ઉદેતિ યાવદ્ ભગવાન્ ઇન્દુર્ ઉદ્દામમણ્ડલઃ । ક્ષીરામ્બુભિર્ ઇવાલોલૈઃ પ્લાવયન્ રશ્મિભિર્ જગત્
જ્યાં સુધી તેજસ્વી ચંદ્ર પોતાનું ઉજળું મંડળ લઈને ઊગે છે અને દૂધ જેવા તરંગી કિરણોથી આખા જગતને ભીંજવે છે, ત્યાં સુધી એ રહે છે.
તતસ્ તેષ્વ્ અતિરમ્યેષુ ચન્દ્રરશ્મિષુ સા પદમ્ । કરોતિ વિહગી લોલા વૃક્ષાદ્ વૃક્ષાન્તરેષ્વ્ ઇવ
પછી એ અત્યંત મોહક ચાંદની કિરણોમાં, એ જીવાત્મા પોતાનું સ્થાન લે છે, અને વૃક્ષેથી વૃક્ષે ઉડતી ચકલી જેમ અશાંતપણે ફરતી રહે છે.
તેભ્યો ઽપિ ચન્દ્રરશ્મિભ્યો વિશત્ય્ ઓષધિપલ્લવાન્ । નવં કુમુદિનીષણ્ડં પદ્મિનીભ્ય ઇવાલિની
પછી એ ચાંદની કિરણોમાંથી ઔષધિઓના કૂંપળોમાં પ્રવેશે છે, જેમ મધમાખી તાજા કમળના જૂથમાં પ્રવેશે છે.
તયૌષધિફલાન્ય્ અન્તસ્ સ્વાદવન્તિ ભવન્ત્ય્ અલમ્ । ઇક્ષુનાલ્યો રસેનેવ યાન્તિ પીવરતામ્ અપિ
આ બેમાં, ઔષધિના ફળો અંદરથી ખૂબ જ મીઠા બની જાય છે, જેમ કે ઉખડની ડાંઠો પોતાના રસથી ગાઢ અને રસાળ થાય છે.
ફલેષુ તેષુ બધ્નાતિ પદમ્ ઇન્દુકરચ્યુતા । જીવાલી ક્ષીરપૂર્ણેષુ માતૃસ્તનભરેષ્વ્ ઇવ
આ ફળોમાં, ચંદ્રકિરણ જેવી જીવનધારા, દૂધથી ભરેલા માતાના સ્તન જેવી રીતે, પોતાનું સ્થાન પકડી લે છે.
તાઃ ફલાવલયઃ પક્વા ભક્ષ્યન્તે યૈશ્ શરીરિભિઃ । તેષ્વ્ એવ વીર્યમ્ આગત્ય તિષ્ઠન્ત્ય્ અપ્રવિબોધિતાઃ
જ્યારે આ ફળોના ગોળા પાકી જાય છે, ત્યારે શરીરધારીઓ તેને ખાય છે; એમાં જીવનશક્તિ આવીને રહે છે, પણ તે જાણી શકાતી નથી.
પ્રસુપ્તવાસનાજાલા જીવશ્રીર્ ગર્ભપઞ્જરમ્ । અધિતિષ્ઠતિ બીજશ્રીસ્ સુપ્તપત્ત્રા યથા ઘટમ્
સુતા રહેલી વાસનાઓના જાળથી ઢંકાયેલી જીવનશ્રી ગર્ભના પાંજરમાં રહે છે, જેમ બીજની મહિમા બંધ પાંદડાવાળા ઘડામાં છુપાયેલી હોય છે.
યથા કાષ્ઠે સ્થિતો વહ્નિર્ યથા મૃદિ ઘટસ્ સ્થિતઃ । યથા ક્ષીરે સ્થિતં સર્પિર્ વીર્યે જીવસ્ તથા સ્થિતઃ
જેમ લાકડામાં અગ્નિ રહેલો હોય છે, જેમ માટીમાં માટલુ છુપાયેલું હોય છે, જેમ દુધમાં ઘી રહેલું હોય છે, એ જ રીતે જીવ આત્મા શરીરમાં રહેલો હોય છે.
અનેન ક્રમયોગેન પરાગત્ય મહેશ્વરાત્ । અદૃષ્ટાન્યશરીરશ્રીર્ જાયતે યો નરો ભુવિ
આ રીતે ક્રમશઃ મહાદેવ પાસેથી પ્રાપ્ત કરીને, જો કે દેખાતો નથી અને શરીર પણ નથી, એવો મનુષ્ય ધરતી પર જન્મે છે.
સ હિ સાત્ત્વિકજાતિસ્ સ્યાદ્ ઉદારવ્યવહારવાન્ । તેનૈવ મોક્ષભાગી ચેજ્ જન્મના તત્ સ સાત્ત્વિકઃ
એવો મનુષ્ય સાત્વિક સ્વભાવથી જન્મે છે અને ઉદાર વ્યવહાર ધરાવે છે; જો એ જન્મથી જ મુક્તિ મેળવે, તો એ સાચો સાત્વિક કહેવાય.
