સમવિષમદશાવિપાકભિન્નાસ્ ત્રિભુવનભૂતપરમ્પરાફલૌઘાઃ । સમયપવનપાતિતાઃ પતન્તિ પ્રતિદિનમ્ આતતસંસૃતિદ્રુમેભ્યઃ
ત્રણ લોકના જીવોની પરંપરાથી pleasure અને દુઃખના ફળ જુદા જુદા રીતે પકવે છે; એ ફળોની ધારાઓ, સમયની પવનથી, રોજ રોજ વ્યાપતા સંસારના વૃક્ષોમાંથી તૂટી પડે છે.
ઇતિ મેધોપદાવાગ્નિદગ્ધે મહતિ ચેતસિ । પ્રસ્ફુરન્તિ ન ભોગાશા મૃગતૃષ્ણાસ્ સરસ્સ્વ્ ઇવ
જ્યારે મહાન મન બુદ્ધિની અગ્નિથી બળી જાય છે, ત્યારે ભોગની ઇચ્છાઓ ઉગતી નથી, જેમ મૃગતૃષ્ણા સાચા સરોવરમાં દેખાતી નથી.
પ્રત્યહં ચાતિકટુતામ્ એતિ સંસારસંસૃતિઃ । કાલપાકવશોલ્લાસિરસા નિમ્બલતા યથા
દરેક દિવસે સંસારનું ચક્ર વધુ કડવું બની જાય છે, જેમ સમયના પાકથી નીમના વૃક્ષનો સ્વાદ વધુ તીખો થાય છે.
વૃદ્ધિમ્ આયાતિ દૌર્જન્યં સૌજન્યં યાતિ તાનવમ્ । કરઞ્જકર્કશે રાજન્ પ્રત્યહં જનચેતસિ
રાજા, લોકોના મનમાં કઠોરતા રોજે રોજ વધે છે અને સજ્જનતા ઓછી થાય છે, જાણે કરંજના કઠણ વનમાં.
ભજ્યતે ભુવિ મર્યાદા ઝગિત્ય્ એવ દિશં પ્રતિ । શુષ્કેવ માષશિમિકા ટાઙ્કારકઠિનારવમ્
પૃથ્વી પરની મર્યાદાઓ અચાનક દરેક દિશામાં તૂટી જાય છે, જેમ સુકાઈ ગયેલી મશી ની શીંગો તડાકા સાથે ફાટી પડે છે.
રાજ્યેભ્યો ભોગપૂગેભ્યશ્ ચિન્તાવન્તો મહીશ્વરાઃ । નિરસ્તચિન્તાકલિકા વરમ્ એકાન્તશીલતા
રાજાઓ પાસે રાજ્ય અને આનંદની ઢગલીઓ હોવા છતાં ચિંતાથી ભરેલા રહે છે; ચિંતાની કળીથી મુક્ત એકાંતવૃત્તિ વધુ શ્રેષ્ઠ છે.
નાનન્દાય મમોદ્યાનં ન સુખાય મમ શ્રિયઃ । ન હર્ષાય મમાર્થાશા શામ્યામિ મનસા સહ
મારા બગીચામાં મને આનંદ નથી, મારી સંપત્તિમાં મને સુખ નથી; લાભની ઇચ્છાઓથી મને ખુશી નથી—હવે હું મારા મન સાથે શાંત છું.
અનિત્યશ્ ચાસુખો લોકસ્ તૃષ્ણા તાત દુરુદ્વહા । ચાપલોપહતં ચેતઃ કથં યાસ્યામિ નિર્વૃતિમ્
આ દુનિયા સ્થિર નથી અને તેમાં સુખ નથી, તૃષ્ણા સહન કરવી અઘરી છે, પ્રિય, અને મન ચંચળતાથી પીડાય છે—તો હું શાંતિ કેવી રીતે પામું?
નાભિનન્દામિ મરણં નાભિનન્દામિ જીવિતમ્ । યથા તિષ્ઠામિ તિષ્ઠામિ તથૈવ વિગતજ્વરમ્
મને મૃત્યુમાં રસ નથી, અને જીવનમાં પણ નથી; જે રીતે હું છું, એ રીતે જ છું—કોઈ તીવ્ર ઇચ્છા વગર.
કિં મે રાજ્યેન કિં ભોગૈઃ કિમ્ અર્થેન કિમ્ ઈહિતૈઃ । અહઙ્કારવશાદ્ એતત્ સ એવ ગલિતો મમ
મારે રાજ્યથી શું, ભોગથી શું, ધનથી શું, ઇચ્છાઓથી શું? આ બધું અહંકારના કારણે હતું, અને હવે એ અહંકાર મારા માટે ઓગળી ગયો છે.
જન્માવલિવરત્રાયામ્ ઇન્દ્રિયગ્રન્થયો દૃઢાઃ । યે લગ્નાસ્ તદ્વિમોક્ષાર્થં યે યતન્તે ત ઉત્તમાઃ
પુનઃપુન જન્મની સાંકળમાં ઇન્દ્રિયોની બંધન ખૂબ મજબૂત છે; જે લોકો આ બંધનમાંથી મુક્ત થવા માટે પ્રયત્ન કરે છે, તેઓ સાચા મહાન છે.
