ભ્રમદ્ભિઃ પુષ્પપત્ત્રૌઘૈર્ મન્દવાતવિલાસિભિઃ । વર્ધમાનૈર્ વૃતસ્કન્ધં શુભ્રાભ્રૈર્ ઇવ ભૂધરમ્
મંદ પવનમાં હલકે હલકે ઊડતા ફૂલપાંદડાંના વરસાદથી એ વૃક્ષ ઘેરાઈ ગયું હતું, અને એ વૃદ્ધિ પામતું હતું, જાણે ચોખ્ખા સફેદ વાદળોથી ઘેરાયેલું પર્વત હોય.
માતઙ્ગઘટઘૃષ્ટેન જાનુસ્તમ્ભેન પીઠિના । આભોગિના બદ્ધપદં તટેનેવ મહાચલમ્
હાથીઓના ઘૂંટણ અને પહોળા પીઠથી એનું તળિયું દબાયું હતું, છતાં એ વૃક્ષ મજબૂત ઊભું રહ્યું, જાણે પોતાનાં કિનારાથી પર્વત મજબૂતીથી સ્થિર હોય.
વિચિત્રવર્ણપક્ષાણાં સ્કન્ધકોટરચારિણામ્ । વૃતં ખગાનાં વૃન્દેન ભૂતાનામ્ ઇવ શૃઙ્ગિણમ્
રંગબેરંગી પાંખ ધરાવતાં પક્ષીઓની ટોળીઓ ડાળીઓની ખોળમાં રમતી હતી, એ વૃક્ષ એવા દેખાતું હતું, જાણે અનેક જીવોથી ભરેલું શૃંગાળું પર્વત હોય.
સ્તબકાઙ્ગુલિજાલેન લોલેનાભિનયક્રિયામ્ । દિશન્તમ્ ઇવ વલ્લીનાં પ્રનૃત્તાનાં વનાનિલૈઃ
વનની હલચલ કરતી પવનથી, લટારીઓના ગુચ્છ જેવા ડાળીઓ હલતી હતી, જાણે કોઈ નૃત્ય કરતી લટારીઓ હાથથી સંકેત કરે છે એમ લાગતું હતું.
કશ્ચિદ્ એવ નિરાશો મે નાર્થી ચાપૈતિ તુષ્ટિતઃ । નૃત્યન્તમ્ ઇવ પુષ્પાઢ્યૈર્ લતાવલયવલ્ગનૈઃ
જેને કોઈ ઈચ્છા નથી, એ જ સાચા અર્થમાં સંતોષ પામે છે; એ લટારી ફૂલોની માળાઓથી શોભતી, લટારીઓની જેમ ફરતી અને નૃત્ય કરતી જણાતી હતી.
લતાકાન્તૈકકાન્તત્વાચ્ છૃઙ્ગારરસનિર્ભરમ્ । કાકલ્યેવ પ્રગાયન્તં મત્તાલિજનનિસ્સ્વનૈઃ
લટારીઓને જ પ્રિય હોવાથી એમાં પ્રેમનો રસ છલકાતો હતો, અને મદમસ્ત ભમરાંઓના ગૂંજથી જાણે મીઠું ગીત ગાઈ રહી હોય તેમ લાગતું હતું.
આરાદ્ ઉન્મુક્તકુસુમં સિદ્ધાનાં વ્યોમચારિણામ્ । સ્વાગતાનીવ કુર્વાણં કોકિલાલિકુલારવૈઃ
દૂરથી જ, નવા ખીલેલા ફૂલો સાથે, એ આકાશમાં ફરતા સિદ્ધોને જાણે કોયલ અને ભમરાંઓના રવથી આવકારતી હોય તેમ લાગતું હતું.
ફલપુષ્પલતોલ્લાસમ્ ઔન્નત્યં ચ મહીરુહામ્ । વિહસન્તમ્ ઇવાચ્છાભિઃ પુષ્પકુટ્મલદીપ્તિભિઃ
ફળ અને ફૂલોની ભરપૂરતા સાથે વૃક્ષો જાણે આનંદમાં હસતાં હોય એમ લાગતાં, તેમની કળીઓ અને ફૂલોની તેજસ્વી ઝાંખીથી આખું વાતાવરણ ખુશખુશાલ બની ગયું હતું.
