અહં યત્ર કરોમીમં સમગ્રં જાગતં ભ્રમમ્ । રાગદ્વેષક્રમસ્ તત્ર કુતો ઽન્યસ્યાત્યસમ્ભવાત્
જ્યાં હું જ આ આખું મૃગજળ જેવું જગત ચલાવું છું, ત્યાં બીજાને માટે રાગ કે દ્વેષ કેવી રીતે શક્ય છે? કારણ કે બીજું તો કોઈ છે જ નહીં.
યદ્ અન્યેન શરીરં મે દગ્ધમ્ અન્યેન લાલિતમ્ । સ મદારમ્ભ એવાતઃ કઃ ખેદોલ્લાસયોઃ ક્રમઃ
જ્યારે એકે મારા શરીરને દાઝે છે અને બીજાએ તેને લાડ આપે છે, એ બંને મારા જ કર્મ છે; તો દુઃખ અને આનંદની ક્રમશઃ આવનજાવન કેવી રીતે ગણાય?
મત્સુખાસુખવિસ્તારે જગજ્જાલક્ષયોદયે । અહં કર્તેતિ મત્વાન્તઃ કઃ ખેદોલ્લાસયોઃ ક્રમઃ
મારા સુખ-દુઃખના વિસ્તરણમાં, જગતના ઉદય અને વિનાશમાં, જો હું માનું કે 'હું જ કર્તા છું', તો અંદર દુઃખ અને આનંદની આવનજાવનમાં કઈ ક્રમશિલતા રહી?
ખેદોલ્લાસવિલાસે તુ સ્વાત્મકર્તૃતયૈકયા । સ્વયમ્ એવ લયં યાતે સમતૈવાવશિષ્યતે
જ્યારે થાક અને આનંદનું રમણ, જે પોતે જ કરનારાની ભાવનામાંથી ઊભું થાય છે, આપોઆપ શાંત થઈ જાય છે, ત્યારે માત્ર સમતા જ બાકી રહે છે.
સમતા સર્વભાવેષુ યાસૌ સત્યા પરા સ્થિતિઃ । તસ્યામ્ અવસ્થિતં ચિત્તં ન ભૂયો દુઃખમ્ આપ્નુયાત્
બધી વસ્તુઓમાં જે સમભાવ છે, એ જ સાચી અને શ્રેષ્ઠ અવસ્થા છે; જ્યારે મન એમાં સ્થિર રહે છે, ત્યારે તેને ફરી દુઃખ અનુભવવું પડતું નથી.
અથ વા સર્વકર્તૃત્વમ્ અકર્તૃત્વં ચ રાઘવ । સર્વં ત્યક્ત્વા મનઃ પીત્વા યો ઽસિ સો ઽસિ સ્થિરો ભવ
અથવા, રાઘવ, તું બધાં કરનારપણા અને ન કરનારપણાની ભાવનાઓ છોડીને, બધું ત્યજીને અને મનને એકાગ્ર બનાવી, જે છે એ જ સ્વરૂપે અડગ રહી જા.
અયં સો ઽહમ્ અયં નાહં કરોમીદમ્ ઇદં ન તુ । ઇતિ ભાવાનુસન્ધાનમયી દૃષ્ટિર્ ન તુષ્ટયે
‘આ હું છું, આ હું નથી; હું આ કરું છું, આ હું કરતો નથી’ — આવી વિચારધારા સંતોષ આપતી નથી.
સા કાલસૂત્રપદવી સા મહાવીચિવાગુરા । સાસિપત્ત્રવનશ્રેણી યા દેહો ઽહમ્ ઇતિ સ્થિતિઃ
આ 'હું શરીર છું' એવી માન્યતા એ સમયની ડોરી જેવી માર્ગ છે, મોટી લહેર જેવી ફાંસ છે, અને તીખા પાનવાળા જંગલની પંક્તિ જેવી છે.
