ઉચ્ચૈઃપદસ્થસ્ તજ્જ્ઞેન સુમહાઞ્ શીતલાશયઃ । સાધુર્ એવાનુગન્તવ્યો મયૂરેણામ્બુદો યથા
જે મહાન અને શાંત હૃદયવાળા જ્ઞાની ઊંચા સ્થાન પર છે, એવા સારા માણસનો જ અનુસરણ કરવું, જેમ મોર મેઘને અનુસરે છે.
અહઙ્કારસ્ય દેહસ્ય સંસારસ્યોદ્ભવસ્ય ચ । વિચારમ્ અમલં કૃત્વા સત્યમ્ એવાશ્રયેન્ નરઃ
અહંકાર, શરીર અને સંસારના મૂળ વિશે નિર્વિકાર વિચારો કર્યા પછી, માણસે માત્ર સત્યને જ આધાર બનાવવો જોઈએ.
શરીરમ્ અસ્થિમાંસં ચ ત્યક્ત્વા રક્તાદ્ય્ અશોભનમ્ । ભૂતમુક્તાવલીતન્તું ચિન્માત્રમ્ અવલોકયેત્
હાડકાં અને માંસથી બનેલું શરીર, તેમજ લોહી વગેરે અશુદ્ધ વસ્તુઓને બાજુએ રાખીને, માણસે માત્ર શુદ્ધ ચેતનાને જ જોવું જોઈએ, જેમ કે મણિની માળા તેના આવરણમાંથી મુક્ત થાય છે તેમ.
સત્યે નિત્યે તતે શુદ્ધે સર્વગે સર્વભાવને । શિવે સર્વમ્ ઇદં પ્રોતં સૂત્રે મણિગણો યથા
આ સર્વે વસ્તુઓ સત્ય, શાશ્વત, શુદ્ધ, સર્વવ્યાપક, સર્વને ધારણ કરનાર અને કલ્યાણરૂપ એવા તત્ત્વમાં એ રીતે ગૂંથાયેલા છે, જેમ મણિઓ દોરામાં ગૂંથાયેલા હોય છે.
યૈવ ચિદ્ ભુવનાભોગભૂષણે વ્યોમ્નિ ભાસ્કરે । ધરાવિવરકોશસ્થે સૈવ ચિત્ કીટકોદરે
જે ચેતના લોકોના ભોગને શોભા આપે છે, જે આકાશમાં, સૂર્યમાં અને ધરાની અંદર રહેલા ગુપ્ત સ્થાનમાં છે, એ જ ચેતના કીટકના પેટમાં પણ છે.
કુમ્ભવ્યોમ્નાં ન ભેદો ઽસ્તિ યથેહ પરમાર્થતઃ । ચિતાં શરીરસંસ્થાનાં ન ભેદો ઽસ્તિ તથાનઘ
જેમ માટલામાં અને માટલા બહારના આકાશમાં કોઈ ફરક નથી, એ જ રીતે, પવિત્ર આત્મા, ચેતના અને શરીરરૂપ વચ્ચે પણ સાચે તો કોઈ ભેદ નથી.
સર્વેષામ્ એવ ભૂતાનાં તિક્તં કટુ ચ નાન્યથા । એકત્વાદ્ અનુભૂતેર્ હિ કુતશ્ ચિન્માત્રભિન્નતા
બધા જીવોમાં કડવાશ અને તીખાશ એકસરખી જ હોય છે; અનુભવ પણ એક જ છે, તો શુદ્ધ ચેતનામાં ક્યાંથી કોઈ ફરક આવી શકે?
એકસ્મિન્ન્ એવ સતતં સ્થિતે ચિન્માત્રવસ્તુનિ । જાતો ઽયમ્ અયમ્ ઉન્નષ્ટ ઇતિ કૈષાજ્ઞતેહ વઃ
એકમાત્ર હંમેશા રહેલી ચેતના-સત્તામાં, 'આ જન્મ્યો, એ નાશ પામ્યો' એમ કોણ કહી શકે? આવું માનવું તો અજ્ઞાનથી જ થાય છે.
નેહ તન્ નામ વસ્ત્વ્ અસ્તિ યદ્ અભૂત્વા પ્રજાયતે । ન ચ તન્ નામ વસ્ત્વ્ અસ્તિ યદ્ ભૂત્વા પ્રવિલીયતે
અહીં એવું કોઈ પદાર્થ નથી કે જે પહેલાં નહોતું અને પછી જન્મે છે; અને એવું પણ કંઈ નથી કે જે જન્મીને પછી નાશ પામે છે.
આભાસમાત્રમ્ એવેદં ન સન્ નાસચ્ ચ રાઘવ । ઉત્પ્લુતેનાપ્રશાન્તેન ચેતસા સદ્ ઇવ સ્થિતમ્
રાઘવ, આ બધું માત્ર દેખાવ જ છે; એ ન તો સાચું છે, ન તો ખોટું છે. પણ જેનું મન હંમેશાં અશાંત રહે છે, તેને એ બધું સાચું લાગે છે.
