કાલેનામલતાં યાતે વિતતે તસ્ય ચેતસિ । બલાદ્ અવતતારાન્તર્ જ્ઞાનમ્ આત્મપ્રસાદજમ્
સમય જતાં જ્યારે તેનું મન સંપૂર્ણ શુદ્ધ થયું, ત્યારે આત્માની કૃપાથી ઉત્પન્ન થયેલું જ્ઞાન જોરથી અંદર પ્રવેશ્યું.
તતો વિશીર્ણાવરણો વિગલદ્વાસનામલઃ । અવસત્ પલ્લવે તસ્મિન્ મુનિર્ વિગતકલ્મષઃ
પછી, જ્યારે તેના ઉપરના આવરણો ઓગળી ગયા અને મનની છાંયાવાદી વાસનાઓ પણ દૂર થઈ ગઈ, ત્યારે એ ઋષિ સર્વ કલંકોથી મુક્ત થઈને એ પાન પર શાંતિથી રહેવા લાગ્યા.
સ દદર્શૈકદા તસ્યાં લતાયામ્ અગ્રતસ્ સ્થિતામ્ । વનદેવીં વિશાલાક્ષીમ્ આલોલકુસુમામ્બરામ્
એક દિવસ, એ લતામાં જ, પોતાના સામે, તેણે વિશાળ આંખોવાળી, ફૂલોથી શોભતા વસ્ત્ર પહેરેલી, અતિ સુંદર વનદેવીને જોયી.
કામિનીકાન્તવદનાં મદઘૂર્ણિતલોચનામ્ । નીલોત્પલામોદવતીમ્ અતીવ સુમનોહરામ્
એ વનદેવીનું ચહેરું પ્રેમાળ પ્રિયતમાની જેમ મનમોહક હતું, આંખોમાં મદભર્યું લાવણ્ય હતું, તે નીલકમળની સુગંધથી મહેકતી અને અત્યંત આકર્ષક લાગતી હતી.
તામ્ ઉવાચાનવદ્યાઙ્ગીં સ મુનિર્ વિનતાનનામ્ । કોકિલઃ કુસુમાપૂરનતાં વનલતામ્ ઇવ
એ નિર્દોષ અંગવાળી અને નમ્ર મુખવાળી વનદેવીને ઋષિએ એવા પ્રેમથી સંબોધી, જેમ કે કોયલ ફૂલોથી લદાયેલી વનલતાને બોલાવે.
કા ત્વમ્ ઉત્પલપત્ત્રાક્ષિ પરિવિક્ષોભિતસ્મરા । વયસ્યામ્ ઇવ પુષ્પાઢ્યાં લતાં કિમ્ અધિતિષ્ઠસિ
હે કમળ જેવી આંખો ધરાવનારી, તારો મન પ્રેમથી ઉથલાયું છે, તું કોણ છે? તું ફૂલો થી સજાયેલી છે, તો પછી આ લતાને તું કેમ તારા સાથીની જેમ અપનાવીને રહી છે?
ઇત્ય્ ઉક્તા મૃગશાવાક્ષી ગૌરી પીનપયોધરા । મુનિમ્ આહ મનોહારિ મુગ્ધાક્ષરમ્ ઇદં વચઃ
આ રીતે પૂછવામાં આવતા, મૃગની જેવી આંખો ધરાવતી, ગૌરી, ભરપૂર ઉરોજોવાળી એ સ્ત્રીએ ઋષિ પાસે આકર્ષક અને નિર્દોષ શબ્દોમાં વાત કરી.
યાનિ યાનિ દુરાપાનિ વાઞ્છિતાનિ મહીતલે । પ્રાપ્યન્તે તાનિ તાન્ય્ આશુ મહતામ્ એવ યાચ્ઞયા
ધરતી પર જે કંઈ દુર્લભ વસ્તુઓ ઇચ્છાય છે, એ બધું મહાન લોકોની વિનંતીથી ઝડપથી મળી જાય છે.
અહમ્ અસ્મિંલ્ લતાકીર્ણે ત્વત્કદમ્બાભ્યલઙ્કૃતે । લતાલીલાલયા બ્રહ્મન્ વિપિને વનદેવતા
હું આ લતાવાળી વનમાં, તારી હાજરીથી શોભાયમાન થયેલી, લતાની રમતમાં વસતી વનદેવી છું, હે બ્રાહ્મણ.
હ્યશ્ ચૈત્રસિતપક્ષસ્ય ત્રયોદશ્યાં સ્મરોત્સવે । બભૂવ વનદેવીનાં સમાજો નન્દને વને
ચૈત્ર મહિનાના શુક્લ પક્ષની તેરમી તિથિએ, પ્રેમના ઉત્સવ દરમિયાન, નંદન વનમાં વનદેવીઓનો એક મોટો મેળો ભરાયો હતો.
