ક્ષણમ્ ઐશ્વર્યમ્ આયાતિ ક્ષણમ્ એતિ દરિદ્રતા । ક્ષણં વિગતરોગત્વં ક્ષણમ્ આગતરોગતા
ક્યારેક વૈભવ આવે છે, તો ક્યારેક ગરીબી; ક્યારેક આરોગ્ય મળે છે, તો ક્યારેક રોગ પણ આવે છે.
પ્રતિક્ષણં વિપર્યાસદાયિના મહતામુના । જગદ્ભ્રમેણ કે નામ ધીમન્તો ઽપિ ન મોહિતાઃ
દરેક ક્ષણે આ મહાન ભ્રમ બધું ઉલટાવી નાખે છે; દુનિયાના આ મોહથી બુદ્ધિશાળી પણ કોણ બચી શકે?
તમઃપઙ્કસમાલબ્ધં ક્ષણમ્ આકાશમણ્ડલમ્ । ક્ષણં કનકનિષ્ષ્યન્દકોમલાલોકસુન્દરમ્
આકાશનું વિશાળ ગગન એક પળ માટે અંધકારની કાદવથી મલિન થાય છે; બીજી પળે તે સુવર્ણ પ્રકાશની નરમ ઝરમરથી સુંદર લાગે છે.
ક્ષણં જલદનીલાબ્જમાલાવલિતકોટરમ્ । ક્ષણમ્ ઉડ્ડામરરવં ક્ષણં મૂકમ્ અવસ્થિતમ્
ક્યારેક તે વાદળ અને નીલા કમળની માળાથી શોભે છે; ક્યારેક તે ગજબના ગર્જનાથી ગૂંજતું હોય છે, અને ક્યારેક એ સંપૂર્ણ શાંત અને મૌન રહે છે.
ક્ષણં તારાવિલસિતં ક્ષણમ્ અર્કેણ ભૂષિતમ્ । ક્ષણમ્ ઇન્દુકૃતાહ્લાદં ક્ષણં સર્વબહિષ્કૃતમ્
ક્યારેક તે તારાઓની ઝગમગથી ચમકે છે; ક્યારેક તે સૂર્યથી શોભે છે; ક્યારેક ચંદ્રથી આનંદિત થાય છે; અને ક્યારેક બધું જ અદૃશ્ય થઈ જાય છે.
આગમાપાયપરયા સ્થિત્યા સંસ્થિતનાશયા । ન બિભેતીહ સંસારે ધીરો ઽપિ ક ઇવાનયા
આ આવવું-જવું, થવું અને નાશ પામવું—આ બધામાં, આ જગતમાં કોણ, ભલે તે સમજદાર હોય, ડરે નહીં?
આપદઃ ક્ષણમ્ આયાન્તિ ક્ષણમ્ આયાન્તિ સમ્પદઃ । ક્ષણં જન્માથ મરણં મુને કિમ્ ઇવ ન ક્ષણમ્
મુશ્કેલીઓ એક પળ આવે છે, સુખ-સમૃદ્ધિ પણ એક પળ આવે છે; જન્મ અને મૃત્યુ પણ એક પળના જ છે. હે મુનિ, આ દુનિયામાં કયું એવું છે જે સ્થાયી છે? બધું ક્ષણભંગુર છે.
પ્રાગ્ આસીદ્ અન્ય એવેહ જાતસ્ ત્વ્ અન્યેતરો દિનૈઃ । અપ્ય્ એકરૂપં ભગવન્ કિઞ્ચિદ્ અસ્તિ ન સુસ્થિતમ્
પહેલા અહીં કંઈક બીજું જ હતું, હવે દિવસો પસાર થતાં કંઈક નવું જ ઊભું થયું છે. હે ભગવાન, જે કંઈ એકસરખું દેખાય છે તે પણ ક્યારેય સ્થિર રહેતું નથી.
ઘટસ્ય પટતા દૃષ્ટા પટસ્યાપિ ઘટસ્થિતિઃ । ન તદ્ અસ્તિ ન યદ્ દૃષ્ટં વિપર્યસ્યતિ સંસૃતિઃ
કપડામાં માટલાનું રૂપ દેખાય છે અને માટલામાં પણ કપડાનું અસ્તિત્વ દેખાય છે; જે આપણને દેખાતું નથી, એ અસ્તિત્વમાં નથી. આ રીતે, જન્મમરણનો ચક્ર સતત ફેરવાય છે.
અશૂરેણ હતશ્ શૂર એકેનાપિ શતં હતમ્ । પ્રાકૃતાઃ પ્રભુતાં યાતાસ્ સર્વમ્ આવર્તતે જગત્
કાયર માણસે વીરને મારી નાખ્યો, એકએ સો લોકોને હરાવી દીધા; સામાન્ય લોકો પણ ક્યારેક સત્તા મેળવે છે. આ જગતમાં બધું ફરી ફરીને આવે છે.
