અસ્થિખણ્ડાર્ગલા મૂર્ધપિધાનાસ્ સ્નાયુશૃઙ્ખલાઃ । જગદ્દેહા જગજ્જીવરત્નમાંસસમુદ્ગકાઃ
આ જગતના શરીરો હાડકાંની કિલે સાથે બંધાયેલા છે, માથું ઢાંકેલું છે અને સ્નાયુઓથી બાંધેલા છે; જીવના અમૂલ્ય રત્નો માંસની અંદર છુપાયેલા છે.
વનબાલમૃગીમુગ્ધાઃ પરસઞ્ચારિતાસ્ સ્થિતૌ । બાલબુદ્ધિવિનોદાય યોષિતશ્ ચર્મપુત્રિકાઃ
જંગલમાં નિર્દોષ બચ્ચાં મૃગ જેમ, એમ સ્ત્રીઓ પણ બીજાના સંકેતે ચાલે છે; ચામડીની ગૂડી જેવી એ સ્ત્રીઓ બાળમનના રમણ માટે જ હોય છે.
એવંવિધોદારમના મનાગ્ અપિ મહામતિઃ । ન જ્ઞશ્ ચલતિ ભોગૌઘૈર્ મુખવાતૈર્ ઇવાચલઃ
આવો વિશાળ અને ઉદાર મન, અતિશય સુખના પ્રવાહમાં પણ, જરા પણ ડગતો નથી; જેમ પર્વત મોઢેથી આવતી હવામાં હલતો નથી, એમ.
તસ્મિન્ કિલ પદે રામ જ્ઞસ્ તિષ્ઠતિ મહોન્નતૌ । યસ્માચ્ ચન્દ્રાર્કદેશો ઽપિ નઃ પાતાલમ્ ઇવ સ્થિતઃ
હે રામ, જે વ્યક્તિએ સાચું જ્ઞાન મેળવ્યું છે, તે ઊંચી અવસ્થામાં અડગ રહે છે. તેના માટે ચાંદ્ર અને સૂર્યના લોક પણ આપણને જેમ પાતાળ સમાન નીચા લાગે છે.
ઇમાંલ્ લોકાન્ અનાલોકાઞ્ જાતાલોકાસ્ સુવેદિનઃ । સરીસૃપાન્ વયમ્ ઇવ પશ્યન્ત્ય્ ઊઢાન્ ભવાર્ણવે
જે લોકોએ દેખાતા અને અદેખાતા બધા લોકોએ સારી રીતે જાણી લીધા છે, તેઓ જન્મમરણના મહાસાગરમાં ફસાયેલા જીવોને એ રીતે જુએ છે જેમ આપણે સાપ-વગેરે રેંગતાં પ્રાણીઓને જુએ છીએ.
ન કેચન જગદ્ભાવાસ્ તત્ત્વજ્ઞં રઞ્જયન્ત્ય્ અમી । નાગરં નાગરીકાન્તં કુગ્રામલટભા ઇવ
સાચા તત્વજ્ઞાને માટે આ જગતના કોઈપણ અવસ્થાઓ આનંદદાયક નથી, એ રીતે જ જેમ શહેરના માણસને કે તેની પ્રિયાને ખરાબ ગામની ગંદકી ગમતી નથી.
ન કેચન જગદ્ભાવાસ્ તત્ત્વજ્ઞં રઞ્જયન્ત્ય્ અમી । અપ્ય્ અભ્યાશગતાસ્ સ્ફારહૃદયં ખમ્ ઇવામ્બુદાઃ
સાચા તત્વજ્ઞાને માટે આ જગતના કોઈપણ અવસ્થાઓ આનંદદાયક નથી—even નજીક હોય ત્યારે પણ, એ રીતે જ જેમ આકાશના વિશાળ હૃદયને વાદળો કોઈ અસર કરતા નથી.
