અથાવવરકૌઘેષુ ચલત્સુ સ મહીપતિઃ । કરોતિ વિવિધાઃ ક્રીડા નીડેષ્વ્ ઇવ વિહઙ્ગમઃ
પછી જ્યારે એ અવરોધના તરંગો હલનચલન કરે છે, ત્યારે એ રાજા પંખી જેવો પોતાનાં ગૂંઝમાં વિવિધ રમતો રમે છે.
ત્રિશરીરસ્ સ તેષ્વ્ અન્તસ્ તૈર્ યક્ષૈસ્ સહ પુત્રક । લીલાલસમ્ ઉષિત્વાશુ પુનર્ નિષ્ક્રમ્ય ગચ્છતિ
હે પુત્ર, એ રાજા ત્રણ શરીર લઈને, યક્ષો સાથે રમતાં રમતાં એ લોકોમાં રહે છે અને પછી તરત જ બહાર નીકળી જાય છે.
તસ્યેચ્છા જાયતે વત્સ કદાચિચ્ ચલચેતસઃ । પુરં ભવિષ્યન્નિર્માણં કિઞ્ચિદ્ યામીતિ નિશ્ચલા
હે વત્સ, ક્યારેક જ્યારે એ રાજાનું મન અસ્થિર થાય છે, ત્યારે એની અંદર એવી ઇચ્છા ઊભી થાય છે કે 'હું કોઈ નવી બનાવેલી નગરીમાં જાઉં,' અને એ ઇચ્છા અડગ રહે છે.
ભૂતાવિષ્ટ ઇવાવેગાત્ તત ઉત્થાય ધાવતિ । પુરં તદ્ અપ્ય્ અવાપ્નોતિ ગન્ધર્વૈર્ ઇવ નિર્મિતમ્
જેમ કોઈમાં ભૂત ચડી જાય અને તે જોરથી ઊઠી દોડે, એમ તે પણ ઊઠીને દોડે છે અને એ શહેર સુધી પહોંચી જાય છે, જાણે ગંધર્વોએ બનાવેલું હોય.
તસ્યેચ્છા જાયતે નામ કદાચિજ્ જડચેતસઃ । વિનાશં સમ્પ્રયામીતિ તેનાશુ સ વિનશ્યતિ
ક્યારેક જ્યારે તેનું મન મૂર્ખ બની જાય છે, ત્યારે એ વિચારે છે: 'હવે હું નાશ પામું,' અને એ વિચારે જ તે તરત નાશ પામે છે.
પુનર્ ઉત્પદ્યતે તૂર્ણં ખાન્ મહોર્મિર્ ઇવામ્ભસઃ । વ્યવહારં તનોત્ય્ ઉચ્ચૈઃ પુનર્ આરમ્ભમન્થરમ્
પછી એ ફરીથી જળમાંથી ઊઠતી મોટી લહેર જેવી ઝડપથી ઊભો થાય છે, અને જોરથી કામ કરે છે, પણ પછી ફરીથી ધીમે ધીમે શરૂઆત કરે છે.
સ્વયૈવ વ્યવહૃત્યાથ કદાચિત્ પરિદૂયતે । કિં કરોમીદમ્ અજ્ઞો ઽસ્મિ દુઃખિતો ઽસ્મીતિ શોચતિ
ક્યારેક પોતે કરેલા કામોથી જ દુઃખી થાય છે અને વિચારે છે: 'હું શું કરું? હું અજ્ઞાન છું, દુઃખી છું,' અને દુઃખ કરે છે.
મુદમ્ એત્ય કદાચિચ્ ચ સ્વયમ્ આયાતિ પીનતામ્ । પ્રાવૃડ્વર્ષજલોલ્લાસપૂરાદ્ ઇવ નદીરયઃ
ક્યારેક આનંદ આપોઆપ ઉદ્ભવે છે અને ધીમે ધીમે વધે છે, જેમ ચોમાસાના વરસાદથી નદીમાં પાણી ઉમળી આવે છે.
પિબતિ વલ્ગતિ ગચ્છતિ જૃમ્ભતે સ્ફુરતિ ભાતિ ન ભાતિ ચ ભાસુરઃ । સુત મહામહિમા સ મહીપતિઃ પતિર્ અપામ્ ઇવ વાતરયાકુલઃ
એ મહિમાવાન પુરુષ પીવે છે, રમે છે, ચાલે છે, ખેંચાય છે, ધબકે છે, ક્યારેક તેજસ્વી લાગે છે તો ક્યારેક નથી લાગતો. હે પુત્ર, એ મહાન મહિમાવાળો રાજા પવનથી ઉથલામણ થતા પાણીના સ્વામી જેવો છે.
અથાપૃચ્છત્ સુતસ્ તત્ર જમ્બુદ્વીપે મહાનિશિ । કદમ્બાગ્રાવચૂલસ્થં પિતરં પાવનાશયઃ
પછી જંબુદ્વીપમાં એક મહાન રાત્રે પુત્રે પોતાના પવિત્ર હૃદયવાળા પિતાને, જે કદંબના શાખાના ટોચે બેઠેલા હતા, પ્રશ્ન કર્યો.
