કચત્કુસુમગુચ્છાચ્છફણામણિગણાવૃતમ્ । પાતાલાદ્ ઉત્થિતં શેષમ્ ઇવ વ્યોમદિદૃક્ષયા
ચમકતા ફૂલોના ગુચ્છો જાણે સાપના મણિથી શોભતા ફણાની જેમ દેખાતા, એ વૃક્ષ પાતાળમાંથી ઊભરીને આકાશને જોવા આતુર શેષનાગ જેવું લાગતું.
રજસોદ્ધૂલિતાકારં દ્વિતીયમ્ ઇવ શઙ્કરમ્ । છાયયા ફલશાલિન્યા સમસ્તમુનિશઙ્કરમ્
તે વૃક્ષ ધૂળથી ઢંકાયેલું હતું, અને તેનું રૂપ જાણે બીજું શંકર દેખાતું હતું. તેની છાંયામાં અનેક ફળો લટકતાં હતાં, અને એ છાંયાએ બધા ઋષિ-મુનિઓમાં ભય અને આદર જગાવ્યો, જેમ શંકર ભગવાનનું દર્શન થતાં થાય છે.
નિબિડદલનિબદ્ધભિત્તિભાગૈઃ કુસુમલતાનવમણ્ડપૈર્ ઉપેતમ્ । પુરમ્ ઇવ ગગને કદમ્બવૃક્ષં ખગકુલનાગરસઙ્કટં દદર્શ
ઘણા ઘણા પાંદડાંથી ઘેરાયેલા ડાળ-પાંદડાં જાણે દિવાલ બની ગઈ હતી, અને ફૂલોથી ભરેલી વેલો જાણે મંડપ ઊભો કરતી હતી. એ કદંબનું વૃક્ષ આકાશમાં ઊભેલા શહેર જેવું લાગતું હતું, જેમાં અનેક પક્ષીઓ જાણે નગરના વતનીઓની જેમ ભેગા થયા હતા.
તમ્ અથાસૌ મહાબુદ્ધિઃ ફલપલ્લવશાલિનમ્ । આનન્દમન્થરમનાઃ પુષ્પરૂપાચલોપમમ્
પછી એ મહાન બુદ્ધિવાળો મનુષ્ય, આનંદથી મન ધીमे થયેલું, ફળ અને કોમળ પાંદડાંથી ભરપૂર એ વૃક્ષને જોયું, જે જાણે ફૂલોના પહાડ જેવું દેખાતું હતું.
કદમ્બં રોદસીસ્તમ્ભમ્ આરુરોહ વનસ્થિતમ્ । એકાર્ણવગતં શૌરિઃ કલ્પવૃક્ષમ્ ઇવોન્નતમ્
એ પછી તેણે એ કદંબના વૃક્ષ પર ચઢી ગયું, જે જંગલમાં ઊભું હતું અને જાણે ધરતી પર ઊભેલો એક મજબૂત થાંભલો હતો. જેમ શ્રીવિષ્ણુ એકલા દરિયામાં ઊભેલા કલ્પવૃક્ષ પર ચઢ્યા હોય એમ તે ઊંચા વૃક્ષ પર ચઢ્યો.
તત્રાસૌ વ્યોમલગ્નાયાશ્ શાખાયાઃ પ્રાન્તપલ્લવે । વિવેશાધિગતાકાશમ્ ઐડૂકપ્રાન્તબુદ્ધવત્
ત્યાં, આકાશ સુધી પહોંચતી ડાળીના ટોચે, એ ડાળીની પાંખડી પર જઈને, જાણે વાંદરની બુદ્ધિ ડાળીના છેડે પહોંચી હોય તેમ, એ ખુલ્લી જગ્યામાં પ્રવેશી ગઈ.