મેહ મોહો ઽસ્તુ વો મૌર્ખ્યાન્ નેદં સદ્ યત્ પ્રણશ્યતિ । ન ચાસદ્ ઇત્ય્ એવ દૃઢં નિર્ણીયાશોકિતાસ્તુ વઃ
મૂર્ખાઈથી તમને ભ્રમ થાય, એ ચાલે; પણ જે નાશ પામે છે, તેને સાચું માનો નહિ, અને એ ખોટું જ છે એમ પણ નક્કી ન કરો—આ રીતે તમે શોકથી મુક્ત રહેશો.
અસતિ જગતિ કિં કિલેહ મોહસ્ સતિ ચ કિમ્ અઙ્ગ વિમોહકારણં તત્ । જનનમરણસંસ્થિતિષ્વ્ અતસ્ ત્વં ભવ ખમ્ ઇવાતિસમસ્ સદોપશાન્તઃ
જગત જો ખોટું જ છે, તો અહીં ભ્રમ થવાનો શું અર્થ? અને જો એ સાચું હોય, તો ભ્રમ થવાનું કારણ શું? જન્મ, મરણ અને જીવન વિષે, તું આકાશ જેવો સદા શાંત અને સમ રહેજે.
ધીરો વિચારવાઞ્ જન્તુર્ આદાવ્ એવ મહાધિયા । શાસ્ત્રાર્થવિદુષા જ્ઞેન સુજનેન સમં વસેત્
વિચારશીલ અને બુદ્ધિશાળી માણસે શરૂઆતથી જ એવા વિદ્વાન, શાસ્ત્રના અર્થ જાણનારા અને સારા લોકોની સાથે રહેવું જોઈએ.
યા યા દુઃખવિનાશિન્યો વરવિજ્ઞાનદૃષ્ટયઃ । તાસ્ તા મધાવ્ ઇવ લતા જાયન્તે સુજને સતિ
જે જગ્યાએ દુઃખને દૂર કરનારી ઉત્તમ સમજણ આવે છે, એ સમજણ સારા માણસની હાજરીમાં જ ઉગે છે, જેમ વસંતમાં લતાઓ ફૂલે છે.
સુજનેન વિરક્તેન હૃદ્યેન મહતા સહ । પ્રવિચાર્ય મહાબાહો પદમ્ આસાદ્યતે પરમ્
હે મહાબાહુ, જે માણસ સારો, વૈરાગ્યવાળો અને હૃદયથી મહાન હોય, એવા માણસ સાથે વિચાર વિમર્શ કરીને પરમ અવસ્થા પ્રાપ્ત થાય છે.
શાસ્ત્રાર્થસુજનાસઙ્ગવૈરાગ્યાભ્યાસસત્કૃતઃ । પુરુષસ્ ત્વમ્ ઇવાભાતિ રામ વિજ્ઞાનભાજનમ્
હે રામ, જે માણસ શાસ્ત્રના અર્થનો અભ્યાસ કરે છે, સારા લોકોની સાથે રહે છે, વૈરાગ્ય અને નિયમનું પાલન કરે છે, એવો માણસ જ્ઞાનના પાત્ર તરીકે ઉજવાય છે, જેમ કે તું છે.
ત્વં તૂદારનિજાચારો ધીરો ગુણગણાર્ણવઃ । અધિતિષ્ઠસિ નિર્દુઃખાં જાતિં રાજસસાત્ત્વિકીમ્
તું તો ઉદાર સ્વભાવવાળો, સ્થિર મનવાળો અને ગુણોથી ભરપૂર છે; તું દુઃખરહિત અને રાજસ-સાત્ત્વિક સ્વભાવ ધરાવતી શુદ્ધ અવસ્થામાં સ્થિર છે.
ભૂયો ઽસ્મિન્ દગ્ધસંસારે નાસિ દુઃખસ્ય ભાજનમ્ । પાશ્ચાત્યજન્માસિ મુને સ્વભાવમ્ અનુધાવસિ
હવે, આ સંસારની આગમાં બળી ગયા પછી, તું દુઃખનો પાત્ર રહ્યો નથી; હવે તું તારી સ્વભાવ પ્રમાણે ફરી જન્મ્યો છે, હે મુનિ.
સ્વયૈવામલયા દૃષ્ટ્યા તવ પ્રકટતાં ગતમ્ । યથાભૂતં જગદ્વસ્તુ રુચા દિનપતેર્ ઇવ
તારી પોતાની નિર્મળ દૃષ્ટિથી, જગતનું સાચું સ્વરૂપ તને સ્પષ્ટ દેખાઈ આવ્યું છે, જેમ સૂર્યના પ્રકાશે બધું સ્પષ્ટ દેખાય છે.
ઇદાનીં મદ્વચોરાશિવહ્નિદગ્ધમલો ઽમલઃ । નૂનમ્ ઉત્સારિતાભ્રેણ શરદ્વ્યોમ્ના સમો ભવ
હવે, મારા શબ્દોના અગ્નિથી તારો મલ દહાઈ ગયો છે, તું સાચે શુદ્ધ થઇ જા—જેમ શરદના નિર્ભર આકાશમાં વાદળો દૂર થઈ જાય છે.