ન કેચન જગદ્ભાવાસ્ તત્ત્વજ્ઞં રઞ્જયન્ત્ય્ અમી । મર્કટ્ય ઇવ નૃત્યન્ત્યો ગૌરીલાસ્યાર્થિનં હરમ્
જેમ શિવજીને ગૌરીના નૃત્યની ઈચ્છા હોય ત્યારે વાંદરિયાઓનું નૃત્ય તેમને આનંદ આપતું નથી, એમ જ, આ જગતના કોઈપણ દૃશ્યો સત્યને જાણનારા માણસને આનંદ આપતા નથી.
ન કેચન જગદ્ભાવાસ્ તત્ત્વજ્ઞં રઞ્જયન્ત્ય્ અમી । પ્રાક્તનપ્રતિબિમ્બશ્રી રત્નં કુમ્ભગતં યથા
જેમ પાત્રમાં પડેલો રત્નનો પ્રતિબિંબ એ રત્નને જોઈ ચૂકેલા માણસને આનંદ આપતો નથી, એમ જ, આ જગતના કોઈપણ દૃશ્યો સત્યને જાણનારા માણસને આનંદ આપતા નથી.
ચક્રાર્પિતોપમમ્ અસન્મયમ્ અમ્બુભઙ્ગત્વઙ્ગત્તરઙ્ગકૃતબિમ્બમ્ ઇવાવલોક્ય । લોકં તદીહિતસુખેષુ રતિં ન યાતિ તજ્જ્ઞઃ કુશેવલલવેષ્વ્ ઇવ રાજહંસઃ
પાણીની લહેર પર પડેલું પ્રતિબિંબ જેમ ખોટું હોય છે, એમ જ, જે માણસે જગતને અસત્ય જાણ્યું છે, તે જગતના સુખોમાં રસ લેતો નથી; જેમ રાજહંસ ઘાસના તણખામાં આનંદ પામતો નથી.
અત્રૈવ વસ્તુન્ય્ ઉચિતે શૃણુ રાઘવ પૂર્વજાઃ । કચેન ગાથા યા ગીતા બાર્હસ્પત્યેન પાવનીઃ
હે રાઘવ, આ જ વિષય પર, પ્રાચીન સમયમાં બૃહસ્પતિપુત્રે ગાયેલાં પવિત્ર ગીતો સાંભળ.
કસ્મિંશ્ચિન્ મેરુગહને તિષ્ઠન્ સુરગુરોસ્ સુતઃ । કદાચિદ્ અભ્યાસવશાદ્ વિશ્રાન્તિં પ્રાપદ્ આત્મનિ
એક વખત, દેવગુરુના પુત્રે, મેરુ પર્વતની એક ગુફામાં રહેતા, સતત અભ્યાસના પ્રભાવથી પોતાના આત્મામાં સંપૂર્ણ શાંતિ મેળવી.
સમ્યગ્જ્ઞાનામૃતાપૂર્ણા મતિર્ નારમતાસ્ય સા । પઞ્ચભૂતમયે મ્લાને દૃશ્યે ઽસ્મિન્ પેલવાત્મનિ
સાચા જ્ઞાનના અમૃતથી ભરેલી તેની બુદ્ધિ હવે પાંચ તત્વોથી બનેલા આ નબળા શરીરમાં કે તેની દ્રષ્ટિથી દેખાતા ક્ષયશીલ જગતમાં આનંદ પામતી નહોતી.
તેન નિર્વિણ્ણ ઇવ સ આત્મતત્ત્વાદ્ ઋતે પરમ્ । અપશ્યન્ સમુવાચેદમ્ એકો ગદ્ગદયા ગિરા
હવે તે આત્મતત્વ સિવાય બીજું કશું જ જોઈ શકતો નહોતો, જાણે બધામાંથી ઉદાસ થઈ ગયો હોય એમ, એકલો જ ધ્રૂજતી વાણીમાં બોલ્યો.
