કો ઽસૌ સ્વોત્થ ઇતિ ખ્યાતો ભૂપસ્ તાતોત્તમાકૃતિઃ । કથિતં ચ કિમ્ એતન્ મે ત્વયૈતદ્ બ્રૂહિ તત્ત્વતઃ
હે પિતા, રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, આ સ્વયંભૂ કોણ છે જે પ્રસિદ્ધ છે? અને તમે જે વાત મને કહી છે, એ શું છે? કૃપા કરીને સાચી રીતે કહો.
ક્વ ભવિષ્યતિ નિર્માણં વર્તમાને ક્વ ગમ્યતામ્ । ઉભયાર્થવિરુદ્ધત્વાન્ મોહાર્થાય વચસ્ તવ
સૃષ્ટિ ક્યાં થશે? વર્તમાનમાં તેનો અંત ક્યાં છે? તારા શબ્દો બંને રીતે વિરુદ્ધ છે, એટલે તે ભ્રમ માટે જ બોલાયેલા છે.
શૃણુ પુત્ર યથાભૂતમ્ એતત્ તે કથયામ્ય્ અહમ્ । યેન સંસારચક્રસ્ય તત્ત્વમ્ અસ્યાવબુધ્યસે
બેટા, સાચું જે છે તે હું તને કહું છું, જેથી તું સંસારના ચક્રનું મૂળ તત્વ સમજાવી શકે.
અસદભ્યુત્થિતારમ્ભમ્ અવસ્તુમયમ્ આતતમ્ । સંસારસંસ્થાનમ્ ઇદમ્ એવમ્ આકથિતં મયા
આ સંસારની રચના અસત્યમાંથી ઊભી થઈ છે અને ખોટી વસ્તુની જેમ ફેલાઈ છે—એવું મેં તને સમજાવ્યું છે.
પરમાન્ નભસો જાતસ્ સઙ્કલ્પસ્ સ્વોત્થ ઉચ્યતે । જાયતે સ્વયમ્ એવાસૌ સ્વયમ્ એવ વિલીયતે
પરમાત્મા આકાશમાંથી જન્મે છે; સંકલ્પને પોતે ઊભો થયેલો કહેવાય છે. એ પોતે જન્મે છે અને પોતે જ લય પામે છે.
તત્સ્વરૂપમ્ ઇદં સર્વં જગદ્ આભોગિ વિદ્યતે । જાયતે તેન જાતેન તસ્મિન્ નષ્ટે વિનશ્યતિ
આ આખું જગત એ જ સ્વરૂપે દેખાય છે; એ જન્મે ત્યારે જગત પણ જન્મે છે, અને એ નાશ પામે ત્યારે બધું નાશ પામે છે.
બ્રહ્મવિષ્ણ્વિન્દ્રરુદ્રાદીંસ્ તસ્યૈવાવયવાન્ વિદુઃ । વિટપાન્ ઇવ વૃક્ષસ્ય શૃઙ્ગાણીવ મહીભૃતઃ
બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, ઇન્દ્ર, રુદ્ર અને અન્ય દેવતાઓ એના અંગો તરીકે ઓળખાય છે, જેમ વૃક્ષને શાખાઓ હોય છે કે પર્વતને શિખરો હોય છે.
શૂન્યે વ્યોમનિ તેનેદં નિર્મિતં ત્રિજગત્પુરમ્ । પ્રતિભાસાનુસન્ધાનમાત્રેણૈત્ય વિરિઞ્ચતામ્
શૂન્ય આકાશમાં આ ત્રિભુવનનું નગર એના દ્વારા રચાયું છે; માત્ર દેખાવની ક્રમબદ્ધતા દ્વારા એ સર્જનહારની સ્થિતિ પામે છે.
યત્રેમે વિતતાલોકા લોકકોશાશ્ ચતુર્દશ । વનોપવનપાલ્યશ્ ચ યત્રોદ્યાનપરમ્પરાઃ
અહીં આ બધાં લોક અને ચૌદ લોકકોશો વિસ્તરેલા છે; અહીં જ વન, ઉદ્યાન અને બગીચાની શ્રેણીઓ પણ છે.
ક્રીડાશિખરિણો યત્ર સહ્યમન્દરમેરવઃ । શીતોષ્ણદીપ્તી ચન્દ્રાર્કૌ દીપૌ યત્રાનિલાક્ષતૌ
અહીં સહ્ય, મન્દર અને મેરુ જેવા રમણીય શિખરો છે; અહીં ચાંદ્ર અને સૂર્યની ઠંડી અને ગરમ કિરણો છે, અને પવન તથા અગ્નિ એ બે દીવા પણ અહીં જ છે.