અથોપવિશ્ય મૃદુનિ નવપલ્લવવિષ્ટરે । ક્ષણમ્ આલોકિતાસ્ તેન દિશઃ કૌતુકમન્થરમ્
પછી, નરમ અને તાજા પાંદડાની પાંખડી પર બેસીને, એ થોડા સમય માટે આસપાસની દિશાઓને હળવે આશ્ચર્યથી જોઈ રહી.
સરિદેકાવલીરમ્યાશ્ શૈલેન્દ્રસ્તનકુટ્મલાઃ । નિર્મલાકાશકવરા લોલનીલામ્બુદાલકાઃ
એણે સુંદર કાંઠાવાળી નદીઓની પંક્તિઓ, પહાડના શિખરો જેવાં ઊંચા પર્વતો, નિર્મળ આકાશ પર ફેલાયેલા વાદળો અને હલકાં હલનારા વાદળી કમળો જોયા.
નીલશાદ્વલવસનાઃ પુષ્પગૌરવનાઙ્ગિકાઃ । ગૃહીતસાગરાપૂર્ણકલશાઃ પુરભૂષણાઃ
નીલાં અને લીલાં ઘાસ પહેરી, ફૂલ જેવી કોમળ ત્વચાવાળી, દરિયાના પાણીથી ભરેલા કલશો લઈને, એ શહેરને શોભાવતી હતી.
ધૃતપ્રફુલ્લપદ્મિન્યસ્ સુગન્ધિમુખમારુતાઃ । ગ્રામઘુઙ્ઘુમકાકલ્યો નિર્ઝરારવનૂપુરાઃ
ખિલેલા કમળો હાથમાં ધરેલા, સુગંધિત પવન જેવો મોહક ચહેરો ધરાવતા, ગામોમાં કાગલીઓની ગૂંજી રહેલી અવાજો અને ઝરણાંઓના ઝણકાર જેવો ઘંઘાટ હતો.
દ્યુમૂર્ધાનો મહીપાદા વનાલીરોમરાજયઃ । જઙ્ગલોરુનિતમ્બિન્યશ્ ચન્દ્રાર્કકૃતકુણ્ડલાઃ
આકાશ જેમના શિરોમણિ અને ધરતી જેમના પગ, જંગલો જેમના વાળની લાઈનો, જંગલ પ્રદેશો જેમના પહોળા કટિ, અને ચાંદ્ર-સૂર્ય જેમના કાનના કુંડળ હતા.
શાલિસઞ્ચારકેદારચન્દનસ્થાસકાઙ્કિતાઃ । શિખરોરસિજાલગ્નહિમશુભ્રામ્બુદાંશુકાઃ
તંદુરસ્ત ખેતરો અને ચંદનના વાવેતરથી ચિહ્નિત, શિખરો પર હિમ અને વાદળોના સફેદ વસ્ત્રો ઓઢેલા હતા.
મહાર્ણવપયઃપૂરનવમણ્ડનદર્પણાઃ । વૃક્ષૌઘઘર્મપુલકા ભુવનાન્તઃપુરાન્તરાઃ
વિશાળ સમુદ્રના તાજા જળથી શોભિત, વૃક્ષોની ઘનતા સાથે ઉર્જાવાન, અને આખા જગતના આંતરિક મહેલ જેવા હતા.
આર્તવસ્નાનધારિણ્યો લગ્નસૂર્યાંશુકુઙ્કુમાઃ । વિચિત્રકુસુમોપેતાશ્ ચન્દ્રાંશુસિતચન્દનાઃ
એ સ્ત્રીઓ વસંતના પાણીમાં ધોઈને પહેરેલા કપડાં પહેરેલી હતી, જેમના કપડાં પર સૂર્યની કિરણોનું કુંકુમા જેવી લાલિમા હતી, વિવિધ ફૂલોની શોભાથી સજ્જ હતી અને ચાંદની જેવી સફેદ ચંદનથી અંકિત હતી.