કિં કરોમિ ક્વ ગચ્છામિ કિં ગૃહ્ણામિ ત્યજામિ કિમ્ । આત્મના પૂરિતં વિશ્વં મહાકલ્પામ્બુના યથા
હું શું કરું? ક્યાં જાઉં? શું સ્વીકારું કે શું છોડી દઉં? કારણ કે આખું વિશ્વ આત્માથી ભરેલું છે, જેમ મહાપ્રળયના જળથી બધું વ્યાપી જાય છે.
દુઃખમ્ આત્મા સુખં ચૈવ ખમ્ આશાસ્ ત્વમ્ અહં તથા । સર્વમ્ આત્મમયં જાતં કષ્ટં નષ્ટો ઽહમ્ આત્મના
દુઃખ પણ આત્મા છે, સુખ પણ આત્મા છે; આકાશ પણ આત્મા છે, અને હું પણ આત્મા જ છું. બધું જ આત્મામાંથી ઊભું થયું છે—હું આત્મામાં લય થયો છું, બધું દુઃખ દૂર થઈ ગયું છે.
સબાહ્યાભ્યન્તરં દેહેષ્વ્ અધ ઊર્ધ્વં ચ દિક્ષુ ચ । ઇત આત્મા તથેહાત્મા નાસ્ત્ય્ અનાત્મમયં ક્વચિત્
શરીરમાં અંદર અને બહાર, નીચે, ઉપર અને બધાં દિશાઓમાં—અહીં પણ આત્મા, ત્યાં પણ આત્મા; ક્યાંય પણ આત્માથી વિમુખ એવું કંઈ નથી.
સર્વત્રૈવ સ્થિતો હ્ય્ આત્મા સર્વમ્ આત્મનિ સંસ્થિતમ્ । સર્વમ્ એવેદમ્ આત્મૈવમ્ આત્મન્ય્ એવ નમામ્ય્ અહમ્
આ આત્મા સર્વત્ર વ્યાપક છે, બધું જ આત્મામાં સ્થિત છે; આ બધું માત્ર આત્મા જ છે—એવા આત્માને હું મારા અંદર નમન કરું છું.
ન તદ્ અસ્તિ ન યત્રાહં ન તદ્ અસ્તિ ન યન્ મયિ । કિમ્ અન્યદ્ અભિવાઞ્છામિ કેવલં પ્રશમામ્ય્ અહમ્
એવું કંઈ નથી જ્યાં હું નથી; એવું કંઈ નથી જે મારામાં નથી. હવે હું બીજું શું ઈચ્છું? હું માત્ર શાંત થઈ જાઉં છું.
આત્મનાત્મનિ યેનાહં નમામ્ય્ આપૂરિતાત્મના । ઉપશામ્યામિ તેનાન્તઃ ક્વાન્યત્રાભિપતામ્ય્ અહમ્
મુંજ આત્મામાં આત્માથી, ભરપૂર આત્માથી નમસ્કાર કરું છું; એથી મને અંદર શાંતિ મળે છે—હવે હું બીજે ક્યાં જઈ શકું?
અહમ્ અગ્નિર્ અહં વાયુર્ અહં ભૂર્ અહમ્ અમ્બરમ્ । યન્ નાહં નાસ્તિ તત્ કિઞ્ચિત્ સર્વમ્ એવાહમ્ આતતમ્
હું અગ્નિ છું, હું પવન છું, હું ધરતી છું, હું આકાશ છું; જે હું નથી, એ કંઈ નથી—હું સર્વત્ર વ્યાપી છું, બધું જ છું.
આપૂરિતાપારનભોમહાભૈરવરૂપવાન્ । સર્વસંવિન્મયઃ પૂર્ણસ્ તિષ્ઠામ્ય્ એકાર્ણવોપમઃ
પાણી, ધરતી, આકાશ અને અવિનાશી વ્યાપકતાની ભયજનક પૂર્ણતા સાથે, હું સર્વજ્ઞાની અને પૂર્ણ છું, એક સમુદ્રની જેમ સ્થિર રહું છું.
