સમ્પ્રણમ્યોપવિશ્યાગ્રે મુનિમ્ ઇન્દુસમાનના । ઉવાચ કલયા વાચા ચૂતદ્રુમમ્ ઇવાલિની
મુનિ સમક્ષ નમસ્કાર કરીને, ચાંદની જેવી તેજસ્વી મુખવાળી એ સ્ત્રી આગળ બેઠી અને મધુર વાણીથી, જેમ મધમાખી આમ્ર વૃક્ષને સંબોધે તેમ, બોલી.
અયં સ ભગવન્ ભવ્યઃ કુમારઃ પુત્ર આવયોઃ । કૃતો મયા સમગ્રાણાં કલાનાં કિલ કોવિદઃ
હે પૂજ્ય, આ ભવ્ય બાળક અમારો દીકરો છે, જેને મેં ઉછેર્યો છે. કહેવામાં આવે છે કે તે સર્વે કળાઓમાં નિપુણ છે.
પ્રભો કેવલમ્ એતેન જ્ઞાનં નાધિગતં શુભમ્ । યેન સંસારયન્ત્રે ઽસ્મિન્ ન પુનઃ પરિપીડ્યતે
પ્રભુ, માત્ર જ્ઞાન જ છે જે તેને મળ્યું નથી, એ શુભ જ્ઞાન, જેના દ્વારા ફરીથી આ સંસારના ચક્રમાં દુઃખ ભોગવવું પડતું નથી.
જ્ઞાનં ત્વમ્ એવાસ્ય વિભો કૃપયોપદિશાધુના । કો હિ નામ કુલે જાતં પુત્રં મૌર્ખ્યે નિયોજયેત્
હે સ્વામી, કૃપા કરીને હવે તેને એ જ્ઞાન શીખવો. કેમ કે કયાંક કોઈ સારા કુટુંબમાં જન્મેલા દીકરાને અજ્ઞાનમાં રહેવા દે છે?
એવંવદન્તીં સ મુનિર્ મચ્છિષ્યમ્ અબલે સુતમ્ । ઇહૈવ સ્થાપયૈનં ત્વમ્ ઇત્ય્ ઉક્ત્વા તાં વ્યસર્જયત્
તેવી રીતે કહેતી માતાને ઋષિએ કહ્યું: 'હે સુમેળવાળી, તારો પુત્ર, જે હવે મારો શિષ્ય છે, તેને અહીં જ રાખ.' એમ કહીને તેમણે તેને વિદાય આપી.
તસ્યાં ગતાયાં સ પિતુર્ અન્તેવાસિતયા તદા । અતિષ્ઠત્ સંયતો ધીમાન્ અર્કસ્યેવારુણઃ પુરઃ
તે છોકરી ત્યાંથી ચાલીને ગઈ પછી, એ યુવાન ત્યાં જ રહ્યો, સંયમિત અને બુદ્ધિશાળી રહીને, પિતાના શિષ્ય જેવો, જેમ અરુણ સૂર્યદેવ સામે ઊભો રહે છે એમ.
કદર્થપ્રાપ્યવિજ્ઞાનં તતશ્ ચિત્રાભિર્ ઉક્તિભિઃ । ચિરં કાલમ્ અસૌ તત્ર મુનિઃ પુત્રં વ્યબોધયત્
પછી, મંત્રમુગ્ધ કરનાર અને વિવિધ વાતોથી, એ ઋષિએ પોતાના પુત્રને લાંબા સમય સુધી દુર્લભ જ્ઞાન સમજાવ્યું.
આખ્યાયિકાખ્યાનશતૈર્ દૃષ્ટાન્તૈર્ દૃષ્ટકલ્પિતૈઃ । તથેતિહાસવૃત્તાન્તૈર્ વેદવેદાન્તનિશ્ચયૈઃ
એણે અનેક વાર્તાઓ, પ્રસંગો, જોઈ અને કલ્પી શકાય એવા ઉદાહરણો, ઈતિહાસના પ્રસંગો અને વેદ તથા ઉપનિષદોના નિષ્કર્ષોથી સમજાવ્યું.
અનુદ્વેગિતયા નિત્યં વિસ્તરેણ કથાક્રમૈઃ । અનુભૂતિમ્ ઉપારૂઢૈ રૂઢૈર્ અતિધિયાં ધિયિ
એ હંમેશા શાંતિથી, વિસ્તૃત રીતે વાર્તાઓની કડીથી, અનુભૂતિ એવી રીતે સમજાવતો રહ્યો કે જે વિદ્વાનોના મનમાં મજબૂતીથી બેસી જાય.
અનુભવવશતો રસાતિરિક્તૈર્ અલમ્ ઉચિતાર્થવચોગણૈર્ મહાત્મા । જલદ ઇવ શિખણ્ડિનં પુરસ્સ્થં તનયમ્ અબોધયદ્ અમ્બરે મહર્ષિઃ
પોતાના અનુભવની શક્તિથી, અર્થપૂર્ણ અને રસથી ભરપૂર શબ્દોમાં મહાન ઋષિએ પોતાના સામે ઊભેલા પુત્રને સમજાવ્યું, જેમ કે આકાશમાં મેઘ પંખી મોરને શીખવે છે.
