ભવભાવનયા મુક્તં યુક્તમ્ ઉત્તમસંવિદા । ચિત્તમુક્તાકલાપં ત્વમ્ અચ્છાચ્છં હૃદયે કુરુ
સંસારની કલ્પનાથી મુક્ત અને ઉત્તમ જ્ઞાનથી યુક્ત, તું તારા હૃદયને એકદમ સ્વચ્છ અને નિર્મળ બનાવ, હે મુક્તિના મણિઓ જેવું મન ધરાવનારો.
મમેદમ્ ઇદમ્ અન્યસ્યેત્ય્ એવંકલનયોજ્ઝિતમ્ । મનો મુક્તવિભાગં તે મુક્તમ્ એવ ન સંશયઃ
જે મનમાં 'મારું', 'આ મારું છે', 'આ બીજાનું છે' જેવા વિચારો છૂટી ગયા હોય અને જે મન બધાં ભેદભાવથી મુક્ત થયું હોય, એ મન ખરેખર મુક્ત છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.
તવોત્તમાનુભાવસ્ય ય ઇદાનીં નરા ભુવિ । ચેષ્ટામ્ અનુસરિષ્યન્તિ તે ઽપિ યાસ્યન્ત્ય્ અશોકતામ્
પૃથ્વી પર જે લોકો હવે તારી શ્રેષ્ઠ ચાલ-ચાલનને અનુસરે છે, તેઓ પણ દુઃખથી મુક્ત અવસ્થાને પ્રાપ્ત કરશે.
રાઘવવ્યવહારેણ વિહરિષ્યન્તિ યે નરાઃ । ભવાર્ણવાત્ તરિષ્યન્તિ સ્વમનઃપોતકેન તે
જે લોકો રાઘવના આદરણીય આચરણ પ્રમાણે જીવન વિતાવે છે, તેઓ પોતાના મનરૂપ નાવથી સંસારના મહાસાગર પાર કરી જશે.
ભવત્તુલ્યમતિર્ યસ્ સ્યાત્ સુજનસ્ સમદર્શનઃ । યોગ્યો ઽસૌ જ્ઞાનદૃષ્ટીનાં પૂર્ણેન્દુસ્ સુરુચામ્ ઇવ
જેનું મન તારા જેવું છે, જે સારા અને સર્વેમાં સમદૃષ્ટિ રાખે છે, એવો માણસ જ્ઞાનની દૃષ્ટિ માટે યોગ્ય છે, જેમ કે પૂર્ણચંદ્ર સુંદર કિરણો માટે યોગ્ય હોય છે.
ત્વમ્ અશોકાં દશાં પ્રાપ્તો યથાપ્રાપ્તાનુવૃત્તિમાન્ । યાવદ્દેહં ધિયા તિષ્ઠ રાગદ્વેષવિહીનયા
તમે હવે દુઃખથી મુક્ત અવસ્થામાં પહોંચી ગયા છો અને જેવું યોગ્ય હોય તેમ વર્તો છો. શરીર રહે ત્યાં સુધી, મનમાં કોઈ લગાવ કે દ્વેષ વિના સ્થિર રહો.
બહિર્ લોકોચિતાચારસ્ ત્વ્ અન્તસ્ ત્યક્તાખિલૈષણઃ । પરાં શીતલતામ્ એત્ય તિષ્ઠ પૂર્ણેન્દુબિમ્બવત્
બહારથી તો દુનિયાના નિયમો પ્રમાણે વર્તન કરો, પણ અંદરથી બધાં ઇચ્છાઓ છોડી દો અને પૂર્ણ ચંદ્રની જેમ શાંત અને ઠંડકથી ભરપૂર રહો.
ઇતરાસુ તુ યે જાતા જાતિષ્વ્ અગુણશાલિનઃ । અવિચાર્યાસ્ ત એતે હિ ગોમાયુશિશુધર્મકાઃ
બીજી જાતિમાં જન્મેલા અને ગુણવિહિન લોકો વિશે વિચારવાની જરૂર નથી; તેઓ તો શિયાળના બચ્ચાં જેવાં છે, પોતાના સ્વભાવ પ્રમાણે જ ચાલે છે.
યે સ્વભાવા મહાબાહો નૃણાં સાત્ત્વિકજન્મનામ્ । તાન્ ભજન્ પુરુષો યાતિ પાશ્ચાત્યોદારજન્મતામ્
હે મહાબાહુ, જે મનુષ્યોમાં સાત્વિક સ્વભાવ હોય છે, તેમના ગુણોને અપનાવવાથી માણસને ઉત્તમ જન્મ મળે છે.
યાન્ એવ સેવતે જન્તુર્ ઇહ જાતિગુણાન્ સદા । અપ્ય્ અન્યજાતિજાતો ઽપિ યાતિ તજ્જાતિતાં ક્ષણાત્
જીવ અહીં જે જાતિના ગુણોનું સતત સેવન કરે છે, તે જો બીજી જાતિમાં જન્મે તો પણ, તરત જ એ જાતિના સ્વભાવને પામે છે.