પારિજાતમ્ ઇવાજેતુમ્ ઊર્ધ્વગૈસ્ સ્કન્ધમણ્ડલૈઃ । વ્યોમાન્તર્ અભિધાવન્તમ્ અલમ્ ઉદ્ધુરકન્ધરમ્
પારિજાત વૃક્ષ જેમ ઉપર ચડવા માટે શાખાઓ અને ફૂલગૂચ્છો ફેલાવે છે, એમ એ વૃક્ષ પણ મજબૂત થડ સાથે આકાશ તરફ દોડતું હોય એવું દેખાતું.
મધ્યભાગસ્ફુરદ્ભૃઙ્ગૈસ્ સ્તબકૈર્ ઘનપક્ષ્મભિઃ । સહસ્રાક્ષત્વમ્ અતુલૈર્ જેતુમ્ ઐન્દ્રમ્ ઇવોદ્યતમ્
વૃક્ષના મધ્યભાગે ભમરાંઓ ગુંજતા અને ઘન ફૂલગૂચ્છોથી ઢંકાયેલું એ વૃક્ષ જાણે અસંખ્ય આંખોની અદભૂત ઝાંખીથી ઇન્દ્રને પણ હરાવવા તૈયાર હોય એવું લાગતું.
કચત્કુસુમગુચ્છાચ્છફણામણિગણાવૃતમ્ । પાતાલાદ્ ઉત્થિતં શેષમ્ ઇવ વ્યોમદિદૃક્ષયા
ચમકતા ફૂલોના ગુચ્છો જાણે સાપના મણિથી શોભતા ફણાની જેમ દેખાતા, એ વૃક્ષ પાતાળમાંથી ઊભરીને આકાશને જોવા આતુર શેષનાગ જેવું લાગતું.
રજસોદ્ધૂલિતાકારં દ્વિતીયમ્ ઇવ શઙ્કરમ્ । છાયયા ફલશાલિન્યા સમસ્તમુનિશઙ્કરમ્
તે વૃક્ષ ધૂળથી ઢંકાયેલું હતું, અને તેનું રૂપ જાણે બીજું શંકર દેખાતું હતું. તેની છાંયામાં અનેક ફળો લટકતાં હતાં, અને એ છાંયાએ બધા ઋષિ-મુનિઓમાં ભય અને આદર જગાવ્યો, જેમ શંકર ભગવાનનું દર્શન થતાં થાય છે.
નિબિડદલનિબદ્ધભિત્તિભાગૈઃ કુસુમલતાનવમણ્ડપૈર્ ઉપેતમ્ । પુરમ્ ઇવ ગગને કદમ્બવૃક્ષં ખગકુલનાગરસઙ્કટં દદર્શ
ઘણા ઘણા પાંદડાંથી ઘેરાયેલા ડાળ-પાંદડાં જાણે દિવાલ બની ગઈ હતી, અને ફૂલોથી ભરેલી વેલો જાણે મંડપ ઊભો કરતી હતી. એ કદંબનું વૃક્ષ આકાશમાં ઊભેલા શહેર જેવું લાગતું હતું, જેમાં અનેક પક્ષીઓ જાણે નગરના વતનીઓની જેમ ભેગા થયા હતા.
તમ્ અથાસૌ મહાબુદ્ધિઃ ફલપલ્લવશાલિનમ્ । આનન્દમન્થરમનાઃ પુષ્પરૂપાચલોપમમ્
પછી એ મહાન બુદ્ધિવાળો મનુષ્ય, આનંદથી મન ધીमे થયેલું, ફળ અને કોમળ પાંદડાંથી ભરપૂર એ વૃક્ષને જોયું, જે જાણે ફૂલોના પહાડ જેવું દેખાતું હતું.