કદાચિદ્ અથ માર્ગેણ તેન કૈલાસવાહિનીમ્ । અહં સ્નાતુમ્ અદૃશ્યાત્મા વ્યોમવીથિગતો ઽગમમ્
ક્યારેક એ રસ્તે જતા, હું – જે દેખાતો નહોતો અને આકાશમાં ચાલતો હતો – કૈલાસ પરથી વહેતી નદી પાસે સ્નાન કરવા પહોંચ્યો.
નિર્ગત્ય નભસસ્ સપ્તમુનિમણ્ડલકોટરાત્ । રાત્રૌ પ્રાપ્તો ઽસ્મિ સુમતે દાશૂરતરુપૃષ્ઠખમ્
સપ્ત ઋષિઓના મંડળના આકાશી ગુહામાંથી બહાર આવી, હે વિદ્વાન, હું રાત્રે દાશૂર વૃક્ષની ડાળ ઉપર આવેલા ખુલ્લા સ્થળે પહોંચ્યો.
યાવચ્ છૃણોમિ વિટપકુહરાત્ કાનને વચઃ । કુટ્મલામ્ભોજબદ્ધસ્ય ષટ્પદસ્યેવ નિસ્સ્વનમ્
જ્યારે હું સાંભળતો હતો, ત્યારે મને જંગલમાં ઝાડની ખોખમાંથી અવાજ આવ્યો, જે કમળની કળીમાં બંધ થયેલા મધમાખીના મંધ ગુંજન જેવો લાગતો હતો.
શૃણુ પુત્ર મહાબુદ્ધે વસ્તુનો ઽસ્ય સમામ્ ઇમામ્ । વર્ણયામિ મહાશ્ચર્યામ્ એકામ્ આખ્યાયિકાં તવ
શ્રેષ્ઠ બુદ્ધિ ધરાવતા પુત્ર, આ વિષયમાં એક અદભુત વાર્તા છે, તે હું તને કહું છું, ધ્યાનથી સાંભળ.
અસ્તિ રાજા મહાવીર્યો વિખ્યાતો ભુવનત્રયે । નામ્ના સ્વોત્થ ઇતિ શ્રીમાઞ્ જગદાક્રમણે ક્ષમઃ
ત્રણે લોકમાં પ્રસિદ્ધ અને અતિશય પરાક્રમી એક રાજા છે, તેનું નામ સ્વોત્થ છે; તે ખૂબ ધનવાન છે અને આખા જગતને જીતવાની શક્તિ ધરાવે છે.
યસ્યાનુશાસનં સર્વે ભુવનેષ્વ્ અપિ નાયકાઃ । શિરોભિર્ ધારયન્ત્ય્ ઉચ્ચૈશ્ ચૂડામણિમ્ ઇવોત્તમમ્
બધા લોકના મુખ્ય લોકો તેની આજ્ઞાને એટલી શ્રદ્ધાથી માને છે, જાણે પોતાના માથે શ્રેષ્ઠ મુગટ પહેર્યું હોય.
યસ્ સાહસૈકરસિકો નાનાશ્ચર્યવિહારવાન્ । કેનચિત્ ત્રિષુ લોકેષુ ન મહાત્મા વશીકૃતઃ
તે રાજાને સાહસ અને અદભુત કાર્યોમાં આનંદ આવે છે; ત્રણેય લોકમાં એવો કોઈ મહાન નથી, જેને એ રાજાએ ક્યારેય વશમાં કર્યો હોય.
યસ્યારમ્ભસહસ્રાણિ સુખદુઃખપ્રદાન્ય્ અલમ્ । સઙ્ખ્યાતું નૈવ શક્યન્તે કલ્લોલા જલધેર્ ઇવ
જેના હજારો પ્રયાસો સુખ અને દુઃખ આપે છે, એના ગણતરી પણ શક્ય નથી, જેમ કે દરિયાની લહેરો ગણાવી શકાય નહીં.
યસ્ય વીર્યં સુવીર્યસ્ય ન શસ્ત્રાસ્ત્રૈર્ ન પાવકૈઃ । કેનચિદ્ ભુવને ક્રાન્તમ્ આકાશમ્ ઇવ મુષ્ટિના
જેની તાકાત સૌથી શક્તિશાળી કરતાં પણ વધારે છે, અને જેને કોઈ શસ્ત્ર, અસ્ત્ર કે અગ્નિ કદી જીત્યા નથી, એ આકાશને મુઠ્ઠીથી પકડવું જેટલું અશક્ય છે.