સામોદપુષ્પભ્રમરે કોકિલાલિપરિચ્છદા । તત્રાહમ્ અગમં નાથ ત્રૈલોક્યલલનાસદઃ
આ આનંદભર્યા ફૂલોથી, ભમરાઓની ગૂંજ અને કોયલ તથા મધમાખીઓની સુંદરતા સાથે, હે પ્રભુ, હું પણ ત્યાં ત્રણેય લોકની સુંદરીઓના સભામાં પહોંચી હતી.
તતો દૃષ્ટા મયા સર્વા વયસ્યા મદનોત્સવે । અપુત્રયા પુત્રયુતાસ્ તેનાહં દુઃખિતા ભૃશમ્
પછી પ્રેમના ઉત્સવમાં મેં મારી બધી સખીઓને જોઈ—કેટલાંક સંતાનો સાથે, કેટલાંક સંતાન વિના—અને હું સંતાન વિહોણી હોવાથી ખૂબ દુઃખી થઈ ગઈ.
ત્વયિ સર્વાર્થિસાર્થસ્ય બૃહત્કલ્પતરૌ સ્થિતે । અનાથેવ કથં નાથ કિલ શોચ્યાસ્મ્ય્ અપુત્રિકા
તમે તો બધા ઇચ્છાઓ પૂરી પાડનાર મહાન કલ્પવૃક્ષ સમા અહીં હાજર છો, તો હે પ્રભુ, હું સંતાન વિહોણી અને અનાથ જેવી કેમ ગણાઈ શકું?
દેહિ મે ભગવન્ પુત્રં નો ચેદ્ દેહમ્ ઇહાગ્નયે । પ્રકરોમ્ય્ આહુતિં પુત્રદુઃખદાહોપશાન્તયે
હે ભગવાન, મને પુત્ર આપો; નહીં તો, અહીં જ હું મારા શરીરને અગ્નિમાં આહુતિ રૂપે અર્પણ કરીશ, જેથી પુત્રના દુઃખની આગ શમાઈ જાય.
તામ્ ઇત્ય્ ઉક્તવતીં તન્વીં વિહસ્ય મુનિપુઙ્ગવઃ । પ્રાહ હસ્તગતં પુષ્પં તસ્યૈ દત્ત્વા દયાન્વિતઃ
મહાન ઋષિએ, એવી રીતે બોલેલી સુકુમારી સ્ત્રી તરફ હસતાં, દયા સાથે પોતાના હાથમાં રહેલું ફૂલ તેને આપ્યું અને કહ્યું:
ગચ્છ તન્વઙ્ગિ માસેન પૂજાર્હમ્ અલિલોચનમ્ । પ્રસોષ્યસે સુતં કાન્તં પ્રસૂનમ્ ઇવ સલ્લતા
હે સુકુમારાંગી, તું જા; એક મહિનામાં તું સુંદર આંખો ધરાવતો, પૂજ્ય અને મનમોહક પુત્ર પેદા કરેશે, જેમ વેલ પર સુંદર ફૂલ ફૂટે છે.
કિં ત્વ્ અસૌ મરણાવેશપાપિન્યેતસ્ ત્વયા યતઃ । યાચિતઃ કૃચ્છ્રસમ્પ્રાપ્યજ્ઞાનસ્ તેન ભવિષ્યતિ
પરંતુ, એ પુત્રમાં મૃત્યુનો સ્પર્શ રહેશે, કારણ કે તું તેને ભારે વિનંતીથી માગ્યો છે; તેથી, એ અજ્ઞાન અને દુર્લભ રહેશે.
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા સ મુનિસ્ તન્વીં પ્રસન્નમુખમણ્ડલામ્ । પરિચર્યાં કરોમીતિ પ્રાર્થનોત્કાં વ્યસર્જયત્
આ રીતે કહીને, તે મુનિએ આનંદથી ઝગમગાતું ચહેરું ધરાવતી, નાજુક કન્યાને, 'હું તમારી સેવા કરું' એવી ઇચ્છા વ્યક્ત કરતી, વિદાય આપી.
સા જગામાત્મસદનં સો ઽતિષ્ઠત્ સ્વાત્મના સહ । અવહત્ ક્રમશઃ કાલ ઋતુસંવત્સરાઙ્કિતઃ
પછી તે કન્યા પોતાના ઘરે પાછી ગઈ, અને મુનિ પોતે જ ત્યાં રહ્યો; સમય પણ હળવે હળવે, ઋતુઓ અને વર્ષો પસાર થતા ગયા.
અથ દીર્ઘેણ કાલેન સૈવોત્પલવિલોચના । દ્વાદશાબ્દમ્ ઉપાદાય સુતં મુનિમ્ ઉપાયયૌ
પછી લાંબા સમય પછી, કમળ જેવી આંખો ધરાવતી એ સ્ત્રીએ, બાર વર્ષ પૂરા કરીને, પોતાના પુત્રને મુનિ પાસે લઈ આવી.