કદમ્બં રોદસીસ્તમ્ભમ્ આરુરોહ વનસ્થિતમ્ । એકાર્ણવગતં શૌરિઃ કલ્પવૃક્ષમ્ ઇવોન્નતમ્
એ પછી તેણે એ કદંબના વૃક્ષ પર ચઢી ગયું, જે જંગલમાં ઊભું હતું અને જાણે ધરતી પર ઊભેલો એક મજબૂત થાંભલો હતો. જેમ શ્રીવિષ્ણુ એકલા દરિયામાં ઊભેલા કલ્પવૃક્ષ પર ચઢ્યા હોય એમ તે ઊંચા વૃક્ષ પર ચઢ્યો.
તત્રાસૌ વ્યોમલગ્નાયાશ્ શાખાયાઃ પ્રાન્તપલ્લવે । વિવેશાધિગતાકાશમ્ ઐડૂકપ્રાન્તબુદ્ધવત્
ત્યાં, આકાશ સુધી પહોંચતી ડાળીના ટોચે, એ ડાળીની પાંખડી પર જઈને, જાણે વાંદરની બુદ્ધિ ડાળીના છેડે પહોંચી હોય તેમ, એ ખુલ્લી જગ્યામાં પ્રવેશી ગઈ.
અથોપવિશ્ય મૃદુનિ નવપલ્લવવિષ્ટરે । ક્ષણમ્ આલોકિતાસ્ તેન દિશઃ કૌતુકમન્થરમ્
પછી, નરમ અને તાજા પાંદડાની પાંખડી પર બેસીને, એ થોડા સમય માટે આસપાસની દિશાઓને હળવે આશ્ચર્યથી જોઈ રહી.
સરિદેકાવલીરમ્યાશ્ શૈલેન્દ્રસ્તનકુટ્મલાઃ । નિર્મલાકાશકવરા લોલનીલામ્બુદાલકાઃ
એણે સુંદર કાંઠાવાળી નદીઓની પંક્તિઓ, પહાડના શિખરો જેવાં ઊંચા પર્વતો, નિર્મળ આકાશ પર ફેલાયેલા વાદળો અને હલકાં હલનારા વાદળી કમળો જોયા.
નીલશાદ્વલવસનાઃ પુષ્પગૌરવનાઙ્ગિકાઃ । ગૃહીતસાગરાપૂર્ણકલશાઃ પુરભૂષણાઃ
નીલાં અને લીલાં ઘાસ પહેરી, ફૂલ જેવી કોમળ ત્વચાવાળી, દરિયાના પાણીથી ભરેલા કલશો લઈને, એ શહેરને શોભાવતી હતી.
ધૃતપ્રફુલ્લપદ્મિન્યસ્ સુગન્ધિમુખમારુતાઃ । ગ્રામઘુઙ્ઘુમકાકલ્યો નિર્ઝરારવનૂપુરાઃ
ખિલેલા કમળો હાથમાં ધરેલા, સુગંધિત પવન જેવો મોહક ચહેરો ધરાવતા, ગામોમાં કાગલીઓની ગૂંજી રહેલી અવાજો અને ઝરણાંઓના ઝણકાર જેવો ઘંઘાટ હતો.
દ્યુમૂર્ધાનો મહીપાદા વનાલીરોમરાજયઃ । જઙ્ગલોરુનિતમ્બિન્યશ્ ચન્દ્રાર્કકૃતકુણ્ડલાઃ
આકાશ જેમના શિરોમણિ અને ધરતી જેમના પગ, જંગલો જેમના વાળની લાઈનો, જંગલ પ્રદેશો જેમના પહોળા કટિ, અને ચાંદ્ર-સૂર્ય જેમના કાનના કુંડળ હતા.
શાલિસઞ્ચારકેદારચન્દનસ્થાસકાઙ્કિતાઃ । શિખરોરસિજાલગ્નહિમશુભ્રામ્બુદાંશુકાઃ
તંદુરસ્ત ખેતરો અને ચંદનના વાવેતરથી ચિહ્નિત, શિખરો પર હિમ અને વાદળોના સફેદ વસ્ત્રો ઓઢેલા હતા.