સૂર્યાંશુકચદાલોલતરઙ્ગોત્તુઙ્ગમૌક્તિકાઃ । વહન્ત્યસ્ સરિતો યત્ર સન્મુક્તાવલયશ્ ચલાઃ
અહીં નદીઓ સૂર્યકિરણોથી રમતી તરંગોની જેમ ઊંચી ઉછળતી મોતી લઈ જાય છે; અને અહીં સાચા મોતીની હલનચલન કરતી માળાઓ પણ જોવા મળે છે.
ઇક્ષુક્ષીરાદિસલિલા મણિરત્નબિસાઙ્કુરાઃ । ઔર્વાનલામ્બુજા યત્ર વાપ્યસ્ સપ્ત મહાર્ણવાઃ
અહીં ઈખનું રસ, દૂધ વગેરેનું પાણી ધરાવતી તળાવો છે; તેમાં મણિ, રત્ન, કમળના અંકુર, અગ્નિ, કમળ અને સાત મહાસાગરો પણ છે.
અધ ઉર્વ્યાં તથોર્ધ્વે ખે પુણ્યાપુણ્યધનશ્રિયઃ । નરામરકિરાટાનાં યત્રાતિક્રયવિક્રયૌ
પૃથ્વી પર નીચે અને આકાશમાં ઉપર પુણ્ય, પાપ, ધન અને વૈભવ છે; અહીં મનુષ્યો, દેવો અને યક્ષો વચ્ચે ખરીદી અને વેચાણ થાય છે.
તસ્મિન્ન્ એવ જગત્ય્ અસ્મિન્ પુરે સઙ્કલ્પભૂભુજા । ક્રીડાર્થમ્ આત્મનશ્ ચિત્રા દેહાવવરકાઃ કૃતાઃ
આzelfde જગતમાં, આ શહેરમાં, કલ્પનાના રાજાએ પોતાની રમણીઓ માટે અદ્ભુત શરીરરૂપ આવરણો બનાવ્યાં છે.
કેચિદ્ ગીર્વાણનામાન ઊર્ધ્વ એવ નિયોજિતાઃ । નરોરગાદયઃ કેચિદ્ અધ એવ નિવેશિતાઃ
કેટલાંક દેવતાઓ તરીકે ઉપર સ્થિર રાખવામાં આવ્યા છે; જ્યારે માનવ, સાપ અને બીજા કેટલાંક નીચે વસાવવામાં આવ્યા છે.
વાતયન્ત્રપ્રવાહેણ ચલન્તો માંસમૃણ્મયાઃ । સિતાસ્થિદારવશ્ ચિત્રાસ્ ત્વગ્લેપમસૃણામલાઃ
પવનના સંચાલનથી ચાલતા આ માંસ અને માટીના શરીરો ફરતા રહે છે; કેટલાક સફેદ હાડકાં અને લાકડાંથી શોભિત છે, ચામડીથી ઢંકાયેલા છે, ક્યારેક મસૃણ તો ક્યારેક અશુદ્ધ.
કેચિચ્ ચિરેણ નશ્યન્તિ કેચિચ્ છીઘ્રવિનાશિનઃ । કચકૃષ્ણોલપોલ્લાસરચિતાચ્છાદનશ્રિયઃ
કેટલાંક શરીરો લાંબા સમય પછી નાશ પામે છે, તો કેટલાક ઝડપથી નાશ પામે છે; તેમના આવરણો ક્યારેક તેજસ્વી, ક્યારેક કાળા, તો ક્યારેક ફિક્કા રંગના બનેલા હોય છે.
કર્ણાક્ષિનાસાપ્રમુખૈર્ દ્વારૈર્ નવભિર્ અન્વિતાઃ । અનારતવહત્પ્રાણપવનેનોષ્ણશીતલાઃ
કાન, આંખ, નાક વગેરે નવ દરવાજા ધરાવતાં આ શરીરો સતત ચાલતા શ્વાસના પવનથી ક્યારેક ગરમ અને ક્યારેક ઠંડા બની જાય છે.
કર્ણનાસાસ્યતાલ્વાદિવાતાયનગણાન્વિતાઃ । ભુજાદ્યઙ્ગપ્રતોલીકાઃ પઞ્ચેન્દ્રિયકુદીપકાઃ
કાન, નાક, મોં, તાળુ વગેરે હવામાં જવા-આવવાના રસ્તાઓ સાથે, હાથ વગેરે અંગો માર્ગ તરીકે અને પાંચ ઇન્દ્રિયોના દીપકથી આ શરીર સજ્જ છે.
માયયા રચિતાસ્ તેષુ સઙ્કલ્પેન મહામતે । અહઙ્કારમહાયક્ષાઃ પરમાલોકભીરવઃ
હે વિદ્વાન, આ શરીરમાં માયા અને કલ્પનાથી અહંકારના ભયાનક રાક્ષસો ઊભા થાય છે, જે પરમ પ્રકાશને પણ ડરાવનારા છે.