સમ્પ્રણમ્યોપવિશ્યાગ્રે મુનિમ્ ઇન્દુસમાનના । ઉવાચ કલયા વાચા ચૂતદ્રુમમ્ ઇવાલિની
મુનિ સમક્ષ નમસ્કાર કરીને, ચાંદની જેવી તેજસ્વી મુખવાળી એ સ્ત્રી આગળ બેઠી અને મધુર વાણીથી, જેમ મધમાખી આમ્ર વૃક્ષને સંબોધે તેમ, બોલી.
અયં સ ભગવન્ ભવ્યઃ કુમારઃ પુત્ર આવયોઃ । કૃતો મયા સમગ્રાણાં કલાનાં કિલ કોવિદઃ
હે પૂજ્ય, આ ભવ્ય બાળક અમારો દીકરો છે, જેને મેં ઉછેર્યો છે. કહેવામાં આવે છે કે તે સર્વે કળાઓમાં નિપુણ છે.
પ્રભો કેવલમ્ એતેન જ્ઞાનં નાધિગતં શુભમ્ । યેન સંસારયન્ત્રે ઽસ્મિન્ ન પુનઃ પરિપીડ્યતે
પ્રભુ, માત્ર જ્ઞાન જ છે જે તેને મળ્યું નથી, એ શુભ જ્ઞાન, જેના દ્વારા ફરીથી આ સંસારના ચક્રમાં દુઃખ ભોગવવું પડતું નથી.
જ્ઞાનં ત્વમ્ એવાસ્ય વિભો કૃપયોપદિશાધુના । કો હિ નામ કુલે જાતં પુત્રં મૌર્ખ્યે નિયોજયેત્
હે સ્વામી, કૃપા કરીને હવે તેને એ જ્ઞાન શીખવો. કેમ કે કયાંક કોઈ સારા કુટુંબમાં જન્મેલા દીકરાને અજ્ઞાનમાં રહેવા દે છે?
એવંવદન્તીં સ મુનિર્ મચ્છિષ્યમ્ અબલે સુતમ્ । ઇહૈવ સ્થાપયૈનં ત્વમ્ ઇત્ય્ ઉક્ત્વા તાં વ્યસર્જયત્
તેવી રીતે કહેતી માતાને ઋષિએ કહ્યું: 'હે સુમેળવાળી, તારો પુત્ર, જે હવે મારો શિષ્ય છે, તેને અહીં જ રાખ.' એમ કહીને તેમણે તેને વિદાય આપી.
તસ્યાં ગતાયાં સ પિતુર્ અન્તેવાસિતયા તદા । અતિષ્ઠત્ સંયતો ધીમાન્ અર્કસ્યેવારુણઃ પુરઃ
તે છોકરી ત્યાંથી ચાલીને ગઈ પછી, એ યુવાન ત્યાં જ રહ્યો, સંયમિત અને બુદ્ધિશાળી રહીને, પિતાના શિષ્ય જેવો, જેમ અરુણ સૂર્યદેવ સામે ઊભો રહે છે એમ.
કદર્થપ્રાપ્યવિજ્ઞાનં તતશ્ ચિત્રાભિર્ ઉક્તિભિઃ । ચિરં કાલમ્ અસૌ તત્ર મુનિઃ પુત્રં વ્યબોધયત્
પછી, મંત્રમુગ્ધ કરનાર અને વિવિધ વાતોથી, એ ઋષિએ પોતાના પુત્રને લાંબા સમય સુધી દુર્લભ જ્ઞાન સમજાવ્યું.
આખ્યાયિકાખ્યાનશતૈર્ દૃષ્ટાન્તૈર્ દૃષ્ટકલ્પિતૈઃ । તથેતિહાસવૃત્તાન્તૈર્ વેદવેદાન્તનિશ્ચયૈઃ
એણે અનેક વાર્તાઓ, પ્રસંગો, જોઈ અને કલ્પી શકાય એવા ઉદાહરણો, ઈતિહાસના પ્રસંગો અને વેદ તથા ઉપનિષદોના નિષ્કર્ષોથી સમજાવ્યું.
અનુદ્વેગિતયા નિત્યં વિસ્તરેણ કથાક્રમૈઃ । અનુભૂતિમ્ ઉપારૂઢૈ રૂઢૈર્ અતિધિયાં ધિયિ
એ હંમેશા શાંતિથી, વિસ્તૃત રીતે વાર્તાઓની કડીથી, અનુભૂતિ એવી રીતે સમજાવતો રહ્યો કે જે વિદ્વાનોના મનમાં મજબૂતીથી બેસી જાય.
અનુભવવશતો રસાતિરિક્તૈર્ અલમ્ ઉચિતાર્થવચોગણૈર્ મહાત્મા । જલદ ઇવ શિખણ્ડિનં પુરસ્સ્થં તનયમ્ અબોધયદ્ અમ્બરે મહર્ષિઃ
પોતાના અનુભવની શક્તિથી, અર્થપૂર્ણ અને રસથી ભરપૂર શબ્દોમાં મહાન ઋષિએ પોતાના સામે ઊભેલા પુત્રને સમજાવ્યું, જેમ કે આકાશમાં મેઘ પંખી મોરને શીખવે છે.