શરત્તારકિતાકાશસ્તિમિતાયાં સુસંસદિ । કથયત્ય્ એવમ્ આહ્લાદિ વસિષ્ઠે પાવનં વચઃ
શરદના તારાઓથી શોભાયમાન અને શાંત આકાશ જેવી સભામાં, વશિષ્ઠજી આનંદદાયક અને પવિત્ર વચન બોલે છે.
શ્રવણાર્થં ચ મૌનસ્થપાર્થિવે સંસદન્તરે । નિવાત ઇવ નિસ્સ્પન્દકમલે કમલાકરે
શ્રવણ માટે મૌનસભામાં બેઠેલા લોકો જમીન જેવી સ્થિરતા સાથે, પવન વગરના વાતાવરણમાં સ્થિર કમળની જેમ, એકદમ નિઃસ્પંદ બેઠા હતા.
વિલાસિનીષુ સંશાન્તમદમોહબલાસુ ચ । શમમ્ અન્તઃ પ્રયાન્તીષુ ચિરપ્રવ્રાજિતાસ્વ્ ઇવ
મહિલાઓમાં અહંકાર, મોહ અને શક્તિ શાંત થઈ ગઈ હતી; તેઓના અંતરમાં એવી શાંતિ હતી જાણે વર્ષો સુધી સંન્યાસ લીધેલા હોય.
કરામ્ભોરુહહંસેષુ લીનેષુ શ્રવણાદ્ ઇવ । મૂકઘુર્ઘુરઘણ્ટેષુ ચામરેષુ લિપાવ્ ઇવ
હાથો કમળ જેવી નમ્રતા સાથે શાંત પડ્યા હતા, જાણે સાંભળવામાં લીન હોય; ચામરાં પણ મૌન ઘંટડી જેવી સ્થિર હતી, જાણે મૌનમાં લીન થઈ ગઈ હોય.
નાસાગ્રપરિવિશ્રાન્તતર્જન્યઙ્ગુલિકોટિષુ । વિચારયત્સુ વિજ્ઞાનકલાં તજ્જ્ઞેષુ રાજસુ
નાકની નજીક રાખેલી તर्जની આંગળીના ટોચો વિચારમાં સ્થિર હતા; જ્ઞાનમાં પારંગત રાજાઓ સૂક્ષ્મ જ્ઞાન પર મનન કરતા હતા.
રામે વિકાસમ્ આયાતે પ્રભાત ઇવ પઙ્કજે । પરિત્યક્તતમઃપીઠે સૂર્યોદય ઇવામ્બરે
જેમ પ્રભાતે કમળ ખીલે છે અને અંધકાર દૂર થઈ જાય છે, તેમ રામજીમાં પણ પ્રકાશ ફેલાયો હતો, જાણે આકાશમાં સૂર્યોદય થયો હોય.
આકર્ણયતિ વાસિષ્ઠીર્ ગિરો દશરથે રસાત્ । કલાપિનીવ જીમૂતનિર્હ્રાદમ્ ઉરુવર્ષણમ્
દશરથપુત્ર રામજી વસિષ્ઠમુનિની વાણી ધ્યાનપૂર્વક સાંભળતા હતા, જેમ મોર ગાઢ વાદળના ગર્જનને સાંભળીને આનંદિત થાય છે.
આહૃત્ય સર્વભોગેભ્યો મનો મર્કટચઞ્ચલમ્ । શ્રવણં પ્રતિ યત્નેન ભરતે મન્ત્રિણિ સ્થિતે
ભારતજીએ પોતાના વાંદરા જેવી ચંચળ બુદ્ધિને સર્વસુખોથી પાછી ખેંચી, મંત્રીઓની હાજરીમાં, શ્રવણમાં પુરેપુરો પ્રયત્ન કર્યો.
વસિષ્ઠોક્ત્યા પરિજ્ઞાતે સ્વાત્મનીન્દુકલામલે । લક્ષ્મણે વિલસલ્લક્ષ્યે શિક્ષાબલવિલક્ષણે
વસિષ્ઠમુનિની શીખામણથી જે લક્ષ્મણજીના હૃદયમાં ચાંદની જેવી શુદ્ધ આત્મા પ્રગટ થઈ હતી, તે લક્ષ્મણજી જ્ઞાનના પ્રકાશરૂપ બનીને, શીખવાથી પણ પર છે.
શત્રુઘ્ને શત્રુદલને ચેતસા પૂર્ણતાં ગતે । અલમ્ આનન્દમ્ આયાતે રાકાચન્દ્રોપમે સ્થિતે
શત્રુઘ્ન, જે શત્રુઓનો વિનાશક છે અને જેના મનમાં પૂર્ણતા આવી ગઈ હતી, એ આનંદથી ભરેલો, પૂર્ણિમાની રાત્રેના ચાંદની જેમ તેજસ્વી ઊભો રહ્યો.