ભવભાવનયા મુક્તં યુક્તમ્ ઉત્તમસંવિદા । ચિત્તમુક્તાકલાપં ત્વમ્ અચ્છાચ્છં હૃદયે કુરુ
સંસારની કલ્પનાથી મુક્ત અને ઉત્તમ જ્ઞાનથી યુક્ત, તું તારા હૃદયને એકદમ સ્વચ્છ અને નિર્મળ બનાવ, હે મુક્તિના મણિઓ જેવું મન ધરાવનારો.
મમેદમ્ ઇદમ્ અન્યસ્યેત્ય્ એવંકલનયોજ્ઝિતમ્ । મનો મુક્તવિભાગં તે મુક્તમ્ એવ ન સંશયઃ
જે મનમાં 'મારું', 'આ મારું છે', 'આ બીજાનું છે' જેવા વિચારો છૂટી ગયા હોય અને જે મન બધાં ભેદભાવથી મુક્ત થયું હોય, એ મન ખરેખર મુક્ત છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.
તવોત્તમાનુભાવસ્ય ય ઇદાનીં નરા ભુવિ । ચેષ્ટામ્ અનુસરિષ્યન્તિ તે ઽપિ યાસ્યન્ત્ય્ અશોકતામ્
પૃથ્વી પર જે લોકો હવે તારી શ્રેષ્ઠ ચાલ-ચાલનને અનુસરે છે, તેઓ પણ દુઃખથી મુક્ત અવસ્થાને પ્રાપ્ત કરશે.
રાઘવવ્યવહારેણ વિહરિષ્યન્તિ યે નરાઃ । ભવાર્ણવાત્ તરિષ્યન્તિ સ્વમનઃપોતકેન તે
જે લોકો રાઘવના આદરણીય આચરણ પ્રમાણે જીવન વિતાવે છે, તેઓ પોતાના મનરૂપ નાવથી સંસારના મહાસાગર પાર કરી જશે.
ભવત્તુલ્યમતિર્ યસ્ સ્યાત્ સુજનસ્ સમદર્શનઃ । યોગ્યો ઽસૌ જ્ઞાનદૃષ્ટીનાં પૂર્ણેન્દુસ્ સુરુચામ્ ઇવ
જેનું મન તારા જેવું છે, જે સારા અને સર્વેમાં સમદૃષ્ટિ રાખે છે, એવો માણસ જ્ઞાનની દૃષ્ટિ માટે યોગ્ય છે, જેમ કે પૂર્ણચંદ્ર સુંદર કિરણો માટે યોગ્ય હોય છે.
ત્વમ્ અશોકાં દશાં પ્રાપ્તો યથાપ્રાપ્તાનુવૃત્તિમાન્ । યાવદ્દેહં ધિયા તિષ્ઠ રાગદ્વેષવિહીનયા
તમે હવે દુઃખથી મુક્ત અવસ્થામાં પહોંચી ગયા છો અને જેવું યોગ્ય હોય તેમ વર્તો છો. શરીર રહે ત્યાં સુધી, મનમાં કોઈ લગાવ કે દ્વેષ વિના સ્થિર રહો.
બહિર્ લોકોચિતાચારસ્ ત્વ્ અન્તસ્ ત્યક્તાખિલૈષણઃ । પરાં શીતલતામ્ એત્ય તિષ્ઠ પૂર્ણેન્દુબિમ્બવત્
બહારથી તો દુનિયાના નિયમો પ્રમાણે વર્તન કરો, પણ અંદરથી બધાં ઇચ્છાઓ છોડી દો અને પૂર્ણ ચંદ્રની જેમ શાંત અને ઠંડકથી ભરપૂર રહો.
ઇતરાસુ તુ યે જાતા જાતિષ્વ્ અગુણશાલિનઃ । અવિચાર્યાસ્ ત એતે હિ ગોમાયુશિશુધર્મકાઃ
બીજી જાતિમાં જન્મેલા અને ગુણવિહિન લોકો વિશે વિચારવાની જરૂર નથી; તેઓ તો શિયાળના બચ્ચાં જેવાં છે, પોતાના સ્વભાવ પ્રમાણે જ ચાલે છે.
યે સ્વભાવા મહાબાહો નૃણાં સાત્ત્વિકજન્મનામ્ । તાન્ ભજન્ પુરુષો યાતિ પાશ્ચાત્યોદારજન્મતામ્
હે મહાબાહુ, જે મનુષ્યોમાં સાત્વિક સ્વભાવ હોય છે, તેમના ગુણોને અપનાવવાથી માણસને ઉત્તમ જન્મ મળે છે.
યાન્ એવ સેવતે જન્તુર્ ઇહ જાતિગુણાન્ સદા । અપ્ય્ અન્યજાતિજાતો ઽપિ યાતિ તજ્જાતિતાં ક્ષણાત્
જીવ અહીં જે જાતિના ગુણોનું સતત સેવન કરે છે, તે જો બીજી જાતિમાં જન્મે તો પણ, તરત જ એ જાતિના સ્વભાવને પામે છે.