નવપુષ્પલતાદોલાલીલયાલસલાસિના । આપાદમસ્તકપ્રાન્તં સસમસ્તલતાલયમ્
જ્યાં તાજા ખીલેલા લતાની ઝૂલામાં આરામથી પડેલા, આખું ઘર માથાથી પગ સુધી લતાવાળી વેલીઓથી શોભાયમાન છે,
વૃન્દેન વનદેવીનાં કોકિલાલાપશાલિના । સન્દિગ્ધમઞ્જરીજાલમ્ અલિનેત્રેણ હાસિના
જ્યાં વનદેવીઓના જૂથો, કોકિલાના મીઠા ગીતો સાથે, મધમાખી જેવી હસતી આંખોથી, સંદેહાસ્પદ કળીઓના ઘણા ગુચ્છોને નિહાળે છે,
અવશ્યાયોપશમિતરતિખેદૈર્ મદાલસૈઃ । પુષ્પધૂલિસમારબ્ધૈર્ આલબ્ધૈર્ નિબિડં મિથઃ
જ્યાં પ્રેમથી થાકેલા મનને શીતળાવતી શબનમ છે, અને ફૂલની ધૂળથી હવા ગાઢ બની, સૌ એકબીજામાં ભળી જાય છે,
પુષ્પાન્તરાન્તઃપુરગૈઃ કિમ્ અપિ પ્રણયોચિતમ્ । ધ્વનદ્ભિર્ અભિતસ્ સ્વચ્છં મત્તાલિયુગલૈર્ વૃતમ્
ફૂલોના અંદરના મહેલમાં, ક્યાંક અનોખી પ્રીતિભરી રમણીઓ ચાલે છે, અને ચારે બાજુથી મસ્ત મધમાખીના જોડાંઓની સ્વચ્છ ગુંજનથી વાતાવરણ ઘેરાયેલું છે.
કાનનોપાન્તનગરીઘુઙ્ઘુમાકર્ણનેચ્છયા । ક્ષણમ્ ઉત્કર્ણમ્ આશાન્તચારુચર્વણટાઙ્કૃતૈઃ
જ્યાં વનકાંઠાની નગરની હળવી ગુંજન સાંભળવાની ઉત્સુકતા હોય છે, ત્યાં એ મધમાખીઓ થોડા સમય માટે પોતાના કાન ઊંચા કરે છે અને નાજુક કળીઓ ચાવવાનું રોકી દે છે.
ક્ષણં દલાશ્રિવિશ્રાન્તમુગ્ધમુગ્ધશિરસ્તયા । પશ્યદ્ભિર્ ઇન્દ્વંશુકચજ્જલામ્ અર્ણવમેખલામ્
જ્યાં એ મોહક માથાં પાંદડાની ધાર પર આરામથી મૂકીને, થોડા ક્ષણ માટે, ચાંદનીની તરંગો સમુદ્રની કમરકસની જેમ ઝળહળતી જોઈ રહી છે.
વનસ્થલીનાં તનયૈર્ નયૈર્ મૂર્તિમ્ ઇવાસ્થિતૈઃ । સુપ્તૈઃ પત્ત્રપુટેષ્વ્ અન્તર્ મૃગૈશ્ શારલતાન્તરમ્
જ્યાં વનભૂમિના દીકરીઓ, સૌમ્યતા રૂપે ઊભી છે અને ઘાસની વાડીઓ વચ્ચે મૃગો પાંદડાના ખોળામાં સુતા છે.
નીડશ્વસત્સુવિશ્વસ્તસુપ્તસાર્ભકપક્ષિણમ્ । પાકચ્યુતફલોપાન્તવૃત્તલમ્બિકમણ્ડલમ્
એવી ડાળીઓનો ગોળો છે જ્યાં પંખીઓ પોતાના બચ્ચાઓ સાથે નિર્ભય અને આરામથી ઊંઘે છે, અને જ્યાં પાકેલા ફળ નીચે પડ્યા હોય છે.
સન્દિગ્ધમૂકભ્રમરં ગુચ્છેષ્વ્ અબ્જાક્ષસૂત્રકૈઃ । શ્યામલીકૃતપર્યન્તં નીલૈઃ પલ્લવમણ્ડલૈઃ
એ ડાળીઓ વચ્ચે મૂંગા મધમાખીઓ અચકાઈને ફરે છે, અને કાંઠા પર નીલાં કૂમળાં પાંદડાંની ગૂંચ, જેમ કે કમળની આંખ જેવી માળા, અંધારું પાડે છે.
