પાતાલસ્થસ્ય ભૂસ્થસ્ય સ્વર્ગસ્થસ્યાપિ તત્ તવ । નાન્યઃ કશ્ચિદ્ ઉપાયો ઽસ્તિ સઙ્કલ્પોપશમાદ્ ઋતે
તમે પાતાળમાં હો, ધરતી પર હો કે સ્વર્ગમાં હો, કલ્પનાનું શમન કર્યા વિના બીજું કોઈ ઉપાય નથી.
અનાદાવ્ અવિકારે ચ સુખે પરમપાવને । સઙ્કલ્પોપશમે યત્નં પૌરુષેણ પરં કુરુ
શરૂઆત વગરના, કદી ન બદલાતા, સર્વેમાં પવિત્ર એવા આનંદમાં, મનની કલ્પનાઓ શમાવવા માટે, તું તારી સંપૂર્ણ શક્તિથી શ્રેષ્ઠ પ્રયાસ કર.
સઙ્કલ્પતન્તાવ્ અખિલા ભાવાઃ પ્રોતાઃ કિલાનઘ । ભિન્ને તન્તૌ ન જાને તે ક્વ યાન્તિ વિશરારવઃ
હે પાપરહિત, જગતની બધી ઘટનાઓ કલ્પનાના દોરામાં ગૂંથાયેલી છે; જ્યારે એ દોરો તૂટી જાય છે, ત્યારે એ ઘટનાઓ ક્યાં જાય છે, એ મને ખબર નથી.
અસત્ સત્ સદસત્ સર્વં સઙ્કલ્પાદ્ એવ નાન્યતઃ । સઙ્કલ્પાત્ સદ્ અસચ્ ચૈવમ્ ઇહ સત્યં કિમ્ ઉચ્યતામ્
અસત્ય, સત્ય અને બંને મળીને જે કંઈ છે, એ બધું માત્ર કલ્પનાથી જ થાય છે, બીજું ક્યાંયથી નહીં; જ્યારે સત્ય અને અસત્ય બંને કલ્પનાથી જ ઊભા થાય છે, તો અહીં સાચું શું કહેવાય?
સઙ્કલ્પ્યતે યથા યદ્ યત્ તત્ તથા ભવતિ ક્ષણાત્ । મા કિઞ્ચિદ્ અપિ તત્ત્વજ્ઞ સઙ્કલ્પય કદાચન
જેવું જે કલ્પાય છે, એ તત્કાળ એવુ બની જાય છે; તેથી, હે તત્વજ્ઞ, ક્યારેય કશી કલ્પના કરવી નહીં.
નિસ્સઙ્કલ્પો યથાપ્રાપ્તવ્યવહારપરો ભવ । ચિદ્ અચેત્યોન્મુખત્વં હિ યાતિ સઙ્કલ્પસઙ્ક્ષયે
મનના કલ્પનાઓ છોડીને, જે રીતે પરિસ્થિતિ આવે તેમ વર્તો. કારણ કે જ્યારે મનની કલ્પનાઓ ઓગળી જાય છે, ત્યારે ચેતના પોતાનાં શુદ્ધ સ્વરૂપ તરફ વળે છે, જે વસ્તુઓથી પર છે.
ઉત્થાયાસત્યરૂપેણ યેનાસત્યમયાત્મકમ્ । તતં જગદ્દુઃખમ્ ઇદં વ્યર્થં સદૃશમ્ આત્મનઃ
અસત્યરૂપે ઉદ્ભવીને, જે અસત્ય સ્વભાવનું છે એ જ આ જગત રૂપે વ્યાપી ગયું છે, જે દુઃખથી ભરેલું, વ્યર્થ અને પોતાના જેવું જ છે.
તેન દુઃખાય મહતે કિં શ્રિતેન કિલાનઘ । યદ્ અદુઃખાય તત્ પ્રાજ્ઞાસ્ સંશ્રયન્તીહ નેતરત્
હે પાપરહિત, જે મોટી દુઃખ આપે છે એમાં કોણ શરણ જાય? અહીં જ્ઞાની લોકો તો દુઃખરહિત વસ્તુને જ પસંદ કરે છે, એના વિરુદ્ધને નહીં.
અધિગતપરમાર્થતામ્ ઉપેત્ય પ્રસભમ્ અપાસ્ય વિકલ્પજાલમ્ ઉચ્ચૈઃ । અધિગમય પદં તદ્ અદ્વિતીયં વિતતસુખાય સુષુપ્તચિત્તવૃત્તિઃ
પરમાર્થને પ્રાપ્ત કરીને, મનની કલ્પનાઓનું જાળ જોરથી દૂર કરી, ઊંઘ જેવી શાંત અવસ્થામાં, સર્વત્ર વ્યાપેલા સુખવાળું એ અદ્વિતીય સ્થાન પ્રાપ્ત કર.