સા ત્યાજ્યા સર્વયત્નેન સર્વનાશે ઽપ્ય્ ઉપસ્થિતે । સ્પ્રષ્ટવ્યા સા ન ભવ્યેન સશ્વમાંસેવ પુક્કસી
આવી માન્યતા દરેક પ્રયત્નથી—even બધું નાશ પામે ત્યારે પણ—છોડી દેવી જોઈએ; એ માન્યતાને કદી સ્પર્શવી નહીં, જેમ કોઈ અછૂત માણસ માંસના ટુકડાને સ્પર્શતો નથી.
તયા સુદૂરોજ્ઝિતયા દૃષ્ટૌ પાટલલેખયા । ઉદેતિ પરમા દૃષ્ટિર્ જ્યોત્સ્નેવ વિગતામ્બુદા
જ્યારે આવી માન્યતા દૂર ફેંકી દેવામાં આવે છે, અને દૃષ્ટિમાં લાલ રેખા જેવી દૂર થઈ જાય છે, ત્યારે સર્વોચ્ચ સમજ ઊગે છે, જેમ વાદળો દૂર થયા પછી ચાંદની પ્રસરે છે.
કર્તા નાસ્મિ ન ચાયમ્ અસ્મિ સ ઇતિ જ્ઞાત્વૈવમ્ અન્તસ્ સ્ફુટં કર્તૈવાસ્મિ સમગ્રમ્ અસ્મિ તદ્ ઇતિ જ્ઞાત્વાથ વા નિશ્ચયમ્ । કો ઽપ્ય્ એવાસ્મિ ન કશ્ચિદ્ એવમ્ ઇતિ વા નિર્ણીય સર્વોત્તમં તિષ્ઠ ત્વં સ્વપદે સ્થિતાઃ પદવિદો યત્રોત્તમાસ્ સાધવઃ
હૃદયમાં સ્પષ્ટ રીતે જાણો કે 'હું કર્તા નથી, આ પણ નથી, તે પણ નથી' અથવા 'હું કર્તા છું, આ બધું હું છું' કે પછી 'હું કોઈ છું, હું કોઈ નથી'—આ રીતે નિશ્ચય કરીને, તું સર્વોચ્ચ અવસ્થામાં સ્થિર રહી, જેમ માર્ગ જાણનારા અને શ્રેષ્ઠ સાધુઓ પોતાના સ્વસ્થાને સ્થિર રહે છે.
સત્યમ્ એતત્ ત્વયા બ્રહ્મન્ યદ્ ઉક્તં સૂક્તિસુન્દરમ્ । અકર્તૈવ હિ કર્તાત્મા ભોક્તાભોક્તૈવ ભૂતભૃત્
હે બ્રાહ્મણ, તમે જે કહ્યું તે ખરેખર સાચું છે અને ખૂબ સુંદર રીતે વ્યક્ત કર્યું છે. આત્મા ખરેખર કર્તા નથી, છતાં બધું કરે છે; ભોગવે છે પણ સાથે સાથે ભોગવતો નથી; અને બધાં જીવોને પોષે છે.
સર્વેશ્વરસ્ સર્વમયશ્ ચિન્માત્રમ્ અમલં પદમ્ । સ્વાનુભૂતિવપુર્ દેવસ્ સર્વભૂતાન્તરસ્થિતઃ
એ સર્વનો સ્વામી છે, બધામાં વ્યાપેલો છે, શુદ્ધ ચેતન માત્ર છે, નિર્મળ અવસ્થા છે; પોતાનું અનુભવ જ તેનું સ્વરૂપ છે, અને એ સર્વ જીવોમાં વસે છે.
હૃદયઙ્ગમતાં યાતમ્ ઇદાનીં બ્રહ્મ મે પ્રભો । ત્વદુક્તિભિર્ યથા શીતં ધારાભિર્ ભૂભૃતઃ પયઃ
હે પ્રભુ, હવે તમારા વચનો દ્વારા બ્રહ્મા મારા હૃદયમાં પ્રવેશી ગયું છે, જેમ કે પાણીની ધારો ધરતીને ઠંડક આપે છે તેમ.