ગગનતલલતાદલોપવિષ્ટઃ પ્રસૃતવનાવલિવારિવાહવેષાઃ । ત્રિભુવનવનિતા દદર્શ હૃષ્ટઃ કુસુમનિરન્તરમણ્ડિતા દશાશાઃ
આકાશમાં લતાના પહોળા પાન પર બેઠેલા, આસપાસ વનલતાની ધારો અને પવનથી ઘેરાયેલા, તેણે આનંદપૂર્વક ત્રણેય લોકની સ્ત્રીઓને જોયાં, દરેક દિશા સતત ફૂલોની શોભાથી ભરેલી હતી.
તતઃ પ્રભૃતિ તત્રાસૌ પ્રસિદ્ધસ્ તાપસાશ્રમે । કદમ્બદાશૂર ઇતિ શૂરસ્ તપસિ દારુણે
તે સમયથી એ તપસ્વીઓના આશ્રમમાં તે પ્રસિદ્ધ થયો, કદંબ દાશૂર નામે, જે કઠિન તપમાં અડગ અને બહાદુર હતો.
તસ્મિંલ્ લતાદલે સ્થિત્વા વિલોક્ય કકુભઃ ક્ષણમ્ । દૃઢં પદ્માસનં બદ્ધ્વા દિગ્ભ્યઃ પ્રત્યાહૃતાત્મના
ત્યાં, લતાના પાન પર બેસીને, તેણે થોડો સમય દિશાઓ તરફ જોયું, પછી પદ્માસનમાં મજબૂતીથી બેસી, પોતાના મનને બધી દિશાઓમાંથી ખેંચી લીધું.
અજ્ઞાતપરમાર્થેન ક્રિયામાત્રે ચ તિષ્ઠતા । ફલકાર્પણ્યયુક્તેન મનસા સો ઽકરોન્ મખમ્
પરમાર્થને જાણ્યા વિના અને માત્ર કર્મકાંડમાં જ લાગેલા, કર્મના ફળ અર્પણ કરવાની ભાવનાવાળા મનથી, તેણે યજ્ઞ કર્યો.
નભોગતલતાપત્ત્રસંસ્થિતેન વનાન્તરે । સર્વાસ્ સ્વમનસા તેન કૃતા યજ્ઞક્રિયાઃ ક્રમાત્
આકાશમાં વેલની પાંદડી પર બેસીને, જંગલમાં રહેતા, તેણે પોતાના મનથી જ બધી યજ્ઞવિધિઓ ક્રમશઃ પૂર્ણ કરી.
તત્રાસૌ દશ વર્ષાણિ મનસૈવાયજત્ સુરાન્ । ગવાશ્વનરમેધાદ્યૈર્ યજ્ઞૈર્ વિપુલદક્ષિણૈઃ
ત્યાં તેણે દસ વર્ષ સુધી મનથી જ દેવતાઓની પૂજા કરી, ગાય, ઘોડા અને મનુષ્યયજ્ઞ સહિતના મોટા દાનવાળા યજ્ઞો કર્યા.
કાલેનામલતાં યાતે વિતતે તસ્ય ચેતસિ । બલાદ્ અવતતારાન્તર્ જ્ઞાનમ્ આત્મપ્રસાદજમ્
સમય જતાં જ્યારે તેનું મન સંપૂર્ણ શુદ્ધ થયું, ત્યારે આત્માની કૃપાથી ઉત્પન્ન થયેલું જ્ઞાન જોરથી અંદર પ્રવેશ્યું.
તતો વિશીર્ણાવરણો વિગલદ્વાસનામલઃ । અવસત્ પલ્લવે તસ્મિન્ મુનિર્ વિગતકલ્મષઃ
પછી, જ્યારે તેના ઉપરના આવરણો ઓગળી ગયા અને મનની છાંયાવાદી વાસનાઓ પણ દૂર થઈ ગઈ, ત્યારે એ ઋષિ સર્વ કલંકોથી મુક્ત થઈને એ પાન પર શાંતિથી રહેવા લાગ્યા.