પ્રાક્તના અખિલા ભાવા જાતિકર્મવશાનુગાઃ । પૌરુષેણાવજીયન્તે ધીરૈર્ ધીરા ઇવારયઃ
પહેલાના બધા સંસ્કારો, જે જન્મ અને કર્મથી જોડાયેલા છે, તે ધીરજવાન માણસ પોતાની મહેનતથી જીતે છે, જેમ ધીર પુરુષો દુશ્મનને હરાવે છે.
પ્રાક્તનાશુભજાતિસ્થકર્મદોષાકુલામ્ અપિ । ધૈર્યેણાભ્યુદ્ધરેદ્ બુદ્ધિં પઙ્કાન્ મુગ્ધમૃગીમ્ ઇવ
પહેલાના દુષ્કર્મો અને દુષ્પ્રભવથી મન દુઃખી હોય તો પણ, ધૈર્યથી તેને ઉપાડવું જોઈએ, જેમ કોઈ કાદવમાં ફસાયેલા હરણને બહાર કાઢે છે.
તામસીં રાજસીં ચૈવ જાતિમ્ અન્યામ્ અપિ શ્રિતાઃ । સ્વવિવેકવશાદ્ યાન્તિ સન્તસ્ સાત્ત્વિકજાતિતામ્
જે લોકો તામસી, રાજસી કે બીજી કોઈ જાતિમાં જન્મે છે, તેઓ પોતાની સમજશક્તિના બળે, સારા લોકો સાત્વિક જાતિને પામે છે.
અન્તશ્ ચિત્તમણૌ સ્વચ્છે યદ્ રાઘવ નિયોજ્યતે । તન્મયો હિ ભવત્ય્ એષ તસ્માજ્ જયતિ પૌરુષમ્
હે રાઘવ, મનના સ્વચ્છ મણિમાં જે કંઈ સ્થિર થાય છે, માણસ એ જ બની જાય છે; એટલે પુરુષાર્થ જ જીતે છે.
પૌરુષેણ પ્રયત્નેન મહાર્હગુણશાલિના । મુમુક્ષવો ભવન્તીહ પાશ્ચાત્યશુભજાતયઃ
મોટા ગુણો, પુરુષાર્થ અને સતત પ્રયત્નથી અહીં નીચી જાતિના લોકો પણ મુક્તિની ઈચ્છા રાખનાર બનતા જાય છે.
ન તદ્ અસ્તિ પૃથિવ્યાં વા દિવિ દેવેષુ વા ક્વચિત્ । પૌરુષેણ પ્રયત્નેન યન્ નાપ્નોતિ ગુણાન્વિતઃ
ધરતી પર કે સ્વર્ગના દેવોમાં એવું કંઈ નથી કે ગુણો અને પુરુષાર્થથી પ્રયત્નશીલ માણસ મેળવી ન શકે.
ત્વમ્ અજર્યેણ ધૈર્યેણ વરવૈરાગ્યરંહસા । યુક્તઃ પ્રજ્ઞાપ્રરૂઢેન કિં નાપ્નોષિ તદીહિતમ્
તમે અડગ ધૈર્ય, શ્રેષ્ઠ વૈરાગ્ય અને પક્વ બુદ્ધિથી યુક્ત છો, તો તમારા પોતાના પ્રયત્નથી કયું લક્ષ્ય પ્રાપ્ત ન કરી શકો?
હિતં મહાસત્ત્વતયાત્મનસ્ ત્વં વિધાય બુદ્ધ્યા ભવ વીતશોકઃ । ભવત્ક્રમેણૈવ તતો જનો ઽયમ્ ઉર્વ્યાં ભવિષ્યત્ય્ અતિવીતશોકઃ
તમે મહાન ધૈર્ય ધરાવતા હોવ અને બુદ્ધિપૂર્વક પોતાના કલ્યાણ માટે કાર્ય કરો, અને દુઃખથી મુક્ત થાઓ. પછી, તમારી પદ્ધતિ પ્રમાણે, આ ધરતીના લોકો પણ આખરે દુઃખથી સંપૂર્ણપણે મુક્ત થશે.
પાશ્ચાત્યજન્મનિ વિવેકમહામહિમ્ના યુક્તે ત્વયિ પ્રસૃતસત્ત્વગુણાભિરામે । સત્ત્વસ્થકર્મણિ પદં નનુ રામ રામે મૈષા કરોતુ ભવબન્ધવિમોહચિન્તા
હે રામ, આગળના જન્મમાં જ્યારે તું ઊંચી વિવેકશક્તિ અને સારા ગુણોથી ભરપૂર આનંદમાં રહેશે, ત્યારે તારો મન સદગુણવાળા કર્મમાં સ્થિર રહે અને બંધન કે મોહની ચિંતાએ કદી પણ વ્યાકુળ ન થાય.
અથ સ્થિતિપ્રકરણાદ્ અનન્તરમ્ ઇદં શૃણુ । ઉપશાન્તિપ્રકરણં જ્ઞાતં નિર્વાણકારિ યત્
હવે, સ્થાપનાના વિભાગ પછી, આ સાંભળો: શાંતિના વિભાગની વાત, જે મોક્ષ આપનાર તરીકે જાણીતી છે.