કો ઽસૌ સ્વોત્થ ઇતિ ખ્યાતો ભૂપસ્ તાતોત્તમાકૃતિઃ । કથિતં ચ કિમ્ એતન્ મે ત્વયૈતદ્ બ્રૂહિ તત્ત્વતઃ
હે પિતા, રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, આ સ્વયંભૂ કોણ છે જે પ્રસિદ્ધ છે? અને તમે જે વાત મને કહી છે, એ શું છે? કૃપા કરીને સાચી રીતે કહો.
ક્વ ભવિષ્યતિ નિર્માણં વર્તમાને ક્વ ગમ્યતામ્ । ઉભયાર્થવિરુદ્ધત્વાન્ મોહાર્થાય વચસ્ તવ
સૃષ્ટિ ક્યાં થશે? વર્તમાનમાં તેનો અંત ક્યાં છે? તારા શબ્દો બંને રીતે વિરુદ્ધ છે, એટલે તે ભ્રમ માટે જ બોલાયેલા છે.
શૃણુ પુત્ર યથાભૂતમ્ એતત્ તે કથયામ્ય્ અહમ્ । યેન સંસારચક્રસ્ય તત્ત્વમ્ અસ્યાવબુધ્યસે
બેટા, સાચું જે છે તે હું તને કહું છું, જેથી તું સંસારના ચક્રનું મૂળ તત્વ સમજાવી શકે.
અસદભ્યુત્થિતારમ્ભમ્ અવસ્તુમયમ્ આતતમ્ । સંસારસંસ્થાનમ્ ઇદમ્ એવમ્ આકથિતં મયા
આ સંસારની રચના અસત્યમાંથી ઊભી થઈ છે અને ખોટી વસ્તુની જેમ ફેલાઈ છે—એવું મેં તને સમજાવ્યું છે.
પરમાન્ નભસો જાતસ્ સઙ્કલ્પસ્ સ્વોત્થ ઉચ્યતે । જાયતે સ્વયમ્ એવાસૌ સ્વયમ્ એવ વિલીયતે
પરમાત્મા આકાશમાંથી જન્મે છે; સંકલ્પને પોતે ઊભો થયેલો કહેવાય છે. એ પોતે જન્મે છે અને પોતે જ લય પામે છે.
તત્સ્વરૂપમ્ ઇદં સર્વં જગદ્ આભોગિ વિદ્યતે । જાયતે તેન જાતેન તસ્મિન્ નષ્ટે વિનશ્યતિ
આ આખું જગત એ જ સ્વરૂપે દેખાય છે; એ જન્મે ત્યારે જગત પણ જન્મે છે, અને એ નાશ પામે ત્યારે બધું નાશ પામે છે.
બ્રહ્મવિષ્ણ્વિન્દ્રરુદ્રાદીંસ્ તસ્યૈવાવયવાન્ વિદુઃ । વિટપાન્ ઇવ વૃક્ષસ્ય શૃઙ્ગાણીવ મહીભૃતઃ
બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, ઇન્દ્ર, રુદ્ર અને અન્ય દેવતાઓ એના અંગો તરીકે ઓળખાય છે, જેમ વૃક્ષને શાખાઓ હોય છે કે પર્વતને શિખરો હોય છે.
શૂન્યે વ્યોમનિ તેનેદં નિર્મિતં ત્રિજગત્પુરમ્ । પ્રતિભાસાનુસન્ધાનમાત્રેણૈત્ય વિરિઞ્ચતામ્
શૂન્ય આકાશમાં આ ત્રિભુવનનું નગર એના દ્વારા રચાયું છે; માત્ર દેખાવની ક્રમબદ્ધતા દ્વારા એ સર્જનહારની સ્થિતિ પામે છે.
યત્રેમે વિતતાલોકા લોકકોશાશ્ ચતુર્દશ । વનોપવનપાલ્યશ્ ચ યત્રોદ્યાનપરમ્પરાઃ
અહીં આ બધાં લોક અને ચૌદ લોકકોશો વિસ્તરેલા છે; અહીં જ વન, ઉદ્યાન અને બગીચાની શ્રેણીઓ પણ છે.
ક્રીડાશિખરિણો યત્ર સહ્યમન્દરમેરવઃ । શીતોષ્ણદીપ્તી ચન્દ્રાર્કૌ દીપૌ યત્રાનિલાક્ષતૌ
અહીં સહ્ય, મન્દર અને મેરુ જેવા રમણીય શિખરો છે; અહીં ચાંદ્ર અને સૂર્યની ઠંડી અને ગરમ કિરણો છે, અને પવન તથા અગ્નિ એ બે દીવા પણ અહીં જ છે.
