તસ્માદ્ અવાસ્તવીં ત્યક્ત્વા વાસ્તવીમ્ અપિ રઞ્જનામ્ । દાશૂરસિદ્ધાન્તધિયા સદોદારો ભવાત્મવાન્
આથી, અસત્ય અને સાચામાં જે મનને આકર્ષે છે એ બધું છોડીને, દાશૂરના સિદ્ધાંતને સમજીને હંમેશા વિશાળ હૃદયવાળો અને સ્થિર મનવાળો રહે.
અનેન ગચ્છામરસુન્દરત્વં કદમ્બદાશૂરકથારથેન । આસાદયિષ્યસ્ય્ અચિરાત્ પુરં તદ્ ભવિષ્યસીશો ભુવનેષુ યેન
કદંબ અને દાશૂરની વાર્તારૂપ રથ દ્વારા, તું ટૂંક સમયમાં એ શહેર સુધી પહોંચશે, જેના દ્વારા તું આવનારા જગતોમાં સ્વામી બનશે.
નાસ્તીદમ્ ઇતિ નિર્ણીય સર્વતસ્ ત્યજ રઞ્જનામ્ । યન્ નાસ્તિ તત્ પ્રતિ કિલ કૈવાસ્થેહ વિચારિણામ્
'આ નથી' એવું નિશ્ચય કરીને, સર્વત્રથી બધું મોહ છોડે; કારણ કે જે નથી, એમાં વિચારશીલ માણસ માટે કોઈ આધાર રહેતો નથી.
દૃશ્યમાનમ્ અથેદં ચેદ્ અસ્તિ તત્ તવ કિં ગતમ્ । તિષ્ઠત્વ્ આત્મનિ બધ્નાસિ ત્વં કિલાત્ર કિમ્ આત્મતામ્
જો આ દેખાતું બધું ખરેખર છે, તો તારા પાસેથી શું દૂર થયું છે? એ બધું આત્મામાં રહેવા દે; તું કેમ એમાં પોતાને બાંધે છે, જાણે એ જ તું પોતે છે?
અથ ચેદ્ અસ્તિ નાસ્તીદમ્ ઇતિ નિશ્ચયવાન્ અસિ । તથાપિ ભાવનાસઙ્ગઃ કથં યુક્તશ્ ચલાચલે
અને જો તને ખાતરી છે કે આ કંઈ નથી, તો પણ સ્થિર કે અસ્થિર વસ્તુઓમાં વિચારની લગાવ કેવી રીતે રહી શકે?
નેદમ્ અસ્તિ જગદ્ રામ ન ચ નાસ્તિ મહામતે । કેવલં સ્વોત્થમ્ એવેત્થમાભાનમ્ ઇદમ્ ઈદૃશમ્
રામા, આ જગત છે પણ નહીં અને નથી પણ નહીં, હે વિદ્વાન; આ તો માત્ર પોતામાંથી ઊભી થયેલી એવી જ દેખાવ છે.
નેદં કર્તૃકૃતં કિઞ્ચિન્ ન ચાકર્તૃકૃતક્રમમ્ । સ્વયમ્ આભાસતે ચેદં કર્ત્રકર્તૃપદં ગતમ્
આમાં કંઈક કરનાર દ્વારા બન્યું નથી, કે બિનકર્તા દ્વારા પણ ક્રમમાં થયેલું નથી; આ તો પોતે જ પ્રકાશે છે, કરનાર અને કર્યાની કલ્પનાને ઓળંગી ગયું છે.
અકર્તૃકં જગજ્જાલં ભવત્વ્ અથ સકર્તૃકમ્ । મા ત્વમ્ એતેન સમ્બન્ધં ભાવયાનઘ ચેતસિ
આ જગતનું જાળ είτε કોઈ કરનાર વગર હોય કે કોઈ કરનાર સાથે હોય, તું તારા નિર્મળ મનને ક્યારેય એમાં જોડે નહીં.
સર્વેન્દ્રિયવિહીનાત્મા કર્તેહ સ જડોપમઃ । અકર્ત્ર્ એવ તદા મન્યે કાકતાલીયવજ્ જગત્
જે આત્મા બધા ઇન્દ્રિયોથી રહિત છે, તે અહીં કર્મમાં પણ જડ સમાન છે; હું એને કરનાર માનતો નથી અને આ જગતને માત્ર સંયોગથી ઊભું થયેલું માનું છું.
કાકતાલીયયોગેન જાતં યત્ કિઞ્ચિદ્ એવ યત્ । તસ્મિન્ ભાવાનુસન્ધાનં બાલો બધ્નાતિ નેતરઃ
કોઈ પણ રીતે જે કંઈ સંયોગથી થાય છે, તેમાં માત્ર અજાણ બાળક જ મન લગાવે છે, વિવેકી નહિ.