કીદૃશસ્ તાત સઙ્કલ્પઃ કથમ્ ઉત્પદ્યતે પ્રભો । કથં વા વૃદ્ધિમ્ આયાતિ કથં ચૈવ વિનશ્યતિ
પિતા, આ મનના સંકલ્પ કેવી રીતે હોય છે? એ કેવી રીતે જન્મે છે, મહારાજ? એ કેવી રીતે વિકસે છે અને પછી કેવી રીતે અંત પામે છે?
અનન્તસ્યાત્મતત્ત્વસ્ય સત્તાસામાન્યરૂપિણઃ । ચિતશ્ ચેત્યોન્મુખત્વં યત્ તત્ સઙ્કલ્પાઙ્કુરં વિદુઃ
અનંત આત્મસ્વરૂપમાં, જે શૂદ્ધ સત્તા છે, ચેતનાનું વિષયોની તરફ વળવું એ સંકલ્પનો અંકુર કહેવાય છે.
લેશતઃ પ્રાપ્તસત્તાકસ્ સ એવ ઘનતાં ગતઃ । યાતિ ચિત્તં ખમ્ આપૂર્ય દૃઢજાડ્યાય મેઘવત્
જ્યારે એમાં થોડું અસ્તિત્વ આવે છે, ત્યારે એ ઘન બને છે; મન આખા આકાશમાં વ્યાપી જાય છે અને મેઘ જેવું જડ અને દૃઢ બની જાય છે.
ભાવયન્તી ચિતિશ્ ચેત્યં વ્યતિરિક્તમ્ ઇવાત્મનઃ । સઙ્કલ્પતામ્ ઇહાયાતિ બીજમ્ અઙ્કુરતામ્ ઇવ
જ્યારે ચેતના કોઈ વિષયને પોતાથી અલગ માને છે, ત્યારે એ સંકલ્પ રૂપે દેખાય છે, જેમ બીજમાંથી અંકુર ફૂટે છે તેમ.
સઙ્કલ્પનં હિ સઙ્કલ્પસ્ સ્વયમ્ એષ પ્રજાયતે । વર્ધતે સ્વત એવાશુ દુઃખાય ન સુખાય તુ
કલ્પના એટલે કલ્પનાનું જ સ્વરૂપ છે; એ આપમેળે ઊભી થાય છે, પોતે જ ઝડપથી વધે છે અને અંતે દુઃખ જ આપે છે, સુખ ક્યારેય નથી આપતી.
સઙ્કલ્પમાત્રં હિ ભવાઞ્ જલમાત્રં યથાર્ણવઃ । ઋતે સઙ્કલ્પતો ઽન્યા તે નાસ્તિ સંસારિતા ઋતા
તમે માત્ર કલ્પના જ છો, જેમ સમુદ્ર માત્ર પાણી છે; કલ્પના સિવાય તમારો wheel of birth and death (સંસાર) સાચે તો ક્યાંય નથી.
કાકતાલીયયોગેન સઞ્જાતો ઽસિ મુધૈવ હિ । મૃગતૃષ્ણાદ્વિચન્દ્રત્વવદ્ અસત્યં ચ વર્ધસે
કાંકડાં અને તાળનું સંયોગ જેમ અચાનક થાય છે, એમ તમે પણ વ્યર્થ જ પેદા થયા છો; મૃગજળની લહેર જેવી ખોટી કલ્પનામાં સતત વધો છો.
નિગીર્ણમાતુલાંશસ્ય કનકપ્રત્યયો યથા । સ્વયમ્ અભ્યેત્ય્ અસત્યો ઽન્તસ્ સઙ્કલ્પસ્ તે તથા ભવેત્
જેમ કોઈએ પીળા ફળને ગળી જતાં તેને સોનાનું માનવામાં આવે છે, એમ જ ખોટી કલ્પના તમારી અંદર આપોઆપ ઊભી થાય છે.
અસત્યમ્ એવ જાતસ્ ત્વમ્ અસત્યમ્ અભિવર્ધસે । અસ્મિઞ્ જાતે ચ વિજ્ઞાને અસત્યસ્ સન્ વિલીયસે
તું અસત્યમાંથી જન્મે છે અને અસત્યમાં જ વધે છે; જ્યારે સાચું જ્ઞાન થાય છે ત્યારે, અસત્ય હોવાથી, તું અદૃશ્ય થઈ જાય છે.
અયં સો ઽહમ્ ઇમે ભાવાસ્ સુખદુઃખમયા મમ । વ્યર્થમ્ એવેતિ સાસ્થસ્ ત્વં તેનાન્તઃ પરિતપ્યસે
આ હું છું, આ મારા અનુભવ છે, જે સુખ-દુઃખથી ભરેલા છે—આવી ખોટી સમજણથી તું અંદરથી વ્યર્થ દુઃખી થતો રહે છે.
અસન્ન્ એવાસ્ય્ અજાતો ઽસિ કુતો જન્મ કિલાસતઃ । વ્યર્થમ્ એવાવમૂઢો ઽસિ સઙ્કલ્પવશતસ્ સ્વતઃ
વાસ્તવમાં, તારો જન્મ થયો નથી, તું અસ્તિત્વમાં પણ નથી—અસ્તિત્વ ન હોય ત્યાં જન્મ કેવી રીતે શક્ય? ફક્ત તારી કલ્પનાથી તું વ્યર્થ ભ્રમમાં પડી ગયો છે.