મહાર્ણવપયઃપૂરનવમણ્ડનદર્પણાઃ । વૃક્ષૌઘઘર્મપુલકા ભુવનાન્તઃપુરાન્તરાઃ
વિશાળ સમુદ્રના તાજા જળથી શોભિત, વૃક્ષોની ઘનતા સાથે ઉર્જાવાન, અને આખા જગતના આંતરિક મહેલ જેવા હતા.
આર્તવસ્નાનધારિણ્યો લગ્નસૂર્યાંશુકુઙ્કુમાઃ । વિચિત્રકુસુમોપેતાશ્ ચન્દ્રાંશુસિતચન્દનાઃ
એ સ્ત્રીઓ વસંતના પાણીમાં ધોઈને પહેરેલા કપડાં પહેરેલી હતી, જેમના કપડાં પર સૂર્યની કિરણોનું કુંકુમા જેવી લાલિમા હતી, વિવિધ ફૂલોની શોભાથી સજ્જ હતી અને ચાંદની જેવી સફેદ ચંદનથી અંકિત હતી.
ગગનતલલતાદલોપવિષ્ટઃ પ્રસૃતવનાવલિવારિવાહવેષાઃ । ત્રિભુવનવનિતા દદર્શ હૃષ્ટઃ કુસુમનિરન્તરમણ્ડિતા દશાશાઃ
આકાશમાં લતાના પહોળા પાન પર બેઠેલા, આસપાસ વનલતાની ધારો અને પવનથી ઘેરાયેલા, તેણે આનંદપૂર્વક ત્રણેય લોકની સ્ત્રીઓને જોયાં, દરેક દિશા સતત ફૂલોની શોભાથી ભરેલી હતી.
તતઃ પ્રભૃતિ તત્રાસૌ પ્રસિદ્ધસ્ તાપસાશ્રમે । કદમ્બદાશૂર ઇતિ શૂરસ્ તપસિ દારુણે
તે સમયથી એ તપસ્વીઓના આશ્રમમાં તે પ્રસિદ્ધ થયો, કદંબ દાશૂર નામે, જે કઠિન તપમાં અડગ અને બહાદુર હતો.
તસ્મિંલ્ લતાદલે સ્થિત્વા વિલોક્ય કકુભઃ ક્ષણમ્ । દૃઢં પદ્માસનં બદ્ધ્વા દિગ્ભ્યઃ પ્રત્યાહૃતાત્મના
ત્યાં, લતાના પાન પર બેસીને, તેણે થોડો સમય દિશાઓ તરફ જોયું, પછી પદ્માસનમાં મજબૂતીથી બેસી, પોતાના મનને બધી દિશાઓમાંથી ખેંચી લીધું.
અજ્ઞાતપરમાર્થેન ક્રિયામાત્રે ચ તિષ્ઠતા । ફલકાર્પણ્યયુક્તેન મનસા સો ઽકરોન્ મખમ્
પરમાર્થને જાણ્યા વિના અને માત્ર કર્મકાંડમાં જ લાગેલા, કર્મના ફળ અર્પણ કરવાની ભાવનાવાળા મનથી, તેણે યજ્ઞ કર્યો.
નભોગતલતાપત્ત્રસંસ્થિતેન વનાન્તરે । સર્વાસ્ સ્વમનસા તેન કૃતા યજ્ઞક્રિયાઃ ક્રમાત્
આકાશમાં વેલની પાંદડી પર બેસીને, જંગલમાં રહેતા, તેણે પોતાના મનથી જ બધી યજ્ઞવિધિઓ ક્રમશઃ પૂર્ણ કરી.
તત્રાસૌ દશ વર્ષાણિ મનસૈવાયજત્ સુરાન્ । ગવાશ્વનરમેધાદ્યૈર્ યજ્ઞૈર્ વિપુલદક્ષિણૈઃ
ત્યાં તેણે દસ વર્ષ સુધી મનથી જ દેવતાઓની પૂજા કરી, ગાય, ઘોડા અને મનુષ્યયજ્ઞ સહિતના મોટા દાનવાળા યજ્ઞો કર્યા.