ન કદાચિદ્ ઇદં શાન્તં જગદ્ રામ ન ચ ક્ષયિ । અજસ્રં દૃશ્યમાનત્વાદ્ ભાવિત્વાચ્ ચ પુનઃ પુનઃ
હે રામ, આ જગત ક્યારેય શાંત થતું નથી કે નાશ પામતું નથી; તે સતત દેખાતું અને વારંવાર કલ્પાય છે.
ન કદાચિદ્ ઇદં ચાસ્તિ જગદ્ રામ ન ચાક્ષયિ । અજસ્રં ક્ષીયમાણત્વાન્ નાશિત્વાચ્ ચાનુમાનતઃ
હે રામ, આ જગત ક્યારેય સાચે છે જ નહીં, ને એ ક્યારેય અવિનાશી પણ નથી; કારણ કે એ હંમેશા ઘટતું જાય છે અને નાશ પામે છે, તેથી આપણે સમજીએ કે એ ચિરંજીવી નથી.
સર્વેન્દ્રિયપદાતીતો યદા કર્તેહ વિજ્વરઃ । કુર્વાણસ્ સ તદા ખેદં ન કદાચન ગચ્છતિ
જ્યારે અહીં કરનાર સર્વ ઇન્દ્રિયો અને તેમના વિષયોથી ઉપર ઊઠી જાય છે અને તેને મનમાં કોઈ બિમારી નથી રહેતી, ત્યારે એ જે કંઈ કરે છે તેમાં ક્યારેય થાક અનુભવતો નથી.
તેનેયં નિયતિઃ પ્રૌઢા ભાવાભાવદશામયી । ઈદૃશ્ય્ એવ સ્થિરા દીર્ઘા ચિત્તોત્થાપિ ન નશ્યતિ
આથી, આ વ્યવસ્થા પક્કડ અને પરિપક્વ છે, જે હોવા અને ના હોવાની સ્થિતિઓથી ચાલે છે; આવી સ્થિતિ મનમાંથી ઊભી થાય છે, એ સ્થિર અને લાંબા સમય સુધી ટકી રહે છે અને નાશ પામતી નથી.
અપર્યન્તસ્ય કાલસ્ય કશ્ચિદ્ અંશશ્ શરચ્છતમ્ । તાવન્માત્રમહાયુર્ યઃ કિમ્ આસ્થાં સો ઽનુધાવતિ
અનંત કાળમાં એક શતાબ્દી તો માત્ર એક નાનો ભાગ છે; જે માણસ લાંબી આયુષ્ય પર આધાર રાખીને દોડે છે, તેને અંતે શું મળે છે?
સ્થિરાશ્ ચેજ્ જાગતા ભાવાસ્ તત્ તદાસ્થા ન શોભતે । કથમ્ અન્યોઽન્યસંશ્લેષો જડચેતનયોઃ કિલ
જો જગતની સ્થિતિઓ સ્થિર હોય, તો એમાં લાગણી રાખવી યોગ્ય નથી; કેમ કે જડ અને ચેતન વચ્ચે સાચો મિલન ક્યારેય થઈ શકે નહીં.
અસ્થિરાશ્ ચેજ્ જગદ્ભાવાસ્ તદ્ અપ્ય્ આસ્થા ન શોભતે । પયઃફેનાસ્થિરાસ્યાન્તે દુઃખમ્ એષા દદાતિ તે
જો જગતની સ્થિતિઓ અસ્થિર હોય, તો એમાં પણ લાગણી રાખવી યોગ્ય નથી; કારણ કે ફેનાની જેમ અસ્થિર વસ્તુઓ અંતે દુઃખ જ આપે છે.
આસ્થાબન્ધો મહાબાહો જગદ્ભાવત્વદાત્મનોઃ । ન સ્થિરાસ્થિરયોઃ ફેનશૈલયોર્ ઇવ રાજતે
હે મહાબાહુ, આત્મા અને જગતની સ્થિતિઓ વચ્ચેની લાગણીનો બંધન, સ્થિર કે અસ્થિર કંઈમાં પણ નથી જમતું; જેમ કે ફેન અને પર્વત વચ્ચે કોઈ સંબંધ નથી.
સર્વકર્તાપ્ય્ અકર્તેવ કરોત્ય્ આત્મા ન કિઞ્ચન । તિષ્ઠત્ય્ અલમ્ ઉદાસીન આલોકં પ્રતિ દીપવત્
આત્મા બધું કરનાર હોવા છતાં, કંઈ કરે તેમ દેખાતો નથી; તે દીપક જેવું છે, જે આસપાસ પ્રકાશ ફેલાવે છે, પણ પોતે નિષ્પક્ષ રહે છે.
કુર્વન્ ન કિઞ્ચિત્ કુરુતે દિનકાર્યમ્ ઇવાંશુમાન્ । ગચ્છન્ ન ગચ્છતિ સ્વસ્થસ્ સ્વાસ્પદસ્થો રવિર્ યથા
કોઈ કામ કરતાં પણ કંઈ જ કરતું નથી, જેમ કે સૂર્ય દિવસના કામ કરે છે; ચાલે છે છતાં ચાલતું નથી, પોતાનાં સ્થાન પર સ્થિર રહે છે, એ રીતે સૂર્ય જેવો છે.