દેહાવવરકેષ્વ્ અન્તર્ મહાહઙ્કારયક્ષકૈઃ । સ હિ સઙ્ક્રીડતે ઽત્યર્થમ્ અસદ્ એવાસદુત્થિતૈઃ
આ શરીરના આવરણોમાં, એ મહાન અહંકારના રાક્ષસો સાથે, મનુષ્ય અસત્યમાંથી ઊભેલા અસત્યમાં ખૂબ જ રમે છે.
યથા કુસૂલે માર્જારો ભસ્ત્રાયાં ભુજગો યથા । મુક્તાફલં યથા વેણાવ્ અહઙ્કારસ્ તનૌ તથા
જેમ અનાજનાโกદામમાં બિલાડી, ધમણીમાં સાપ, કે વાંસમાં મોતી હોય છે, તેમ શરીરમાં 'હું'પણાનો ભાવ વસેલો છે.
ક્ષણમ્ અભ્યુદયં યાતિ ક્ષણં શામ્યતિ દીપવત્ । દેહગેહેષુ સઙ્કલ્પસ્ તરઙ્ગસ્ સાગરેષ્વ્ ઇવ
દીવો એક ક્ષણ માટે તેજ થાય છે અને પછી શાંત થઈ જાય છે, એ જ રીતે શરીરરૂપ ઘર માં વિચારો ઊભા થાય છે અને ઓગળી જાય છે, જેમ સમુદ્રમાં તરંગો આવે છે અને જાય છે.
ભવિષ્યન્નવનિર્માણમ્ અપ્ય્ આપ્નોતિ તદા પુરમ્ । યદા સઙ્કલ્પિતં વસ્તુ પુર એવ પ્રપશ્યતિ
જે શહેર હજી બનવાનું છે, તે પણ ત્યારે દેખાય છે, જ્યારે કોઈ કલ્પિત વસ્તુને એ શહેરમાં હાજર હોય તેમ જોઈ લે છે.
અસઙ્કલ્પનમાત્રેણ સ્વેનૈવાશુ વિનશ્યતિ । શ્રેયસે પરમાયાસ્ય નાશસ્ સ્વો ન તુ સમ્ભવઃ
માત્ર કલ્પના છોડી દેતાં જ તે તરત જ પોતે જ નાશ પામે છે; સર્વોત્તમ કલ્યાણ માટે તેનો નાશ થવો યોગ્ય છે, તેનું ટકવું નહીં.
સ્વયં સઙ્કલ્પનામાત્રાજ્ જાયતે બાલયક્ષવત્ । અનન્તાયાત્મદુઃખાય નાનન્દાય કદાચન
આ બધું માત્ર પોતાની કલ્પનામાંથી જ ઊભું થાય છે, જેમ બાળકને ભયાનક ભૂત દેખાય છે, પણ એથી કદી આનંદ મળતો નથી, માત્ર અનંત દુઃખ જ મળે છે.
ઇદં સ્ફારં જગદ્દુઃખં પ્રતનોત્ય્ આત્મસત્તયા । અસત્તયા નાશયતિ ક્ષણમ્ આન્ધ્યં યથા તમઃ
આ વિશાળ જગતનું દુઃખ આપણા આત્માની સત્યતાથી ફેલાય છે; અને અસત્યથી એ ક્ષણમાં જ નાશ પામે છે, જેમ અંધપણાથી અંધકાર ઓગળી જાય છે.
સ્વયૈવ દુઃખદાયિન્યા ચેષ્ટયા પરિરોદિતિ । કાષ્ઠાવષ્ટબ્ધવૃષણઃ કીલોત્પાટી કપિર્ યથા
પોતાની જ દુઃખ આપતી ક્રિયાથી એ રડતું રહે છે, જેમ લાકડામાં ફસાયેલા વાંદરાના અંડકોશ હોય અને એ છૂટવા માટે તડપે છે.
સઙ્કલ્પિતાનન્દલવસ્ તિષ્ઠત્ય્ ઉદ્ધુરકન્ધરમ્ । અકસ્માત્ ખચ્યુતમધુબિન્દુભુક્ કરભો યથા
કલ્પિત આનંદનો એક બિંદુ ઊંચી ગરદનથી ટકી રહે છે, જેમ અચાનક આકાશમાંથી પડેલો મધનો બિંદુ હાથીને મળે ત્યારે એ તેનો સ્વાદ લે છે.
સ્વયં વિરતિમ્ આયાતિ ક્ષણમ્ એતિ રતિં ક્ષણમ્ । ક્ષણં વિકારમ્ આયાતિ સઙ્કલ્પો ઽભવ્યબાલવત્
મન ક્યારેક પોતે જ વૈરાગ્ય તરફ વળે છે, તો ક્યારેક આસક્તિ તરફ જાય છે; ક્યારેક તેમાં બદલાવ આવે છે—જેમ મૂર્ખ બાળકની કલ્પના ઉડે અને બેસે તેમ મન પણ એમ જ થાય છે.