યદીયાં વિતતારમ્ભાં લીલાં નિર્માણભાસુરામ્ । ન મનાગ્ અનુકુર્વન્તિ શક્રોપેન્દ્રહરા અપિ
જેની વિશાળ અને તેજસ્વી સર્જનલીલા છે, તેને ઇન્દ્ર, ઉપેન્દ્ર કે હરાએ પણ જરાય અનુસરી નથી.
ત્રયસ્ તસ્ય મહાબાહો દેહા દિગ્ભરણક્ષમાઃ । જગદ્ આકૃષ્ય તિષ્ઠન્તિ ઉત્તમાધમમધ્યમાઃ
મહાબાહુના ત્રણ શરીર છે, જે દિશાઓને સહન કરવા સક્ષમ છે; એ શ્રેષ્ઠ, મધ્યમ અને નીચ એવા ત્રણ પ્રકારના છે અને આખા જગતને પોતાની તરફ ખેંચી ઊભા છે.
વ્યોમન્ય્ એવાતિવિતતે જાતો ઽસૌ ત્રિશરીરકઃ । તત્રૈવ ચ સ્થિતિં યાતશ્ શબ્દવાતખપક્ષિવત્
અનંત આકાશમાં એ ત્રણ શરીર ધરાવતો જન્મ્યો હતો અને ત્યાં જ સ્થિર રહ્યો, જેમ કે ધ્વનિ, પવન અને પાંખો.
તત્રૈવાપારગગને નગરં તેન નિર્મિતમ્ । ચતુર્દશમહારથ્યં વિભાગત્રયભૂષિતમ્
એ અનંત આકાશમાં તેણે એક શહેર ઊભું કર્યું, જેમાં ચૌદ વિશાળ માર્ગો અને ત્રણ પ્રકારની વિભાજનાઓથી શોભાયમાન હતું.
વનોપવનમાલાઢ્યં ક્રીડાશિખરિસુન્દરમ્ । મુક્તાલતાવિવલિતં વાપીસપ્તકભૂષિતમ્
તે શહેર વન અને બગીચાની હારોથી ભરપૂર, રમણિય શિખરોવાળું, મુક્તાની વેલીઓથી ગૂંથાયેલું અને સાત કુંડોથી શોભાયમાન હતું.
શીતલોષ્ણાત્મકાક્ષીણદીપદ્વયવિરાજિતમ્ । ઊર્ધ્વાધોગતિરૂપેણ વણિઙ્માર્ગેણ સઙ્કુલમ્
શીતળતા અને ઉષ્ણતાના બે દીવાઓથી તેજસ્વી, ઉપર-નીચે જતા માર્ગો અને વેપારીઓની ભીડથી ગૂંથાયેલું હતું.
તસ્મિન્ન્ એવાતિવિપુલે પત્તને તેન ભૂભૃતા । સઞ્ચારિણો વિરચિતા મુગ્ધાવવરકા ગણાઃ
તે વિશાળ શહેરમાં, એ રાજાએ રહેવાસીઓના મનમોહક અને સુરક્ષિત જૂથો બનાવ્યા.
ઊર્ધ્વે કેચિદ્ અધઃ કેચિન્ મધ્યે કેચિન્ નિયોજિતાઃ । કેચિચ્ ચિરેણ નશ્યન્તઃ કેચિચ્ છીઘ્રવિનાશિનઃ
કેટલાંકને ઉપર, કેટલાંકને નીચે અને કેટલાંકને વચ્ચે રાખવામાં આવ્યા; કેટલાક ધીમે ધીમે નાશ પામતા, તો કેટલાક ઝડપથી અદૃશ્ય થઇ જતા.
અસિતચ્છાદનાચ્છન્ના નવદ્વારવિભૂષિતાઃ । અનારતવહદ્વાતા બહુવાતાયનાન્વિતાઃ
કાળાં પડદાંથી ઢંકાયેલું, નવ દરવાજા વડે શોભાયમાન, સતત જોરદાર પવનથી વાવાતું અને અનેક બારીઓથી સજ્જ હતું.
દીપપઞ્ચકસાલોકાસ્ ત્રિસ્થૂણાશ્ શુક્લદારવઃ । મસૃણાલેપમૃદવઃ પ્રતોલીકુલસઙ્કુલાઃ
પાંચ દીવાઓના પ્રકાશથી ઉજ્જવળ, ત્રણ સફેદ લાકડાની ખંભાઓ પર ઊભેલું, મસૃણ અને નરમ સપાટીઓથી શણગારેલું અને વ્યસ્ત રસ્તાઓથી ભરપૂર હતું.
માયયા રચિતાસ્ તેન રાજ્ઞા તેષુ મહામતે । રક્ષિતારો મહાયક્ષા નિત્યમ્ આલોકભીરવઃ
હે મહામતિ, એ રાજાએ માયાથી જબરદસ્ત યક્ષો બનાવ્યા છે, જે હંમેશા ભયાનક દેખાતા અને એ લોકોની રક્ષા કરતા રહે છે.