિં તીર્ત્વા સ્યામ્ અહમ્ અજ્વરઃ
ક્યારે હું તૃષ્ણાના તરંગોથી વ્યાકુળ અને માયાના મગરથી ઘેરાયેલા સંસારના મહાસાગર પાર કરી દુઃખરહિત થઈશ?
કદોપશાન્તશુદ્ધાસુ પદવીષુ વિચક્ષણાઃ । મુમુક્ષૂણાં નિવત્સ્યામો નિશ્શોકં સમદર્શનાઃ
ક્યારે અમે મુક્તિ ઇચ્છનાર વિવેકી લોકો શાંત અને શુદ્ધ માર્ગોમાં નિઃશોક અને સમદૃષ્ટિથી વસશું?
સન્તાપિતસમસ્તાઙ્ગસ્ સર્વધાતુભયઙ્કરઃ । સંસૃતિજ્વર આદીર્ઘઃ કદા નશ્ ચિત્ત શામ્યતિ
મન, ક્યારે સંસારનો લાંબો તાવ, જે સર્વ અંગોને દુઃખ આપે છે અને સર્વ તત્વોને ભયાનક છે, શાંત પડશે?
નિવાતદીપલેખેવ કદોષિત્વા ગતભ્રમમ્ । શમમ્ એષ્યસિ હે બુદ્ધે સ્વપ્રકાશાદ્ અનન્તરમ્
હે બુદ્ધિ, જેમ પવન વગરની જગ્યાએ દીવો શાંત અને સ્થિર રહે છે, તેમ તું પણ જ્યારે પોતાનું પ્રકાશ ઓળખીશ, ત્યારે તરત જ શાંતિ પામી જશ.
કદેન્દ્રિયાણિ દુઃખેભ્યસ્ સન્તરિષ્યથ હેલયા । દુરીહાદગ્ધદેહાનિ ગરુત્મન્ત ઇવાબ્ધિતઃ
જ્યારે તારા ઇન્દ્રિયો વ્યર્થ પ્રયત્નોથી થાકી ને દુઃખમાંથી સહેલાઈથી પાર ઉતરી જશે, ત્યારે તું સમુદ્રમાંથી ઊડી જતો ગરુડ જેવો બની જશ.
અયં સો ઽહમ્ ઇદં તન્ મે ઇતિ વ્યક્તોત્થિતો ભ્રમઃ । શરદીવાસિતો મેઘઃ કદા ન ઉપશામ્યતિ
‘હું આ છું, આ મારું છે’ એવી ભ્રાંતિ સ્પષ્ટ રીતે ઊભી થાય છે; શરદમાં વાદળ જેમ અટકી રહે છે, તેમ આ ભ્રમ ક્યારે શાંત પડશે?
મન્દારવનલેખાસુ યા રતિસ્ સા તૃણાયતે । યત્ર તત્ પદમ્ આત્મીયં સમ્પ્રાપ્સ્યામઃ કદા વયમ્
મંદારવનની નાજુક છાયામાં જે આનંદ મળે છે, તે તો ઘાસ જેટલો લાગે છે; ક્યારે આપણે એ સાચું પોતાનું સ્થાન પ્રાપ્ત કરીશું?
વીતરાગજનપ્રોક્તા નિર્મલા જ્ઞાનદૃષ્ટયઃ । કચ્ચિત્ પદં ત્વયિ મનઃ કરિષ્યન્તીતિ મે વદ
હે મન, વૈરાગ્યવાળા મહાનુભાવો જે શુદ્ધ જ્ઞાનની દૃષ્ટિ કહે છે, એ કદી તારા અંતરમાં સ્થિર થશે કે નહીં, મને કહો.
હા તાત માતઃ પુત્રેતિ ગિરાં મા સ્યામ્ અહં પુનઃ । ભાજનં ચિત્ત મદ્બન્ધો ભોજનં દુઃખભોગિનામ્
હાય! પિતા, માતા, પુત્ર—આ શબ્દો ફરી કદી મને સંબોધિત ન કરે. હે મન, તું જ મારા બંધનનું પાત્ર છે, અને દુઃખ ભોગવનારાઓનું આહાર છે.
હે બુદ્ધે ભગિનિ ભ્રાતુર્ અર્થિતાં પૂરયાશુ મે । આવયોર્ દુઃખમોક્ષાય વિચારય મુનેર્ ગિરઃ
હે બુદ્ધિ, બહેન, મારા ભાઈની ઇચ્છા તું જલ્દી પૂર્ણ કર. આપણાં દુઃખમાંથી મુક્ત થવા માટે મુનિએ જે કહ્યું છે, એનું વિચાર કર.
આપદ્ આપતતિ પ્રીત્યા ભવે સતિ સુતેવ તે । તેન ભવ્યે ભવચ્છેદભૂતયે સુસ્થિરા ભવ
આ સંસારમાં દુઃખ તને એવી મમતા સાથે મળે છે, જેમ માતા પોતાના બાળકને મળે છે. એટલે, આવનારા સમયમાં સંસારના અંત માટે તું મજબૂત બની રહે.
વસિષ્ઠમુનિના પ્રોક્તા વિરક્તાઃ પ્રથમં ગિરઃ । તતો મુમુક્ષોર્ આચાર ઉત્પત્તીનાં ક્રમસ્ તતઃ
વશિષ્ઠ મુનિએ પહેલા વૈરાગ્ય ધરાવનારા લોકોનું વર્ણન કર્યું, પછી મુમુક્ષુના વર્તન વિશે કહ્યું અને પછી એ બધાની ઉત્પત્તિ કેવી રીતે થાય છે એનું ક્રમવાર સમજાવ્યું.