જનતેયં વિપર્યાસમ્ અજસ્રમ્ અનુગચ્છતિ । જડસ્પન્દપરામર્શાત્ તરઙ્ગાનામ્ ઇવાવલી
આ જગત સતત ભ્રમમાં રહે છે, કારણ કે મૂર્ખતા અને અશાંતિથી એ સતત ગભરાય છે, જેમ તરંગોની પાંખડી એક પછી એક આવે છે.
બાલ્યમ્ અદ્ય દિનૈર્ એવ યૌવનશ્રીસ્ તતો જરા । દેહે ઽપિ નૈકરૂપત્વં કાસ્થા બાહ્યેષુ વસ્તુષુ
બાળપણ થોડા દિવસો જ રહે છે, પછી યુવાનીની મહિમા આવે છે અને પછી વૃદ્ધાવસ્થા આવે છે; શરીર પણ એક જ રીતે રહેતું નથી, જેમ બહારની વસ્તુઓમાં લાકડું અલગ હોય છે.
ક્ષણમ્ આનન્દિતામ્ એતિ ક્ષણમ્ એતિ વિષાદિતામ્ । ક્ષણં સૌમ્યત્વમ્ આયાતિ સર્વસ્મિન્ નટવન્ મનઃ
મન એક ક્ષણે આનંદિત થાય છે, એક ક્ષણે દુઃખી થાય છે, એક ક્ષણે શાંત થાય છે; બધામાં મન નટની જેમ વર્તે છે.
ઇતશ્ ચાન્યદ્ ઇતશ્ ચાન્યદ્ ઇતશ્ ચાન્યદ્ અયં વિધિઃ । રચયન્ વસ્તુ નાયાતિ ખેદં લીલાસ્વ્ ઇવાર્ભકઃ
આ વિધિ અહીંથી ત્યાં, ત્યાંથી બીજી જગ્યાએ, ફરી બીજી જગ્યાએ વસ્તુઓ બનાવે છે અને ક્યારેય થાકતો નથી, જેમ બાળક રમતમાં મસ્ત રહે છે.
ચિનોત્ય્ ઉન્માદયત્ય્ અત્તિ નિહન્ત્ય્ આહન્તિ ચાત્મસાત્ । જગજ્જાતમ્ ઇદં ધાતા પાતોત્પાતશતૈર્ ઇહ
આ જગતના સર્જનહાર અહિં અનેક ઉથલપાથલ અને પતન-ઉત્પાતથી બધું ભેગું કરે છે, ઉન્માદિત કરે છે, ભક્ષે છે, નાશ કરે છે, ઘા મારે છે અને અંતે બધું પોતે જ સમાવી લે છે.
ક્ષણેનાન્યદ્ દિનેનાન્યત્ પ્રાતર્ અન્યદ્ ઇતસ્ તતઃ । રચયન્ વઞ્ચનાદક્ષો વિધિર્ દૃષ્ટો ન કેનચિત્
એક પળમાં કંઈક બીજું, એક દિવસમાં કંઈક બીજું, સવારમાં કંઈક બીજું અને પછી ફરી કંઈક બીજું; ભાગ્ય તો છેતરપિંડીમાં કુશળ છે, અને કોઈ તેને જોઈ શકતો નથી.
યદ્ અદ્ય તત્ તુ ન પ્રાતર્ યત્ પ્રાતસ્ તત્ તુ નાદ્ય ચ । યદ્ અન્યદા તુ તન્ નાદ્ય સર્વમ્ આવર્તતેતરામ્
જે આજે છે, એ કાલે નથી; જે કાલે છે, એ આજે નથી; જે બીજાં સમયે છે, એ આજે નથી; બધું વારંવાર ફેરવાય છે.
સન્તતાનીહ દુઃખાનિ સુખાનિ વિરલાનિ ચ । સતતં રાત્ર્યહાનીવ વિવર્તન્તે નરં પ્રતિ
અહિં દુઃખ તો સતત રહે છે, સુખ તો બહુ દુર્લભ છે; દિવસ-રાતની જેમ, આ બધું માણસ માટે સતત ફેરવાય છે.
આવિર્ભાવતિરોભાવભાગિનો ભવભાવિનઃ । જનસ્ય સ્થિરતાં યાન્તિ નાપદો ન ચ સમ્પદઃ
જેમ જન્મ અને મૃત્યુના ચક્રમાં ફસાયેલા લોકો આવે અને જાય છે, તેમ કોઈ દુઃખ કે સુખ માણસના જીવનમાં કાયમ રહેતું નથી.
પદાત્ પદમ્ અયં પાપસ્ સર્વમ્ આપદિ પાતયન્ । હેલાવિવલિતાશેષઃ ખલકાલલવસ્ સ્થિતઃ
પગલાંથી પગલાં સુધી, આ પાપ બધાને આપત્તિમાં ફેંકી દે છે; તે દુષ્ટતાનો અવશેષ છે, જે અવગણનાથી છૂટક પડી જાય છે, અંધકારના સમયના થોડા અંશ જેવો.