દલિતં માનિનીલોકૈર્ મનો મકરકેતુના । કોમલં ખુરનિષ્પેષૈઃ કમલં કરિણા યથા
મારા મનને દુનિયાના અહંकारी અને ચંચળ લોકો દ્વારા દબાવી દેવામાં આવ્યું છે, જેમ કે નાજુક કમળને હાથીના પગથી કચડી નાખવામાં આવે છે.
અદ્ય ચેત્ સ્વસ્થયા બુદ્ધ્યા મુનીન્દ્ર ન ચિકિત્સ્યતે । ભૂયશ્ ચિત્તચિકિત્સાયાં કઃ કિલાવસરઃ કુતઃ
મહાન મુનિ, જો આજે મનને સાચી સમજથી આરામ ન મળે, તો ફરી ક્યારે મનની સારવારનો અવસર મળશે?
વિષં વિષયવૈષમ્યં ન વિષં વિષમ્ ઉચ્યતે । જન્માન્તરઘ્ના વિષયા એકદેહહરં વિષમ્
વિષને વિષ કહેવાતું નથી; ઇન્દ્રિય વિષયોની અસમાનતા એ જ સાચું વિષ છે. વિષયો અનેક જન્મો સુધી નાશ કરે છે, જ્યારે સામાન્ય વિષ માત્ર એક શરીરનો નાશ કરે છે.
ન સુખાનિ ન દુઃખાનિ ન મિત્રાણિ ન બન્ધવઃ । ન જીવિતં ન મરણં બન્ધાય જ્ઞસ્ય ચેતસઃ
ન તો આનંદો, ન તો દુઃખો, ન તો મિત્રો, ન તો સગાં, ન તો જીવન, ન તો મરણ — આ બધું જ્ઞાનીના મનને ક્યારેય બાંધતું નથી.
તદ્ ભવામિ યથા બ્રહ્મન્ પૂર્વાપરવિદાં વર । વીતશોકભયાયાસો જ્ઞસ્ તથોપદિશાશુ મે
હે બ્રહ્મન, જે ભૂત-ભવિષ્ય જાણનારા શ્રેષ્ઠ છો, મને જલદી એ રીતે શીખવો કે હું પણ એ જ્ઞાની જેવો દુઃખ, ભય અને થાકથી મુક્ત બની શકું.
વાસનાજાલવલિતા દુઃખકણ્ટકસઙ્કટા । નિપાતોત્પાતબહલા ભીમરૂપાજ્ઞતાટવી
અજ્ઞાનની જંગલ વાસનાના જાળથી ગૂંચવાયેલી છે, તેમાં દુઃખના કાંટા ભરેલા છે, પડી જવાની અને દુર્ઘટનાની ભયાનકતા છે અને એ જંગલ દેખાવમાં પણ ડરાવનુ છે.
ક્રકચોગ્રવિનિષ્પેષં સોઢું શક્તો ઽસ્મ્ય્ અહં મુને । સંસારવ્યવહારોત્થં નાશાવિષમવૈશસમ્
હે મુનિ, સંસારના વ્યવહારમાંથી ઊપજતા દુઃખ અને ઝેર જેવી પીડા—even જો તે તીખા આરાની જેમ દબાય છે—એ સહન કરવાની શક્તિ મને છે.
ઇદં નાસ્તીદમ્ અસ્તીતિ વ્યવહારિજનભ્રમઃ । ધુનોતીદં ચલં ચેતો રજોરાશિમ્ ઇવાનિલઃ
‘આ છે, આ નથી’ એવી જે લોકોની ભ્રાંતિ છે, એ આ ચંચળ મનને એ રીતે હલાવી નાખે છે જેમ પવન ધૂળના ઢગલાને ઉડાવી દે છે.
તૃષ્ણાતન્તુલવપ્રોતજીવસઞ્ચયમૌક્તિકમ્ । ચિદચ્છાઙ્ગતયા નિત્યં પ્રકટં ચિત્તનાયકમ્
ઇચ્છાની સૂત્રથી ગૂંથાયેલા અનેક જન્મોનો સંચય એ જાણે મનનો મુક્તા છે, જેનું તેજ ચેતનાની ઝાંખીથી સતત પ્રકાશિત થાય છે અને મનને હંમેશા માર્ગ બતાવે છે.
સંસારહારમ્ અરતિઃ કાલવ્યાલવિભૂષણમ્ । ત્રોટયામ્ય્ અહમ્ અક્રૂરાં વાગુરામ્ ઇવ કેસરી
હું સંસારરૂપ નિર્દય જાળને, જે સમયના સાપની માળા જેવી અરસતૂ છે, સિંહ જેમ ફાંસમાંથી છૂટે એમ ફાડી નાખીશ.