સૂર્યાંશુકચદાલોલતરઙ્ગોત્તુઙ્ગમૌક્તિકાઃ । વહન્ત્યસ્ સરિતો યત્ર સન્મુક્તાવલયશ્ ચલાઃ
અહીં નદીઓ સૂર્યકિરણોથી રમતી તરંગોની જેમ ઊંચી ઉછળતી મોતી લઈ જાય છે; અને અહીં સાચા મોતીની હલનચલન કરતી માળાઓ પણ જોવા મળે છે.
ઇક્ષુક્ષીરાદિસલિલા મણિરત્નબિસાઙ્કુરાઃ । ઔર્વાનલામ્બુજા યત્ર વાપ્યસ્ સપ્ત મહાર્ણવાઃ
અહીં ઈખનું રસ, દૂધ વગેરેનું પાણી ધરાવતી તળાવો છે; તેમાં મણિ, રત્ન, કમળના અંકુર, અગ્નિ, કમળ અને સાત મહાસાગરો પણ છે.
અધ ઉર્વ્યાં તથોર્ધ્વે ખે પુણ્યાપુણ્યધનશ્રિયઃ । નરામરકિરાટાનાં યત્રાતિક્રયવિક્રયૌ
પૃથ્વી પર નીચે અને આકાશમાં ઉપર પુણ્ય, પાપ, ધન અને વૈભવ છે; અહીં મનુષ્યો, દેવો અને યક્ષો વચ્ચે ખરીદી અને વેચાણ થાય છે.
તસ્મિન્ન્ એવ જગત્ય્ અસ્મિન્ પુરે સઙ્કલ્પભૂભુજા । ક્રીડાર્થમ્ આત્મનશ્ ચિત્રા દેહાવવરકાઃ કૃતાઃ
આzelfde જગતમાં, આ શહેરમાં, કલ્પનાના રાજાએ પોતાની રમણીઓ માટે અદ્ભુત શરીરરૂપ આવરણો બનાવ્યાં છે.
કેચિદ્ ગીર્વાણનામાન ઊર્ધ્વ એવ નિયોજિતાઃ । નરોરગાદયઃ કેચિદ્ અધ એવ નિવેશિતાઃ
કેટલાંક દેવતાઓ તરીકે ઉપર સ્થિર રાખવામાં આવ્યા છે; જ્યારે માનવ, સાપ અને બીજા કેટલાંક નીચે વસાવવામાં આવ્યા છે.
વાતયન્ત્રપ્રવાહેણ ચલન્તો માંસમૃણ્મયાઃ । સિતાસ્થિદારવશ્ ચિત્રાસ્ ત્વગ્લેપમસૃણામલાઃ
પવનના સંચાલનથી ચાલતા આ માંસ અને માટીના શરીરો ફરતા રહે છે; કેટલાક સફેદ હાડકાં અને લાકડાંથી શોભિત છે, ચામડીથી ઢંકાયેલા છે, ક્યારેક મસૃણ તો ક્યારેક અશુદ્ધ.
કેચિચ્ ચિરેણ નશ્યન્તિ કેચિચ્ છીઘ્રવિનાશિનઃ । કચકૃષ્ણોલપોલ્લાસરચિતાચ્છાદનશ્રિયઃ
કેટલાંક શરીરો લાંબા સમય પછી નાશ પામે છે, તો કેટલાક ઝડપથી નાશ પામે છે; તેમના આવરણો ક્યારેક તેજસ્વી, ક્યારેક કાળા, તો ક્યારેક ફિક્કા રંગના બનેલા હોય છે.
કર્ણાક્ષિનાસાપ્રમુખૈર્ દ્વારૈર્ નવભિર્ અન્વિતાઃ । અનારતવહત્પ્રાણપવનેનોષ્ણશીતલાઃ
કાન, આંખ, નાક વગેરે નવ દરવાજા ધરાવતાં આ શરીરો સતત ચાલતા શ્વાસના પવનથી ક્યારેક ગરમ અને ક્યારેક ઠંડા બની જાય છે.
કર્ણનાસાસ્યતાલ્વાદિવાતાયનગણાન્વિતાઃ । ભુજાદ્યઙ્ગપ્રતોલીકાઃ પઞ્ચેન્દ્રિયકુદીપકાઃ
કાન, નાક, મોં, તાળુ વગેરે હવામાં જવા-આવવાના રસ્તાઓ સાથે, હાથ વગેરે અંગો માર્ગ તરીકે અને પાંચ ઇન્દ્રિયોના દીપકથી આ શરીર સજ્જ છે.
માયયા રચિતાસ્ તેષુ સઙ્કલ્પેન મહામતે । અહઙ્કારમહાયક્ષાઃ પરમાલોકભીરવઃ
હે વિદ્વાન, આ શરીરમાં માયા અને કલ્પનાથી અહંકારના ભયાનક રાક્ષસો ઊભા થાય છે, જે પરમ પ્રકાશને પણ ડરાવનારા છે.