ઇત્ય્ એવં ભાવયન્ ભાવં કનકાચલકુઞ્જકે । ઉચ્ચારયન્ન્ અથોઙ્કારં ઘણ્ટાસ્વનમ્ ઇવ ક્રમાત્
આ રીતે આ અવસ્થાનું મનન કરતાં, સોનાની પર્વતની ગુફામાં, તેણે ધીમે ધીમે ઘંટની જેમ ઓમકાર ઉચ્ચાર્યો.
ઓઙ્કારસ્ય કલામ્ અર્ધાં પાશ્ચાત્યાં વાલકોમલામ્ । નાન્તરસ્થેન બાહ્યે ન ભાવયન્ પરમે હૃદિ
પવિત્ર હૃદયમાં, 'ઓમ'ના પશ્ચિમ ભાગની નાજુક અને કોમળ કલાને, અંદર કે બહાર, કોઈ રીતે ધ્યાનમાં લાવવું જોઈએ નહીં.
વ્યપગતકલનાકલઙ્કશુદ્ધો હૃદયનિરન્તરલીનવાતવૃત્તિઃ । ગતઘનશરદમ્બરોપમાનઃ કચ ઉપલાચલમૂર્તિમાન્ અતિષ્ઠત્
મનમાંથી બારીકાઈ અને દાગ દૂર થઈ ગયા પછી, શ્વાસ હંમેશા હૃદયમાં લીન રહે છે; જેમ શરદના આકાશમાં વાદળો નથી, તેમ કચ પથ્થરના પર્વત જેવી મૂર્તિ ધરાવીને સ્થિર રહ્યો.
અન્નપાનાઙ્ગનાસઙ્ગાદ્ ઋતે નાસ્તીહ કિઞ્ચન । શુભં વસ્ત્વ્ અવિસંવાદિ મહાન્ કિમ્ અભિવાઞ્છતુ
અન્ન, પાન અને સ્ત્રીસંગ સિવાય અહીં કંઈ નથી; તો પછી કયું મહાન, શુભ અને નિશ્ચિત વસ્તુ ઈચ્છવી?
તિર્યઞ્ચઃ પશવો મૂઢા યેન તુષ્યન્ત્ય્ અસાધવઃ । ભોગાદિના કથં તેન રતિમ્ આયાન્તિ સાધવઃ
જે ભોગથી પશુઓ, અજ્ઞાનીઓ અને દુષ્ટો સંતોષ પામે છે, તેમાં સજ્જનો કેવી રીતે આનંદ પામી શકે?
ભોગૈઃ કૃપણસર્વસ્વૈર્ આદિમધ્યાન્તપેલવૈઃ । વિશ્વાસં યાન્તિ યે લોકે તૈર્ અલં નરગર્દભૈઃ
જે લોકો દુઃખી અને ટૂંકા સમયના આનંદમાં, જેની શરૂઆત, મધ્ય અને અંત બધાં જ નાશવાન છે, વિશ્વાસ રાખે છે, તેઓ તો નરકમાં ગધેડાંની સાથે રહેવા યોગ્ય છે.
ઇતઃ કેશા ઇતો રક્તમ્ ઇતીયં પ્રમદાતનુઃ । એતયા તોષમ્ આયાન્તિ સારમેયા ન માનવાઃ
અહીં વાળ છે, અહીં લોહી છે—આ સ્ત્રીનું શરીર છે; એમાં સંતોષ તો કૂતરાંને મળે છે, માનવને નહીં.
મૃન્ મહી દારુ તરવો દેહો માંસં દૃષદ્ ગિરિઃ । અધો ભૂર્ અમ્બરં પૃષ્ઠે કિમ્ અપૂર્વં સુખાય યત્
માટી એટલે ધરતી, લાકડું એટલે વૃક્ષ, શરીર એટલે માંસ, પથ્થર એટલે પર્વત; નીચે જમીન છે, ઉપર આકાશ છે—અહીં શું નવી વાત છે, જે સાચો આનંદ આપે?