સમવિષમદશાવિપાકભિન્નાસ્ ત્રિભુવનભૂતપરમ્પરાફલૌઘાઃ । સમયપવનપાતિતાઃ પતન્તિ પ્રતિદિનમ્ આતતસંસૃતિદ્રુમેભ્યઃ
ત્રણ લોકના જીવોની પરંપરાથી pleasure અને દુઃખના ફળ જુદા જુદા રીતે પકવે છે; એ ફળોની ધારાઓ, સમયની પવનથી, રોજ રોજ વ્યાપતા સંસારના વૃક્ષોમાંથી તૂટી પડે છે.
ઇતિ મેધોપદાવાગ્નિદગ્ધે મહતિ ચેતસિ । પ્રસ્ફુરન્તિ ન ભોગાશા મૃગતૃષ્ણાસ્ સરસ્સ્વ્ ઇવ
જ્યારે મહાન મન બુદ્ધિની અગ્નિથી બળી જાય છે, ત્યારે ભોગની ઇચ્છાઓ ઉગતી નથી, જેમ મૃગતૃષ્ણા સાચા સરોવરમાં દેખાતી નથી.
પ્રત્યહં ચાતિકટુતામ્ એતિ સંસારસંસૃતિઃ । કાલપાકવશોલ્લાસિરસા નિમ્બલતા યથા
દરેક દિવસે સંસારનું ચક્ર વધુ કડવું બની જાય છે, જેમ સમયના પાકથી નીમના વૃક્ષનો સ્વાદ વધુ તીખો થાય છે.
વૃદ્ધિમ્ આયાતિ દૌર્જન્યં સૌજન્યં યાતિ તાનવમ્ । કરઞ્જકર્કશે રાજન્ પ્રત્યહં જનચેતસિ
રાજા, લોકોના મનમાં કઠોરતા રોજે રોજ વધે છે અને સજ્જનતા ઓછી થાય છે, જાણે કરંજના કઠણ વનમાં.
ભજ્યતે ભુવિ મર્યાદા ઝગિત્ય્ એવ દિશં પ્રતિ । શુષ્કેવ માષશિમિકા ટાઙ્કારકઠિનારવમ્
પૃથ્વી પરની મર્યાદાઓ અચાનક દરેક દિશામાં તૂટી જાય છે, જેમ સુકાઈ ગયેલી મશી ની શીંગો તડાકા સાથે ફાટી પડે છે.
રાજ્યેભ્યો ભોગપૂગેભ્યશ્ ચિન્તાવન્તો મહીશ્વરાઃ । નિરસ્તચિન્તાકલિકા વરમ્ એકાન્તશીલતા
રાજાઓ પાસે રાજ્ય અને આનંદની ઢગલીઓ હોવા છતાં ચિંતાથી ભરેલા રહે છે; ચિંતાની કળીથી મુક્ત એકાંતવૃત્તિ વધુ શ્રેષ્ઠ છે.
નાનન્દાય મમોદ્યાનં ન સુખાય મમ શ્રિયઃ । ન હર્ષાય મમાર્થાશા શામ્યામિ મનસા સહ
મારા બગીચામાં મને આનંદ નથી, મારી સંપત્તિમાં મને સુખ નથી; લાભની ઇચ્છાઓથી મને ખુશી નથી—હવે હું મારા મન સાથે શાંત છું.
અનિત્યશ્ ચાસુખો લોકસ્ તૃષ્ણા તાત દુરુદ્વહા । ચાપલોપહતં ચેતઃ કથં યાસ્યામિ નિર્વૃતિમ્
આ દુનિયા સ્થિર નથી અને તેમાં સુખ નથી, તૃષ્ણા સહન કરવી અઘરી છે, પ્રિય, અને મન ચંચળતાથી પીડાય છે—તો હું શાંતિ કેવી રીતે પામું?
નાભિનન્દામિ મરણં નાભિનન્દામિ જીવિતમ્ । યથા તિષ્ઠામિ તિષ્ઠામિ તથૈવ વિગતજ્વરમ્
મને મૃત્યુમાં રસ નથી, અને જીવનમાં પણ નથી; જે રીતે હું છું, એ રીતે જ છું—કોઈ તીવ્ર ઇચ્છા વગર.
કિં મે રાજ્યેન કિં ભોગૈઃ કિમ્ અર્થેન કિમ્ ઈહિતૈઃ । અહઙ્કારવશાદ્ એતત્ સ એવ ગલિતો મમ
મારે રાજ્યથી શું, ભોગથી શું, ધનથી શું, ઇચ્છાઓથી શું? આ બધું અહંકારના કારણે હતું, અને હવે એ અહંકાર મારા માટે ઓગળી ગયો છે.