અથેત્થં યોનિમ્ આસાદ્ય ભુક્ત્વા જન્મપરમ્પરામ્ । મોક્ષાર્થં પ્રાપ્તજન્મા ચેત્ તત્ સ રાજસસાત્ત્વિકઃ
પણ જો એવી યોનિમાં આવીને અનેક જન્મો ભોગવે અને પછી મુક્તિ માટે જન્મે, તો એ રાજસ-સાત્વિક સ્વભાવનો કહેવાય.
પાશ્ચાત્યજન્મનઃ પુંસઃ ક્રમં વક્ષ્યામિ તે ઽધુના । રામ રાજસસત્ત્વસ્ય મોક્ષમ્ આયાત્ય્ અસૌ યથા
હવે, હે રામ, હું પશ્ચિમ દેશના માણસના મૃત્યુ પછી શું થાય છે અને રાજસ અને સાત્ત્વિક ગુણ ધરાવનારને મુક્તિ કેવી રીતે મળે છે, એ તને સમજાવીશ.
પ્રાથમ્યેન ય આયાતસ્ સંસારમ્ અતિસાત્ત્વિકઃ । સ કદાચિત્ ક્વચિત્ કશ્ચિત્ સમ્ભવત્ય્ અનઘાકૃતે
જે માણસમાં સાત્ત્વિક ગુણ વધારે હોય છે, તે ક્યારેક ક્યાંક શુદ્ધ કર્મો કરનાર રૂપે જન્મે છે, હે નિર્દોષ.
સમ્ભવન્તીહ પુરુષા રામ રાજસસાત્ત્વિકાઃ । પ્રવિચાર્યાસ્ ત એવાતો ગન્તવ્યં ચેહ તદ્દૃશા
હે રામ, અહીં રાજસ અને સાત્ત્વિક ગુણવાળા લોકો જન્મે છે; એ લોકો જ ધ્યાનપૂર્વક જોવાનું છે અને એમા જે યોગ્ય હોય, એ પ્રમાણે આગળ વધવું જોઈએ.
પ્રાથમ્યેન સમાયાતા યે પદાત્ પરમાત્મનઃ । દુર્લભાઃ પુરુષા રામ તે મહાગુણશાલિનઃ
જે લોકો સર્વપ્રથમ પરમાત્માને પામ્યા છે, હે રામ, એવા મહાન ગુણો ધરાવનારા માણસો બહુ દુર્લભ છે.
યે ચાન્યે વિવિધા મૂકા મૂઢાસ્ તામસજાતયઃ । તેષાં સ્થાવરતુલ્યાનાં કિં તદ્ રામ વિચાર્યતે
અને બીજા અનેક પ્રકારના મૂક અને મૂર્ખ, જેમનું સ્વભાવ તામસિક છે—એવા લોકો વિશે શું વિચારવું, રામા? તેઓ તો સ્થાવર જેવી જ છે.
કતિપયાધિગતાત્મભવાન્તરઃ પ્રકૃતજન્મનિ લભ્યમહાપદઃ । અયમ્ ઇહ પ્રવિચારણયોગ્યતામ્ અનુગતો નનુ રાજસસાત્ત્વિકઃ
માત્ર થોડા જ લોકો આત્મજ્ઞાનથી બીજું જન્મ પામીને, પોતાના સ્વાભાવિક જીવનમાં મહાન અવસ્થા પ્રાપ્ત કરે છે; અહીં તો રાજસ અને સાત્ત્વિક ગુણ ધરાવનાર જ વિચાર માટે યોગ્ય છે.
યે હિ રાજસસત્ત્વસ્થા એતા ભુવિ મહાગુણાઃ । તે નિત્યમ્ એવ મુદિતા ઉદિતાઃ ખ ઇવેન્દવઃ
જે લોકો રાજસ અને સાત્ત્વિક ગુણમાં સ્થિર છે, અને ધરતી પર મહાન ગુણો ધરાવે છે, તેઓ હંમેશા આનંદિત અને તેજસ્વી રહે છે, જેમ કે આકાશમાં ચમકતા ચાંદ.
ન ખેદમ્ અધિગચ્છન્તિ વ્યોમભાગા મલં યથા । નાપદિ મ્લાનિમ્ આયાન્તિ નિશિ હેમામ્બુજા યથા
તેઓ ક્યારેય થાકતા નથી, જેમ આકાશે ક્યારેય મેલ લાગતો નથી; અને મુશ્કેલીમાં પણ ક્યારેય મલિન થતાં નથી, જેમ રાત્રે સુવર્ણ કમળ ક્યારેય કુમળાતા નથી.
નેહન્તે પ્રાકૃતાદ્ અન્યદ્ દિનાન્યદ્ ભાસ્કરો યથા । રમન્તે સ્વે સદાચારે સ્વાર્તવે પાદપા યથા
અહીં કુદરતી વ્યવસ્થા સિવાય બીજું કશું નથી, જેમ سور્ય هر روز نવું نہیں لાવે. તેઓ પોતાના સારા વર્તન માં خوشی પામે છે, جیسے વૃક્ષો પોતાના ઋતુમાં આનંદ માણે છે.