યતઃ કુતશ્ચિદ્ એવેદં સમ્પન્નમ્ ઇવ લક્ષ્યતે । અર્જુનાનિલવદ્ વારિપૂરાવર્તવદ્ આતતમ્
આ બધું ક્યાંકથી ઊભું થયું હોય એવું લાગે છે, જેમ કે ધૂળના વાવાઝોડામાં પવન, પાણીમાં વળવાં કે વાવાઝોડું ફેલાય છે, એ રીતે બધું વ્યાપી ગયું છે.
ઇતિ ચેદ્ ભવતા રામ નૈપુણ્યેનાવધારિતમ્ । પ્રમાણપરિશુદ્ધેન ચેતસા ચ વિચારિતમ્
હે રામ, જો તું આ વાતને કુશળતાપૂર્વક સમજીને, સાચા જ્ઞાનથી શુદ્ધ થયેલા મનથી વિચારેલી હોય,
તદાતિ ભાવના સાધો પદાર્થં પ્રતિ નાર્હતિ । અલાતચક્રે સ્વપ્ને ચ ભ્રમે વા કેવ ભાવના
તો, હે સજ્જન, પછી કલ્પનાને કોઈ સ્થાન નથી; જેમ અગ્નિની લકડીના ગોળમાં, સ્વપ્નમાં કે ભ્રમમાં કલ્પનાને શું કામ?
અકસ્માદ્ આગતો જન્તુસ્ સૌહાર્દસ્ય ન ભાજનમ્ । ભ્રમભૂતં જગજ્જાલમ્ આસ્થાયાશ્ ચ ન ભાજનમ્
જે જીવ અચાનક આવી જાય છે, તે મિત્રતા માટે યોગ્ય નથી; અને જે મનુષ્ય ભ્રમરૂપ દુનિયાના જાળમાં ફસાઈ ગયો છે, તે પણ મિત્રતા માટે યોગ્ય નથી.
ઉષ્ણેન્દૌ શીતલે ભાનૌ મૃગતૃષ્ણાજલે તથા । યથા ન ભાવયસ્ય્ આસ્થામ્ એવં મા ભાવય સ્થિતૌ
જેમ તમે ચંદ્રમાં ગરમી, સૂર્યમાં ઠંડક કે મૃગમરીચિકા જેવા પાણીમાં વિશ્વાસ રાખતા નથી, તેમ જ આ સંસારમાં પણ વિશ્વાસ ન રાખો.
સઙ્કલ્પપુરુષં સ્વપ્નજનં દ્વીન્દુત્વવિભ્રમમ્ । યથા પશ્યસિ પશ્ય ત્વં ભાવજાતમ્ ઇદં તથા
જેમ તમે કલ્પનામાં ઉભેલા મનુષ્ય, સ્વપ્નના લોકો અથવા બે ચાંદની ભ્રમને જુઓ છો, તેમ જ આ કલ્પનાથી ઊભેલી દુનિયાને પણ જુઓ.
અન્તર્ આસ્થાં પરિત્યજ્ય ભાવશ્રીભાવનામયીમ્ । યો ઽસિ સો ઽસિ જગત્ય્ અસ્મિંલ્ લીલયા વિહરાનઘ
કલ્પનાની ચમકથી બનેલી આંતરિક લગાવ છોડી દો અને હે નિર્દોષ, જેમ છો તેમ જ આ દુનિયામાં નિર્ભયતાથી રમો.
અકર્તૃત્વપદસ્થસ્ય કર્તૃત્વમ્ અપિ કુર્વતઃ । સર્વભાવાન્તરસ્થસ્ય સર્વાતીતસ્ય ચાત્મનઃ
જે આત્મા કર્તૃત્વથી રહિત છે, તે કર્મ કરે ત્યારે પણ, અને જે સર્વ અવસ્થાઓમાં સ્થિત રહીને બધું પાર કરી જાય છે, એમાં કર્તૃત્વ કે કરાવવાનું કંઈ રહેતું નથી.
ઇયં સન્નિધિમાત્રેણ નિયતિઃ પ્રવિજૃમ્ભતે । દીપસન્નિધિમાત્રેણ નિરિચ્છેવ પ્રકાશતા
આ વ્યવસ્થા માત્ર હાજરીથી જ ઉભી થાય છે, જેમ કે દીવો હોય તો માત્ર તેની હાજરીથી પ્રકાશ ફેલાય છે.
અભ્રસન્નિધિમાત્રેણ કુટજાનિ યથા સ્વયમ્ । આત્મસન્નિધિમાત્રેણ ત્રિજગન્તિ તથા સ્વયમ્
જેમ વાદળની હાજરીથી કુટજના ફૂલો પોતે જ વિકસે છે, તેમ આત્માની હાજરીથી ત્રણેય લોક પોતે જ ટકી રહે છે.