સુગન્ધિતાશેષવનં પુષ્પમેઘીકૃતામ્બુદમ્ । ધૂલીકદમ્બશબલં ફલાર્થિવલિતં તલે
આ આખું વન સુગંધથી ભરેલું છે, ઉપર ફૂલોથી વાદળો જેવા દેખાય છે, નીચે જમીન ધૂળથી ચિતરાયેલી છે અને ફળની ઇચ્છાથી વળગી પડેલી છે.
બહુનાત્ર કિમ્ ઉક્તેન ન કિઞ્ચિદ્ અપિ વિદ્યતે । પત્ત્રં તત્ર તરોર્ યત્ર નોષ્યતે વા ન ભુજ્યતે
હવે વધુ શું કહું? એ વૃક્ષ પર એવું એક પણ પાંદડું નથી જે ખાધું કે માણ્યું ન હોય.
પત્ત્રે પત્ત્રે મૃગાસ્ સુપ્તા વિશ્રાન્તાસ્ સુઘને ઘને । કચ્છે કચ્છે ખગા લીનાસ્ તસ્ય ભૂરુહભૂપતેઃ
દરેક પાંદડાં પર હરણ ઊંઘી રહ્યા છે, ઘનછાયામાં આરામથી પડ્યાં છે; દરેક ખાડામાં પક્ષીઓ છુપાઈને બેઠાં છે, એ વૃક્ષોના રાજા પર.
એવંગુણવિશિષ્ટં તં મમાલોકયતસ્ તરુમ્ । મહોત્સવેન સદૃશી સા બભૂવ તમસ્વતી
એવા ગુણોથી ભરપૂર એ વૃક્ષને હું જોઉં છું ત્યારે મારા મનમાં આનંદનો મહોત્સવ જાગે છે.
તતઃ કથાભિર્ અન્યાભિસ્ સ તસ્ય તનયો મયા । વિજ્ઞાનાલોકરમ્યાભિર્ નીતો બોધં પરં પુનઃ
પછી, જ્ઞાનની પ્રકાશથી મનોહર એવી બીજી વાર્તાઓથી, મેં ફરીથી તેના પુત્રને પરમ જ્ઞાન તરફ દોરી ગયો.
આવયોસ્ તત્ર ચિત્રાભિઃ કથાભિર્ ઇતરેતરમ્ । શર્વરી સા વ્યતીયાય મુહૂર્ત ઇવ કાન્તયોઃ
ત્યાં, અમે બંનેએ એકબીજાને અદ્ભુત વાર્તાઓ કહ્યા, એ રાત પ્રેમીઓ માટે પળ જેવી વીતી ગઈ.
પ્રાતઃ પ્રતનુતાં યાતે દ્યુઘર્મજલજાલકે । ખકાનનાઙ્કુરોદ્ગારે તારકાનિકરે શનૈઃ
પ્રભાતની વેળાએ, જ્યારે રાતનું શીતળ જળ ધીમે ધીમે ઓગળી રહ્યું હતું અને આકાશમાં પંખીઓના અવાજ સાથે તારાઓ પણ ધીરે ધીરે ઓગળી રહ્યા હતા,
આકદમ્બનભોભાગમ્ અનુયાતં સુતાન્વિતમ્ । અહં વિસર્જ્ય દાશૂરં હરાચલનદીં ગતઃ
હું મારા બાળકો સાથે દાશૂર નામના શહેરને છોડીને, આકાશના માર્ગે હલકી હલકી ચાલે, હરપર્વત પાસેની નદી સુધી ગયો.
તત્રાભિમતમ્ આસાદ્ય સ્નાનમ્ એત્ય નભસ્તલમ્ । પ્રવિશ્ય ખં મુનીનાં ચ મધ્યં સ્વસ્થમ્ અવસ્થિતઃ
ત્યાં મનગમતું સ્નાન કરીને, પછી આકાશમાં પ્રવેશી, મુનિઓની વચ્ચે શાંતિથી સ્થિર રહ્યો.
દાશૂરાખ્યાયિકૈષા તે કથિતા રઘુનન્દન । જગતઃ પ્રતિબિમ્બાભા સત્યાકારાપ્ય્ અસન્મયી
રઘુકુલના આનંદ, દાશૂર નામની આ વાર્તા મેં તને કહી. જગતની જેમ દેખાતી હોવા છતાં, એ માત્ર છાયાની જેમ છે, સાચી લાગતી હોવા છતાં એ અસત્ય જ છે.
દાશૂરાખ્યાયિકૈવેયમ્ ઇત્ય્ એતત્ કથિતં મયા । તુભ્યં રાઘવ ઘોરાઘજગદ્રૂપનિરૂપણે
રાઘવ, દુનિયાની ભયાનક અને ભ્રમરૂપ સ્વરૂપ સમજાવવા માટે મેં તને 'દાશૂર' નામની આ વાર્તા કહી છે.