નિત્યમ્ આપૂર્ણતામ્ અન્તર્ અક્ષુબ્ધામ્ ઇન્દુસુન્દરીમ્ । આપદ્ય્ અપિ ન મુઞ્ચન્તિ શશિનશ્ શીતતામ્ ઇવ
તેઓ હંમેશા અંદરના પૂર્ણતા અને શાંતિથી ભરપૂર રહે છે, જે ચાંદની જેવી સુંદર અને શાંત છે. પરિસ્થિતિઓ આવે ત્યારે પણ, તેઓ પોતાની ઠંડક ક્યારેય છોડતા નથી, જેમ ચાંદની પોતાની શીતળતા ક્યારેય ગુમાવતી નથી.
આકૃત્યૈવ વિરાજન્તે મૈત્ર્યાદિગુણકાન્તયા । નવસ્તબકહાસિન્યા લતયેવ મહાદ્રુમાઃ
તેઓ પોતાની સ્વભાવથી જ તેજસ્વી લાગે છે, મિત્રતા જેવા ગુણોની મીઠાશથી શોભે છે. જેમ મહાન વૃક્ષો નવી કળીઓથી ખીલી ઉઠે છે, તેમ તેઓ સારા ગુણોથી ભવ્ય બને છે.
સમાસ્ સમરસાસ્ સોમ્યાસ્ સતતં સાધુસાધવઃ । અબ્ધિવદ્ ધૃતમર્યાદા ભવન્તિ વિતતાશયાઃ
તેઓ હંમેશા એકતા અને સમરસતાથી ભરેલા, સૌમ્ય અને સારા છે. જેમ દરિયો પોતાની હદમાં રહે છે, તેમ તેઓ પણ પોતાના expansive મનથી Maryada જાળવે છે.
અતસ્ તેષાં મહાબાહો પદમ્ આપદપાસનમ્ । સર્વદૈવાનુગન્તવ્યં મઙ્ક્તવ્યં નાપદર્ણવે
હે મહાબાહુ, એમના અવસ્થાને દુઃખ દૂર કરનાર માનવી જોઈએ. હંમેશા એ રસ્તો પકડી રાખવો જોઈએ અને દુઃખના દરિયામાં અટવાઈ ન જવું જોઈએ.
તથા તથેહ જગતિ વિહર્તવ્યમ્ અખેદિના । આત્મોદયાય વર્તન્તે યથા રાજસસાત્ત્વિકાઃ
આ જગતમાં નિરાશ થયા વિના જીવવું જોઈએ. જેમ રાજસી અને સાત્વિક સ્વભાવના લોકો આત્માની ઉન્નતિ માટે વર્તે છે, તેમ વર્તવું જોઈએ.
અધિગમ્યાર્ય સચ્છાસ્ત્રં વિચાર્ય ચ પુનઃ પુનઃ । અનિત્યતાં સ્વમનસા વિવિક્તેનાશુ ભાવયેત્
શ્રેષ્ઠ શાસ્ત્ર પ્રાપ્ત કરીને અને વારંવાર વિચાર કરીને, એકાંત મનથી વસ્તુઓની નાશવંતતા વિશે ઝડપથી મનન કરવું જોઈએ.
આદાવ્ અન્તે ચ યન્ નિત્યં રૂપં ત્રૈલોક્યવર્તિનામ્ । પદાર્થાનાં તદ્ એવાશુ ભાવયેન્ નેતરન્ મુધા
પ્રારંભે અને અંતે જે સદાય રહે છે, ત્રણેય લોકના બધાં પદાર્થોની સાચી સ્વરૂપતા, એ જ ઝડપથી વિચારવી જોઈએ; બીજું વ્યર્થમાં વિચારવું નહીં.
અસમ્યગ્દર્શનં ત્યક્ત્વા વ્યર્થસન્તાનમ્ અન્તવત્ । સ્મર્તવ્યં સમ્યગ્ એવેદં જ્ઞાનસાર્થમ્ અનન્તકમ્
ખોટી સમજ અને ફોકટના, નાશ પામનારા વિચારોને છોડીને, સત્ય જ્ઞાન માટે માત્ર આ જ સાચું ધ્યાનમાં રાખવું જોઈએ.
કો ઽહં કથમ્ ઇદં વેતિ સંસારમ્ ઇદમ્ આતતમ્ । પ્રવિચાર્યં પ્રયત્નેન પ્રાજ્ઞેન સહ સાધુના
હું કોણ છું? આ બધું કેવી રીતે થયું? આ સંસાર શું છે? સમજદાર અને સારા લોકો સાથે મળીને, આ બધું પૂરેપૂરું વિચારવું જોઈએ.
નાકર્મસુ નિમઙ્ક્તવ્યં નાનાર્યેણ સહાવસેત્ । દ્રષ્ટવ્યસ્ સર્વવિચ્છેત્તા ન મૃત્યુર્ અવહેલયા
અયોગ્ય કામોમાં પડવું નહીં, ખરાબ લોકો સાથે રહેવું નહીં; અને બધું નાશ કરનાર મૃત્યુને કદી અવગણવું નહીં.