ઔદાસીન્યાદ્ અનિચ્છત્વાન્ ન ભુઙ્ક્તે ન કરોતિ ચ । સમગ્રાલોકકારિત્વાદ્ ભુઙ્ક્તે દેવઃ કરોતિ ચ
ઉદાસીનતા અને ઇચ્છા ના હોવાને કારણે એ ન તો ભોગવે છે, ન તો કંઈ કરે છે; પણ આખા જગતનું કારણ હોવાથી, દેવ તો ભોગવે પણ છે અને બધું કરે પણ છે.
કિં ત્વ્ અયં ભગવન્ સ્ફારસ્ સંશયો મે હૃદિ સ્થિતઃ । છિન્દ્ધિ તં ત્વં ગિરા બ્રહ્મન્ દીધિત્યેન્દુર્ યથા તમઃ
પણ, હે ભગવાન, મારા હૃદયમાં એક મોટો સંશય બેસી ગયો છે; કૃપા કરીને, હે બ્રહ્મન, તમે તમારા વચનોથી એ સંશયને દૂર કરો, જેમ કે સૂર્યપ્રકાશ અને ચાંદની અંધકારને દૂર કરે છે.
ઇદં સત્ તદ્ ઇદં ચાસદ્ અયં સો ઽહમ્ અયં ભવાન્ । અયમ્ એકો દ્વિતીયો ઽયમ્ ઇત્યાદિકલનામલમ્
આ સત્ય છે, અને આ અસત્ય છે; આ હું છું, અને આ તમે છો; આ એક છે, અને આ બીજું છે—આવી અનેક ભેદભાવની કલ્પનાઓ સતત ઊભી થાય છે.
એકસ્મિન્ વિતતે શાન્તે નીહાર ઇવ ભાસ્કરે । ઇદમ્પ્રથમમ્ એવાચ્છે કથમ્ આત્મનિ સંસ્થિતમ્
એક સર્વવ્યાપી અને શાંત પરમ તત્ત્વમાં, જેમ કે ધૂંધ સૂર્યપ્રકાશમાં ઓગળી જાય છે, તેમ આ 'આ'ની પ્રથમ કલ્પના આત્મામાં કેવી રીતે સ્થિર થઈ જાય છે?
સિદ્ધાન્તકાલ એવાસ્ય સત્પ્રશ્નસ્યોત્તરસ્થિતિમ્ । કથયિષ્યામિ તે રામ જ્ઞાસ્યસ્ય્ એનાં તદૈવ ચ
હે રામ, જ્યારે અંતિમ નિષ્કર્ષનો સમય આવશે, ત્યારે હું તને આ ઊંડા પ્રશ્નનું ઉત્તર સમજાવીશ અને તું એ જ સમયે તેને જાણી જશે.
મોક્ષોપાયસ્ય સિદ્ધાન્તસમયં પ્રાપ્ય રાઘવ । શ્રોતું પ્રશ્નોત્તરાણ્ય્ એતાન્ય્ અલં યોગ્યો ભવિષ્યસિ
હે રાઘવ, મુક્તિ મેળવવાના સાચા ઉપાયને સમજ્યા પછી જ તું આ પ્રશ્નો અને જવાબો સાંભળવા યોગ્ય બનશે.
કાન્તાગેયગિરાં રામ ભાજનં તરુણો યથા । પ્રશ્નાનામ્ ઉત્તમોક્તીનાં પ્રાપ્તદૃગ્ ભાજનં તથા
હે રામ, જેમ યુવાનને પોતાની પ્રિયાની મીઠી વાતો ગમે છે, એમ જ જેણે સાચું જ્ઞાન મેળવ્યું હોય તે ઊંડા પ્રશ્નોના શ્રેષ્ઠ જવાબો સાંભળવા યોગ્ય બને છે.
વ્યર્થા ભવતિ બાલેષુ યથા રાગમયી કથા । નિરર્થકાલ્પબોધેષુ તથોદારોદયા કથા
જેમ બાળકો પાસે પ્રેમભરી વાર્તા વ્યર્થ જાય છે, તેમ જ અપરિપક્વ સમજ ધરાવનાર પાસે ઊંચી વાતો નિષ્ફળ જાય છે.