સુમન્ત્રે મિત્રતાં યાતે મનસીન્દ્વંશુશીતલે । વિકાસિહૃદયે જાતે તત્કાલ ઇવ પઙ્કજે
સુમિત્રાના પુત્રનું મન ચાંદની જેવી ઠંડકથી ભરાયું હતું અને તેનું હૃદય કમળની જેમ ફૂલી ઉઠ્યું હતું; તે એ સમયે કમળ જેવો શાંત ઊભો રહ્યો.
તત્રસ્થેષુ તથાન્યેષુ તદા મુનિષુ રાજસુ । આધૌતચિત્તરત્નેષુ પ્રોચ્છ્વસત્સ્વ્ ઇવ ચેતસા
ત્યાં મुनિઓ અને રાજાઓ, જેમના મન સ્વચ્છ રત્ન જેવાં નિર્મળ હતાં, એ બધા ઊભા હતા અને એમના હૃદયોમાંથી જાણે આરામનો શ્વાસ નીકળી રહ્યો હતો.
ઉદભૂત્ પૂરયન્ન્ આશાઃ કલ્પાભ્રરવમાંસલઃ । અથ મધ્યાહ્નશઙ્ખાનામ્ અબ્ધિઘોષસમસ્ સ્વનઃ
પછી એક એવો ધ્વનિ ઊઠ્યો કે જેણે ચારેય દિશાઓને ભરાઈ દીધી; એ ધ્વનિ કલ્પાંતના મેઘગર્જન જેવો ગાઢ હતો, મધ્યાહ્ને શંખ વગાડવાથી જેવો ગર્જના થાય, અને સમુદ્રના ગર્જનાને પણ સમાન હતો.
મહતા તેન શબ્દેન તિરોધાનં મુનેર્ ગિરઃ । યયુર્ જલદનાદેન કોકિલધ્વનયો યથા
એ મહાન ધ્વનિથી મુનિની વાણી દબાઈ ગઈ, જેમ મેઘગર્જના વચ્ચે કોયલના અવાજ સાંભળાતા નથી.
મુનિર્ અન્તરયાં ચક્રે સ્વાં વાચમ્ અથ સંસદિ । જિતસારો ગુણઃ કેન મહતા સમુદીર્યતે
મુનિએ પછી સભામાં પોતાની વાત અટકાવી દીધી; કેમ કે મોટો શોરગુલ હોય ત્યારે તેની અંદરની વાત કોણ કહી શકે?
મુહૂર્તમાત્રમ્ અથ તં શ્રુત્વા મધ્યાહ્નનિસ્સ્વનમ્ । ઘને કોલાહલે શાન્તે રામં મુનિર્ ઉવાચ હ
થોડો સમય એ મધ્યાહ્નના ગબડાટને સાંભળ્યા પછી, જ્યારે શાંતિ છવાઈ, ત્યારે મુનિએ રામને સંબોધ્યા.
રામાદ્યતનમ્ એતાવદ્ આહ્નિકં કથિતં મયા । પ્રાતર્ અન્યત્ પ્રવક્ષ્યામિ વક્તવ્યમ્ અરિમર્દન
રામ, આજનું વર્તમાન હું તને કહી દીધું છે; હવે કાલે સવારે બાકી રહેલું કહીશ, હે દુશ્મનોને હરાવનાર.
ઇદં નિયતિતઃ પ્રાપ્તં કર્તવ્યં યદ્ દ્વિજન્મનામ્ । મધ્યાહ્નસવનં તન્ નઃ કાર્યમ્ આર્યાવસીદતિ
હવે મધ્યાહ્ન સંધ્યાનું કર્તવ્ય સમય આવી ગયો છે, જે દ્વિજોનાં નિયમિત કર્મ છે. ચાલો, આપણે એ સંધ્યા કરીએ, કારણ કે સજ્જન લોકો રાહ જોઈ રહ્યા છે.
ત્વમ્ અપ્ય્ ઉત્તિષ્ઠ સુભગ સમસ્તાં સવનક્રિયામ્ । આચરાચારચતુર સ્નાનદાનાર્ચનાદિકામ્
તમે પણ, સુભાગ્યશાળી, ઊઠો અને સ્નાન, દાન, પૂજા વગેરે તમામ સંધ્યાક્રિયાઓ યોગ્ય રીતે અને પૂરી રીતે કરો.
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા મુનિર્ ઉત્તસ્થૌ સમં દશરથેન સઃ । સંસદસ્ સેન્દુર્ આદિત્ય ઉદયાદ્રિતટાદ્ ઇવ
આ રીતે કહીને મુનિ દશરથ સાથે ઊભા થયા, અને સભા પણ એ રીતે ઊભી થઈ ગઈ જેમ પૂર્વ પર્વતની પાછળથી ચાંદ્રમા અને સૂર્ય ઊગે છે.