તસ્માદ્ અવાસ્તવીં ત્યક્ત્વા વાસ્તવીમ્ અપિ રઞ્જનામ્ । દાશૂરસિદ્ધાન્તધિયા સદોદારો ભવાત્મવાન્
આથી, અસત્ય અને સાચામાં જે મનને આકર્ષે છે એ બધું છોડીને, દાશૂરના સિદ્ધાંતને સમજીને હંમેશા વિશાળ હૃદયવાળો અને સ્થિર મનવાળો રહે.
અનેન ગચ્છામરસુન્દરત્વં કદમ્બદાશૂરકથારથેન । આસાદયિષ્યસ્ય્ અચિરાત્ પુરં તદ્ ભવિષ્યસીશો ભુવનેષુ યેન
કદંબ અને દાશૂરની વાર્તારૂપ રથ દ્વારા, તું ટૂંક સમયમાં એ શહેર સુધી પહોંચશે, જેના દ્વારા તું આવનારા જગતોમાં સ્વામી બનશે.
નાસ્તીદમ્ ઇતિ નિર્ણીય સર્વતસ્ ત્યજ રઞ્જનામ્ । યન્ નાસ્તિ તત્ પ્રતિ કિલ કૈવાસ્થેહ વિચારિણામ્
'આ નથી' એવું નિશ્ચય કરીને, સર્વત્રથી બધું મોહ છોડે; કારણ કે જે નથી, એમાં વિચારશીલ માણસ માટે કોઈ આધાર રહેતો નથી.
દૃશ્યમાનમ્ અથેદં ચેદ્ અસ્તિ તત્ તવ કિં ગતમ્ । તિષ્ઠત્વ્ આત્મનિ બધ્નાસિ ત્વં કિલાત્ર કિમ્ આત્મતામ્
જો આ દેખાતું બધું ખરેખર છે, તો તારા પાસેથી શું દૂર થયું છે? એ બધું આત્મામાં રહેવા દે; તું કેમ એમાં પોતાને બાંધે છે, જાણે એ જ તું પોતે છે?
અથ ચેદ્ અસ્તિ નાસ્તીદમ્ ઇતિ નિશ્ચયવાન્ અસિ । તથાપિ ભાવનાસઙ્ગઃ કથં યુક્તશ્ ચલાચલે
અને જો તને ખાતરી છે કે આ કંઈ નથી, તો પણ સ્થિર કે અસ્થિર વસ્તુઓમાં વિચારની લગાવ કેવી રીતે રહી શકે?
નેદમ્ અસ્તિ જગદ્ રામ ન ચ નાસ્તિ મહામતે । કેવલં સ્વોત્થમ્ એવેત્થમાભાનમ્ ઇદમ્ ઈદૃશમ્
રામા, આ જગત છે પણ નહીં અને નથી પણ નહીં, હે વિદ્વાન; આ તો માત્ર પોતામાંથી ઊભી થયેલી એવી જ દેખાવ છે.
નેદં કર્તૃકૃતં કિઞ્ચિન્ ન ચાકર્તૃકૃતક્રમમ્ । સ્વયમ્ આભાસતે ચેદં કર્ત્રકર્તૃપદં ગતમ્
આમાં કંઈક કરનાર દ્વારા બન્યું નથી, કે બિનકર્તા દ્વારા પણ ક્રમમાં થયેલું નથી; આ તો પોતે જ પ્રકાશે છે, કરનાર અને કર્યાની કલ્પનાને ઓળંગી ગયું છે.
અકર્તૃકં જગજ્જાલં ભવત્વ્ અથ સકર્તૃકમ્ । મા ત્વમ્ એતેન સમ્બન્ધં ભાવયાનઘ ચેતસિ
આ જગતનું જાળ είτε કોઈ કરનાર વગર હોય કે કોઈ કરનાર સાથે હોય, તું તારા નિર્મળ મનને ક્યારેય એમાં જોડે નહીં.
સર્વેન્દ્રિયવિહીનાત્મા કર્તેહ સ જડોપમઃ । અકર્ત્ર્ એવ તદા મન્યે કાકતાલીયવજ્ જગત્
જે આત્મા બધા ઇન્દ્રિયોથી રહિત છે, તે અહીં કર્મમાં પણ જડ સમાન છે; હું એને કરનાર માનતો નથી અને આ જગતને માત્ર સંયોગથી ઊભું થયેલું માનું છું.
કાકતાલીયયોગેન જાતં યત્ કિઞ્ચિદ્ એવ યત્ । તસ્મિન્ ભાવાનુસન્ધાનં બાલો બધ્નાતિ નેતરઃ
કોઈ પણ રીતે જે કંઈ સંયોગથી થાય છે, તેમાં માત્ર અજાણ બાળક જ મન લગાવે છે, વિવેકી નહિ.