સ દદર્શૈકદા તસ્યાં લતાયામ્ અગ્રતસ્ સ્થિતામ્ । વનદેવીં વિશાલાક્ષીમ્ આલોલકુસુમામ્બરામ્
એક દિવસ, એ લતામાં જ, પોતાના સામે, તેણે વિશાળ આંખોવાળી, ફૂલોથી શોભતા વસ્ત્ર પહેરેલી, અતિ સુંદર વનદેવીને જોયી.
કામિનીકાન્તવદનાં મદઘૂર્ણિતલોચનામ્ । નીલોત્પલામોદવતીમ્ અતીવ સુમનોહરામ્
એ વનદેવીનું ચહેરું પ્રેમાળ પ્રિયતમાની જેમ મનમોહક હતું, આંખોમાં મદભર્યું લાવણ્ય હતું, તે નીલકમળની સુગંધથી મહેકતી અને અત્યંત આકર્ષક લાગતી હતી.
તામ્ ઉવાચાનવદ્યાઙ્ગીં સ મુનિર્ વિનતાનનામ્ । કોકિલઃ કુસુમાપૂરનતાં વનલતામ્ ઇવ
એ નિર્દોષ અંગવાળી અને નમ્ર મુખવાળી વનદેવીને ઋષિએ એવા પ્રેમથી સંબોધી, જેમ કે કોયલ ફૂલોથી લદાયેલી વનલતાને બોલાવે.
કા ત્વમ્ ઉત્પલપત્ત્રાક્ષિ પરિવિક્ષોભિતસ્મરા । વયસ્યામ્ ઇવ પુષ્પાઢ્યાં લતાં કિમ્ અધિતિષ્ઠસિ
હે કમળ જેવી આંખો ધરાવનારી, તારો મન પ્રેમથી ઉથલાયું છે, તું કોણ છે? તું ફૂલો થી સજાયેલી છે, તો પછી આ લતાને તું કેમ તારા સાથીની જેમ અપનાવીને રહી છે?
ઇત્ય્ ઉક્તા મૃગશાવાક્ષી ગૌરી પીનપયોધરા । મુનિમ્ આહ મનોહારિ મુગ્ધાક્ષરમ્ ઇદં વચઃ
આ રીતે પૂછવામાં આવતા, મૃગની જેવી આંખો ધરાવતી, ગૌરી, ભરપૂર ઉરોજોવાળી એ સ્ત્રીએ ઋષિ પાસે આકર્ષક અને નિર્દોષ શબ્દોમાં વાત કરી.
યાનિ યાનિ દુરાપાનિ વાઞ્છિતાનિ મહીતલે । પ્રાપ્યન્તે તાનિ તાન્ય્ આશુ મહતામ્ એવ યાચ્ઞયા
ધરતી પર જે કંઈ દુર્લભ વસ્તુઓ ઇચ્છાય છે, એ બધું મહાન લોકોની વિનંતીથી ઝડપથી મળી જાય છે.
અહમ્ અસ્મિંલ્ લતાકીર્ણે ત્વત્કદમ્બાભ્યલઙ્કૃતે । લતાલીલાલયા બ્રહ્મન્ વિપિને વનદેવતા
હું આ લતાવાળી વનમાં, તારી હાજરીથી શોભાયમાન થયેલી, લતાની રમતમાં વસતી વનદેવી છું, હે બ્રાહ્મણ.
હ્યશ્ ચૈત્રસિતપક્ષસ્ય ત્રયોદશ્યાં સ્મરોત્સવે । બભૂવ વનદેવીનાં સમાજો નન્દને વને
ચૈત્ર મહિનાના શુક્લ પક્ષની તેરમી તિથિએ, પ્રેમના ઉત્સવ દરમિયાન, નંદન વનમાં વનદેવીઓનો એક મોટો મેળો ભરાયો હતો.