કસ્મિંશ્ચિદ્ એવ સમયે કિઞ્ચિત્ પુંસો વિરાજતે । ફલમ્ આભાતિ વૃક્ષસ્ય શરદ્ય્ એવ ન માધવે
કેટલાંક સમયે જ માણસમાં કંઈક ખાસ પ્રકાશે છે; વૃક્ષ પર ફળ શરદમાં જ આવે છે, વસંતમાં નહીં.
ઉપદેશગિરો વૃદ્ધે રઞ્જના નિર્મલે પટે । લગન્ત્ય્ ઉદારવિજ્ઞાનકથાશ્ ચાધિગતાત્મનિ
માટે, જેમ શુદ્ધ કપડાં પર રંગો સુંદર લાગે છે, તેમ જ પક્વ મનવાળા માણસને ઉપદેશના શબ્દો આનંદ આપે છે; અને ઊંચી સમજણની વાતો એ વ્યક્તિના મનમાં ઊંડે ઊતરતી જાય છે, જેને પોતાનું સ્વરૂપ સાચે ઓળખાયું છે.
પ્રશ્નસ્યાસ્યોત્તરં પૂર્વં લેશતઃ કથિતં મયા । ન વિસ્તરેણ તેનૈતન્ ન જ્ઞાતં ભવતા સ્ફુટમ્
આ પ્રશ્નનો જવાબ મેં તને પહેલા થોડોક સંક્ષિપ્તમાં આપ્યો હતો; પણ વિગતે સમજાવ્યું નહોતું, એટલે તારે એ સ્પષ્ટ રીતે સમજાયું નથી.
યદિ ત્વમ્ આત્મનાત્માનમ્ અધિગચ્છસિ તત્ સ્વયમ્ । એતત્ પ્રશ્નોત્તરં સાધો જાનાસ્ય્ અત્ર ન સંશયઃ
જો તું પોતે જ પોતાનું સ્વરૂપ ઓળખી લે, તો, હે સજ્જન, આ પ્રશ્નનો જવાબ પણ તને પોતે જ મળી જશે—આમાં કોઈ શંકા નથી.
મયા સિદ્ધાન્તકાલે તુ પ્રાપ્તબોધે ત્વયિ સ્થિતે । વક્તવ્યો વિસ્તરેણૈષ સાધો પ્રશ્નોત્તરક્રમઃ
પણ, જ્યારે અંતે તને સાચી સમજણ મળી જશે, ત્યારે, હે સજ્જન, આ પ્રશ્ન-જવાબનો ક્રમ હું તને વિગતે સમજાવીશ.
જાનાત્ય્ આત્માનમ્ આત્મૈવ કૃત આત્માત્મનૈવ હિ । આત્મૈવ સમ્પ્રસન્નસ્ સન્ન્ આત્માનં પ્રતિપદ્યતે
આત્મા પોતાને પોતે ઓળખે છે, કારણ કે આત્મા પોતામાં જ સ્થિર છે; જ્યારે આત્મા શાંત થાય છે, ત્યારે તે પોતાને પ્રાપ્ત કરે છે.
મયૈતત્ કથિતં રામ કર્ત્રકર્તૃવિચારણમ્ । વાસનામયનાશાય તજ્જ્ઞો નિર્વાસનો ભવેત્
હે રામ, મેં તને કર્તા અને કર્મ વિશેનું વિચારણું સમજાવ્યું છે; જે આને સાચે સમજે છે, તે વાસનાઓથી મુક્ત થઈ જાય છે અને તેમાં કોઈ વાસના રહેતી નથી.
બન્ધો હિ વાસનાબન્ધો મોક્ષસ્ સ્યાદ્ વાસનાક્ષયઃ । વાસનાસ્ ત્વં પરિત્યજ્ય મોક્ષાર્થિત્વમ્ અપિ ત્યજ
બંધન એ વાસ્તવમાં વાસનાઓનું બંધન છે અને મુક્તિ એ વાસનાઓનો અંત છે; તું બધી વાસનાઓ—even મુક્તિની ઇચ્છા પણ—છોડી દે.