મા સઙ્કલ્પય સઙ્કલ્પં ભાવં ભાવય મા સ્થિતૌ । એતાવતૈવ ભાવેન ભવ્યો ભવસિ ભૂતયે
કોઈ કલ્પના કરવી નહીં, કોઈ સ્થિતિમાં મનને અટકાવવું નહીં; માત્ર આ સમજણથી જ તું જે બનવાનું છે એ બની શકે છે.
સઙ્કલ્પનાશને યત્નો ન ભૂયાંસ્ તવ ગચ્છતિ । ભાવનાભાવમાત્રેણ સઙ્કલ્પઃ ક્ષીયતે હૃદિ
તારી કલ્પનાઓને નાશ કરવા માટે જેટલો પ્રયત્ન કરે છે, એ બહુ દૂર સુધી જતો નથી; માત્ર મનમાં કલ્પના ન રહે એટલે, કલ્પના આપમેળે હૃદયમાંથી ઓગળી જાય છે.
સુમનઃકુસુમામર્દે કિઞ્ચિદ્ વ્યતિકરો ભવેત્ । સુસાધે ઽભાવમાત્રેણ ન તુ સઙ્કલ્પનાશને
ફૂલને હળવે પીસવામાં પણ થોડો ખલેલ થાય છે; પણ માત્ર ન રહે એથી બધું સરળતાથી થઈ જાય છે, જ્યારે કલ્પનાનો નાશ એ રીતે થતો નથી.
પુષ્પાક્રાન્તૌ કરસ્પન્દયત્નઃ પુત્રોપયુજ્યતે । તદ્ અપ્ય્ ઉપકરોત્ય્ અસ્મિન્ ન સઙ્કલ્પપરિક્ષયે
ફૂલ તોડવામાં હાથનો પ્રયત્ન બાળક માટે યોગ્ય છે; એ પણ અહીં મદદરૂપ થાય છે, પણ કલ્પનાનો સંપૂર્ણ નાશ એથી થતો નથી.
સઙ્કલ્પો યેન હન્તવ્યસ્ તેન ભાવવિપર્યયાત્ । અપ્ય્ અર્ધેન નિમેષેણ લીલયૈવ વિહન્યતે
જે કલ્પનાનો નાશ કરવો હોય, એ વિપરીત વિચારથી, અડધી પળમાં પણ, સહેલાઈથી નાશ કરી શકાય છે.
ભાવમાત્રોપશમને સ્વાત્મનિ સ્વસ્થમ્ આસ્થિતે । સાધ્યતે યદ્ અસાધ્યં તત્ કસ્ય સ્યાત્ કિમ્ ઇવામતેઃ
માત્ર વિચાર શાંત થઈ જાય ત્યારે, પોતાનાં સ્વરૂપમાં સ્થિર થઈ જવાથી, શું અશક્ય રહી જાય છે? પછી કોને કંઈ અપ્રાપ્ય રહી શકે?
સઙ્કલ્પેનૈવ સઙ્કલ્પં મનસા સ્વમનો મુને । ભિત્ત્વા સ્વાત્મનિ તિષ્ઠ ત્વં કિમ્ એતાવતિ દુષ્કરમ્
હે મુનિ, પોતાના મનથી કલ્પનાને જ કલ્પનાથી ભેદી નાખો અને પોતાનાં સ્વરૂપમાં સ્થિર રહો—આમાં એવું શું કઠિન છે?
ઉપશાન્તે હિ સઙ્કલ્પે ઉપશાન્તમ્ ઇદં ભવેત્ । સંસારદુઃખમ્ અતુલં મૂલાદ્ અપિ મહામતે
જ્યારે કલ્પના શાંત થઈ જાય છે, ત્યારે બધું જ શાંત થઈ જાય છે; હે મહામતી, સંસારનું અનન્ય દુઃખ પણ મૂળથી જ શાંત થઈ જાય છે.
સઙ્કલ્પો હિ મનો જીવશ્ ચિત્તં ધીર્ અથ વાસના । નામ્નૈવાન્યત્વમ્ અપ્ય્ એષાં નાર્થેનાર્થવિદાં વર
કલ્પના, મન, જીવ, ચિત્ત, બુદ્ધિ અને વાસના—આ બધાં નામમાં જ અલગ છે, અર્થમાં તો એક જ છે, હે તત્વજ્ઞાની શ્રેષ્ઠ.
સઙ્કલ્પાંશાદ્ ઋતે નેહ કિઞ્ચિદ્ અપ્ય્ અસ્તિ કુત્રચિત્ । તમ્ એવ હૃદયાચ્ છિન્દ્ધિ કિમ્ અન્યત્ પરિશોચસિ
માનસિક કલ્પનાઓ સિવાય અહીં ક્યાંય કશું પણ નથી; એ જ મૂળને તારા દિલમાંથી દૂર કરી દે—પછી બીજું શેના માટે દુઃખી થતો છે?