નીહારં હૃદયાટવ્યાં મનસ્તિમિરમ્ આશુ મે । કેનચિજ્ જ્ઞાનદીપેન ભિન્દ્ધિ તત્ત્વવિદાં વર
હે તત્વને જાણનારા શ્રેષ્ઠ, મારા હૃદયની જંગલમાં જે મનનું અંધકાર છે એ ધુમ્મસને, કોઈ જ્ઞાનના દીપકથી જલ્દી દૂર કરો.
વિદ્યન્ત એવેહ ન તે મહાત્મન્ દુરાધયો ન ક્ષયમ્ આપ્નુવન્તિ । યે સઙ્ગમેનોત્તમમાનસાનાં નિશાતમાંસીવ નિશાકરેણ
હે મહાન આત્મા, જેમ ઊંચા મનવાળા લોકો દુઃખોથી અહીં ક્યારેય પીડાતા નથી, એ રીતે જેમ તીખા માંસને ચાંદનીની કિરણો ઓછું કરી શકતી નથી, તેમ દુઃખો પણ એમને ક્યારેય નુકસાન પહોંચાડી શકતા નથી.
આયુર્ વાયુવિઘટ્ટિતાબ્જપટલીલમ્બામ્બુવદ્ ભઙ્ગુરં ભોગા મેઘવિતાનમધ્યવિલસત્સૌદામિનીચઞ્ચલાઃ । લોલો યૌવનલાલનાજલરયશ્ ચેત્ય્ આકલય્ય દ્રુતં મુદ્રૈવાદ્રિદૃઢાર્પિતા નનુ મયા ચિત્તે ચિરં શાન્તયે
આ જીવન પવનથી હલનારી કમળની પાંખડી જેવી નાજુક છે; સુખો વાદળ વચ્ચે વીજળી જેમ ક્ષણભંગુર છે; યુવાની, મોહ અને ઇચ્છાની લહેરો પણ અસ્થિર છે—આ બધું સમજીને મેં મારું મન પર્વત પર મજબૂત મુદ્રા લગાવીએ તેમ, લાંબા સમય માટે શાંતિ માટે દ્રઢ કરીને બેસાડી દીધું છે.
એવમ્ અભ્યુત્થિતાનર્થસાર્થસઙ્કટકોટરમ્ । જગદ્ આલોક્ય નિર્મગ્નં મનો મનનકર્દમે
આ જગત દુઃખોથી ભરેલું છે, દુર્ઘટનાઓથી ઘેરાયેલું છે, અને હું એ બધું જોઈને, મારું મન ચિંતાની કાદવમાં ડૂબી ગયું છે.
મનો મે ભ્રમતીવેદં સમ્ભ્રમશ્ ચોપજાયતે । ગાત્રાણિ પરિકમ્પન્તે પત્ત્રાણીવ જરત્તરોઃ
મારું મન ભટકે છે અને ગભરાટ ઊપજતો જાય છે; મારા અંગો વૃદ્ધ વૃક્ષની પાંદડીઓ જેવી કંપે છે.
અનાપ્તોત્તમસન્તોષચર્યોત્સઙ્ગાકુલા મતિઃ । શૂન્યાસ્પદા બિભેતીહ બાલેવાલ્પબલેશ્વરા
મારી સમજણ, સર્વોત્તમ સંતોષના સંગથી વંચિત હોવાથી, અશાંત થઈ ગઈ છે; અહીં તે ખાલી જગ્યાઓથી ડરે છે, જેમ નાના અને નિર્વલ બાળક રાજા ડરે છે.
વિકલ્પેભ્યો લુઠન્ત્ય્ એતાશ્ ચાન્તઃકરણવૃત્તયઃ । શ્વભ્રેભ્ય ઇવ સારઙ્ગ્યસ્ તુચ્છાલમ્બવિડમ્બિતાઃ
આ અંતરાત્માની ચળપળો શંકાઓથી હલાવી દેવામાં આવે છે, જેમ હરણો ખાલી કૂવામાંથી મજાકનો ભોગ બને છે.
અવિવેકાસ્પદભ્રષ્ટાઃ કષ્ટે રૂઢા ન સત્પદે । અન્ધકૂપમ્ ઇવાપન્ના વરાકાશ્ ચક્ષુરાદયઃ
વિવેકથી દૂર પડી ગયેલી, દુઃખમાં જમાઈ ગયેલી અને સારા માર્ગે ન રહી, મારી ઇન્દ્રિયો — દ્રષ્ટિ વગેરે — એ દુર્ભાગી લોકો જેવી છે, જે અંધ કૂવામાં પડી જાય છે.
નાવસ્થિતિમ્ ઉપાયાતિ ન ચ યાતિ યથેપ્સિતમ્ । ચિન્તા જીવેશ્વરાયત્તા કાન્તેવાપ્રિયસદ્મનિ
ચિંતા સ્થિર થતી નથી, ને ઈચ્છ્યા મુજબ આગળ પણ વધતી નથી; તે જીવના સ્વામી પર આધાર રાખે છે, જેમ પ્રિય સ્ત્રી અનિચ્છનીય ઘરમાં રહેતી હોય.