તયોર્ ઉત્થિતયોસ્ સર્વા સભોત્થાતુમ્ અકમ્પત । મન્દવાતપરામૃષ્ટા નલિનીવાલિલોચના
જ્યારે એ બે જણ ઊભા થયા, ત્યારે આખી સભા પણ ઊભી થવા લાગેલી, જેમ હળવા પવનથી સ્પર્શાયેલી કમળની ડાળીઓ જેવી આંખો હલાવી રહી હોય.
ઉત્તસ્થૌ સાવતંસોત્થભૃઙ્ગમણ્ડલમણ્ડિતા । કરિસેનેવ વિન્ધ્યાદ્રાવ્ આલોલકરપુષ્કરા
તે ઊભી રહી, તેના કાનના વાળમાં મધમાખીઓનો ઝુંડ ગૂંજી રહ્યો હતો, અને કમળ જેવી હાથ હલાવી રહી હતી, જાણે વિંધ્ય પર્વત પર હાથીઓની ટોળકી ચાલે છે.
પરસ્પરાંસસઙ્ઘટ્ટચૂર્ણિતાઙ્ગદમણ્ડલા । રત્નચૂર્ણારુણામ્ભોદસન્ધ્યાસમયસૂચિની
એના હાથના કડાં એકબીજાને અડકતાં ઘસાઈને લાલચટ્ટ થઈ ગયા હતા, જેવું ઝવેરાતના ચૂર્ણથી રંગાઈ ગયેલું સાંજનું આકાશ લાગે.
પતદુત્તંસવિભ્રાન્તભૃઙ્ગોપાહિતઘુઙ્ઘુમા । મુકુટોદ્દામવિદ્યોતશક્રચાપીકૃતામ્બરા
જ્યારે એના ખભા પરથી વસ્ત્ર સરકી ગયું, ત્યારે મધમાખીઓ આસપાસ ગૂંજી રહી હતી, અને એના ઊંચા મુગટની ચમકથી આકાશ જાણે ઇન્દ્રધનુષ્ય જેવું દેખાતું હતું.
કાન્તાલતાહસ્તદલચલચ્ચામરમઞ્જરી । વનલેખેવ વિક્ષુબ્ધવરવારણમણ્ડલા
પ્રિયતમાની વેલા જેવી હાથ ચામરું હલાવી રહી હતી, જેમ જંગલની પાંખડીમાં ઉત્તમ હાથીઓની ટોળકી હલનચલન કરે છે.
કચત્કટકરત્નાશ્રિકૃષ્ટાન્યોઽન્યાતતામ્બરા । વાતવ્યાધૂતપુષ્પેવ મન્દારવનમાલિકા
એના હાથના કાંગણ અને ઝાંઝર એકબીજાને અથડાઈને ઝણઝણ્યા અને એના કપડાંને થોડુંક ખસેડી દીધું, જાણે પવનમાં ઉડતી મંદારના ફૂલોની વણમાલા વનમાં લહેરાય છે.
કસ્તૂરીકણનીહારરચિતામલવારિદા । શરદ્દિક્તટમાલેવ પ્રસૃતાશેષભૂમિપા
એ જાણે કસ્તૂરીની સુગંધથી બનેલી શુદ્ધ વાદળ જેવી હતી, જે શરદ ઋતુના નિલાકાશની જેમ આખી ધરતી પર ફેલાઈ ગઈ હોય.
લોલમૌલિમણિવ્રાતપાટલામ્બરકોટરા । સન્ધ્યેવાકુલલોલાબ્જકાર્યસંહારકારિણી
એના વાળમાં લાલ ઝવેરાતના ગુચ્છો શોભતા હતા, અને એના વસ્ત્રના ખોળા સાંજના સમયે હલનચલન કરતા કમળ જેવા લાગતા, જાણે દિવસના કામકાજનો અંત લાવી રહી હોય.
રત્નાંશુસલિલાપૂરા મુખપદ્મનિરન્તરા । પદ્મિનીવાલિવલિતા નૂપુરારાવસારસા
એના મુખકમળમાંથી ઝવેરાતની કિરણો સતત વહેતી હતી, એ ચાલતી ત્યારે કમળતળાવની લહેર જેવી ભાત પડતી અને એના પગમાંના પાયલ સુમધુર ધ્વનિ કરતી.
સન્તતા સા સભોત્તસ્થૌ ભૂભૃચ્છતસમાકુલા । ભૂતસન્તતિસમ્પૂર્ણા સૃષ્ટિર્ નવમ્ ઇવોદિતા
એ સર્જન સતત વહેતું હતું, જેમાં અનેક પર્વતો ભેગા થયા હતા અને અનેક જીવોથી ભરપૂર હતું, જાણે નવી જ રચના પ્રગટ થઈ હોય.