તતસ્ સ્થિતિપ્રકરણં નાનાદૃષ્ટાન્તસુન્દરમ્ । વિજ્ઞાનગર્ભં સકલં યથાવત્ સ્મર હે મતે
પછી સ્થિરતા વિષયક ભાગ આવ્યો, જેમાં અનેક સુંદર ઉદાહરણો સાથે જ્ઞાન ભરેલું છે—એ બધું યોગ્ય રીતે પૂર્ણપણે યાદ રાખ, હે બુદ્ધિશાળી.
કૃતમ્ અપિ શતશો વિચારિતં યદ્ યદિ તદ્ ઉપૈતિ ન માનવસ્ય બુદ્ધિઃ । ભવતિ તદ્ અફલં શરદ્ઘનાભં સતતમ્ અતો મતિર્ એવ કાર્યસારઃ
કોઈ વાતને સો વખત પણ વિચારી હોય, પણ જો મન એ સ્વીકારતું ન હોય તો એ નિષ્ફળ રહે છે, જેમ શરદના વાદળો ફળ આપતા નથી; એટલે મન જ સાચા કાર્યનું સાર છે.
તસ્યૈવમ્પ્રાયયા તત્ર તતયોદારચિન્તયા । સા વ્યતીયાય રજની પદ્મસ્યેવાર્કકાઙ્ક્ષિણઃ
આવી ઉદાર વિચારધારા સાથે, ત્યાં તેની રાત પસાર થઈ ગઈ, જેમ કમળને સૂર્યની રાહ જોતી રાત પસાર થાય છે.
કિઞ્ચિત્ તમઃકડારાસુ કિઞ્ચિદ્ અપ્ય્ અરુણાસુ ચ । તતો વિરલતારાસુ દિક્ષુ રામસિતાસ્વ્ ઇવ
કોઈ ખૂણામાં થોડું અંધારું હતું, તો ક્યાંક થોડી લાલિમા દેખાતી હતી; પછી દિશાઓમાં તારાઓ ઓછી થવા લાગ્યા, એ જાણે રામ અને સીતા હાજર હોય એમ લાગ્યું.
પ્રભાતતૂર્યઘોષેણ સમમ્ ઇન્દુસમાનનઃ । ઉત્તસ્થૌ રાઘવશ્ શ્રીમાન્ પદ્મઃ પદ્માકરાદ્ ઇવ
પ્રભાતના વાદ્યના અવાજ સાથે ચંદ્ર જેવા મુખવાળો તેજસ્વી રાઘવ ઊઠ્યો, જાણે કમળ તળાવમાંથી કમળ ખીલ્યું હોય.
પ્રાતસ્તનં વિધિં સર્વં સમ્પાદ્ય ભ્રાતૃસંયુતઃ । પ્રમિતાત્મપરીવારો વસિષ્ઠસદનં યયૌ
સવારની બધી ફરજિયાત કામો ભાઈઓ અને મર્યાદિત સંગાથે પૂરી કરી, તેણે વસિષ્ઠના ઘર તરફ રવાના થયો.
સમાધિસંસ્થમ્ એકાન્તે મુનિમ્ આત્મપરાયણમ્ । દૂરાદ્ એવ નનામાસૌ રામો વિનતકન્ધરઃ
એકાંતમાં ધ્યાનમાં લીન અને આત્માને સમર્પિત એવા મુનિને દૂરથી જોઈ, રામે નમ્રતાપૂર્વક ગળું નમાવીને તેમને વંદન કર્યું.
તં પ્રણમ્યાઙ્ગને તસ્થુસ્ તસ્મિંસ્ તે વિનયાન્વિતાઃ । યાવત્ તમસ્ સમાલૂનં ધ્વસ્તં દિઙ્મુખમણ્ડલાત્
તેઓએ તેને નમસ્કાર કરીને, નમ્રતાથી તેની સામે ઊભી રહી, જ્યાં સુધી ચારેય દિશાઓમાં છવાયેલું અંધકાર દૂર ન થયું.
રાજાનો રાજપુત્રાશ્ ચ ઋષયો બ્રાહ્મણાસ્ તથા । આયયુસ્ સદનં મૌનં બ્રહ્મલોકમ્ ઇવામરાઃ
રાજાઓ, રાજકુમારો, ઋષિઓ અને બ્રાહ્મણો પણ એ શાંત આશ્રમમાં આવ્યા, જાણે અમર દેવતાઓ બ્રહ્માજીના લોકમાં જાય છે એમ.
તદ્ વસિષ્ઠસ્ય સદનં બભૂવ જનસઙ્કુલમ્ । હસ્ત્યશ્વરથસમ્બાધં પાર્થિવાગારશોભનમ્
વશિષ્ઠજીનું એ ઘર લોકોથી ભરાઈ ગયું, હાથી, ઘોડા અને રથોથી ગભરાઈ ગયું, અને રાજમહેલ જેવી તેજસ્વી લાગતી હતી.
ક્ષણાદ્ વસિષ્ઠો ભગવાન્ વિરરામ સમાધિતઃ । આચારેણોપપન્નેન જગ્રાહ પ્રણતં જનમ્
થોડી જ વારમાં પૂજ્ય વશિષ્ઠજી ધ્યાનમાંથી બહાર આવ્યા અને યોગ્ય રીતથી નમન કરનાર લોકોને સ્વીકાર્યા.
અથાનુયાતો મુનિભિર્ વિશ્વામિત્રાન્વિતો મુનિઃ । આરુરોહ રથં શ્રીમાન્ સહસાબ્જમ્ ઇવાબ્જજઃ
પછી, ઋષિઓ અને વિશ્વામિત્રજીની સાથે, તે તેજસ્વી મુનિ ઝડપથી પોતાના રથ પર ચઢ્યા, જેમ કમળમાંથી જન્મેલા દેવતા કમળ પર ચડે તેમ.