શરત્તારકિતાકાશસ્તિમિતાયાં સુસંસદિ । કથયત્ય્ એવમ્ આહ્લાદિ વસિષ્ઠે પાવનં વચઃ
શરદના તારાઓથી શોભાયમાન અને શાંત આકાશ જેવી સભામાં, વશિષ્ઠજી આનંદદાયક અને પવિત્ર વચન બોલે છે.
શ્રવણાર્થં ચ મૌનસ્થપાર્થિવે સંસદન્તરે । નિવાત ઇવ નિસ્સ્પન્દકમલે કમલાકરે
શ્રવણ માટે મૌનસભામાં બેઠેલા લોકો જમીન જેવી સ્થિરતા સાથે, પવન વગરના વાતાવરણમાં સ્થિર કમળની જેમ, એકદમ નિઃસ્પંદ બેઠા હતા.
વિલાસિનીષુ સંશાન્તમદમોહબલાસુ ચ । શમમ્ અન્તઃ પ્રયાન્તીષુ ચિરપ્રવ્રાજિતાસ્વ્ ઇવ
મહિલાઓમાં અહંકાર, મોહ અને શક્તિ શાંત થઈ ગઈ હતી; તેઓના અંતરમાં એવી શાંતિ હતી જાણે વર્ષો સુધી સંન્યાસ લીધેલા હોય.
કરામ્ભોરુહહંસેષુ લીનેષુ શ્રવણાદ્ ઇવ । મૂકઘુર્ઘુરઘણ્ટેષુ ચામરેષુ લિપાવ્ ઇવ
હાથો કમળ જેવી નમ્રતા સાથે શાંત પડ્યા હતા, જાણે સાંભળવામાં લીન હોય; ચામરાં પણ મૌન ઘંટડી જેવી સ્થિર હતી, જાણે મૌનમાં લીન થઈ ગઈ હોય.
નાસાગ્રપરિવિશ્રાન્તતર્જન્યઙ્ગુલિકોટિષુ । વિચારયત્સુ વિજ્ઞાનકલાં તજ્જ્ઞેષુ રાજસુ
નાકની નજીક રાખેલી તर्जની આંગળીના ટોચો વિચારમાં સ્થિર હતા; જ્ઞાનમાં પારંગત રાજાઓ સૂક્ષ્મ જ્ઞાન પર મનન કરતા હતા.
રામે વિકાસમ્ આયાતે પ્રભાત ઇવ પઙ્કજે । પરિત્યક્તતમઃપીઠે સૂર્યોદય ઇવામ્બરે
જેમ પ્રભાતે કમળ ખીલે છે અને અંધકાર દૂર થઈ જાય છે, તેમ રામજીમાં પણ પ્રકાશ ફેલાયો હતો, જાણે આકાશમાં સૂર્યોદય થયો હોય.
આકર્ણયતિ વાસિષ્ઠીર્ ગિરો દશરથે રસાત્ । કલાપિનીવ જીમૂતનિર્હ્રાદમ્ ઉરુવર્ષણમ્
દશરથપુત્ર રામજી વસિષ્ઠમુનિની વાણી ધ્યાનપૂર્વક સાંભળતા હતા, જેમ મોર ગાઢ વાદળના ગર્જનને સાંભળીને આનંદિત થાય છે.
આહૃત્ય સર્વભોગેભ્યો મનો મર્કટચઞ્ચલમ્ । શ્રવણં પ્રતિ યત્નેન ભરતે મન્ત્રિણિ સ્થિતે
ભારતજીએ પોતાના વાંદરા જેવી ચંચળ બુદ્ધિને સર્વસુખોથી પાછી ખેંચી, મંત્રીઓની હાજરીમાં, શ્રવણમાં પુરેપુરો પ્રયત્ન કર્યો.
વસિષ્ઠોક્ત્યા પરિજ્ઞાતે સ્વાત્મનીન્દુકલામલે । લક્ષ્મણે વિલસલ્લક્ષ્યે શિક્ષાબલવિલક્ષણે
વસિષ્ઠમુનિની શીખામણથી જે લક્ષ્મણજીના હૃદયમાં ચાંદની જેવી શુદ્ધ આત્મા પ્રગટ થઈ હતી, તે લક્ષ્મણજી જ્ઞાનના પ્રકાશરૂપ બનીને, શીખવાથી પણ પર છે.
શત્રુઘ્ને શત્રુદલને ચેતસા પૂર્ણતાં ગતે । અલમ્ આનન્દમ્ આયાતે રાકાચન્દ્રોપમે સ્થિતે
શત્રુઘ્ન, જે શત્રુઓનો વિનાશક છે અને જેના મનમાં પૂર્ણતા આવી ગઈ હતી, એ આનંદથી ભરેલો, પૂર્ણિમાની રાત્રેના ચાંદની જેમ તેજસ્વી ઊભો રહ્યો.