પુનઃ કાર્યક્રિયાપક્ષૈસ્ સંસારારમ્ભનામકમ્ । કિઞ્ચિત્ પટપટં કૃત્વા યાતિ કાલકપિઞ્જલઃ
ફરી, કર્મ અને તેના ફળના પાંખો સાથે, જેને સંસારની શરૂઆત કહે છે, સમયરૂપ પંખી થોડો અવાજ કરી ઉડી જાય છે.
પુનર્ ઇન્દ્રાલિકે યાતે રાજ્યમ્ આસ્વાદ્ય કેસરમ્ । આયાત્ય્ અપરદેવેન્દ્રષટ્પદસ્ સ્વર્ગપઙ્કજમ્
ફરી, જ્યારે ઇન્દ્ર જેવો મધમાખી રાજસિક પરાગનો સ્વાદ લઈ જાય છે, ત્યારે બીજો દેવતાઓનો રાજા સ્વર્ગના કમળ પાસે આવે છે.
પુનઃ કાલં કૃતાપૂતં કલુષીકુરુતે કલિઃ । સચક્રિણમ્ ઇવામ્ભોધિં પ્રવૃદ્ધો ઽવકરાનિલઃ
ફરી, જે સમય શુદ્ધ થયો હતો, તેને કલિયુગ ફરીથી દુષિત કરી દે છે, જેમ વધેલો પવન સાફ દરિયાને પણ કાદવથી ગંદો કરી નાખે છે.
પુનઃ કાલકુલાલેન કૃતભૂતશરાવકમ્ । ચક્રમ્ આવર્તતે વેગાદ્ અજસ્રં કાલનામકમ્
પછી સમયના કુંભાર દ્વારા જીવોના વાસણો ફરીથી બનાવાય છે, અને સમય નામનું ચક્ર સતત અને ઝડપથી ફરતું રહે છે.
પુનર્ નીરસતામ્ એતિ જગદ્ ધ્વસ્તશુભસ્થિતિ । અભ્યાશીભૂતકલ્પાન્તં સંશુષ્કમ્ ઇવ કાનનમ્
પછી જગત ફરીથી સારવિહિન બની જાય છે, તેની શુભ અવસ્થા નષ્ટ થાય છે, અને યુગના અંતે તે સુકાઈ ગયેલા જંગલ જેવું થઈ જાય છે.
પુનર્ અર્કગણાંશ્વગ્નિદગ્ધાનન્તકલેવરમ્ । સર્વભૂતાસ્થિસમ્પૂર્ણં જગદ્ એતિ શ્મશાનતામ્
પછી, જ્યારે અનેક સૂર્ય અને અગ્નિ અંતકાળે શરીરોને ભસ્મ કરી નાખે છે, ત્યારે સર્વ જીવોના હાડકાંથી ભરેલું જગત સ્મશાન સમાન બની જાય છે.
પુનઃ કુલાચલાકારપુષ્કરાવર્તવર્ષણૈઃ । નૃત્યદ્ભસ્મબૃહત્ફેનાં યાત્ય્ એકાર્ણવતાં જગત્
પછી, પહાડ જેવા કમળના ઘમઘમતા વાવાઝોડાંથી, જગતમાં મોટા ફેનવાળા ભસ્મ નાચતા હોય એમ, આખું જગત એક મહાસાગર બની જાય છે.
પુનસ્ સંશાન્તવાય્વમ્બુ રિક્તં સકલવસ્તુભિઃ । તદપૂર્વમ્ ઇવાકાશં જગદ્ આયાતિ શૂન્યતામ્
ફરીથી, જ્યારે પવન અને પાણી શાંત થઈ જાય છે અને બધું ખાલી થઈ જાય છે, ત્યારે આખું જગત ફરી શૂન્યમાં વિલીન થઈ જાય છે, જાણે આકાશ પણ ક્યારેય હતું જ નહીં.
પુનઃ કતિપયા ભુક્ત્વા સમાસ્ સમરસાશયઃ । જીવિતં જીર્ણયા તન્વા બ્રહ્માધ્યાત્મનિ લીયતે
પછી થોડો સમય આનંદ માણીને, સમતામાં સ્થિર મન સાથે, જીવન પણ જૂની દેહની જેમ થાકી જાય છે અને પરમાત્મામાં લય પામે છે.
પુનર્ અન્યેન કાલેન તથૈવ જગતાં ગણમ્ । મનસ્ તનોતિ વૈ શૂન્યે ગન્ધર્વો નગરં યથા
પછી થોડા સમય પછી, મન ફરીથી એ શૂન્યમાં અનેક જગતોની રચના કરે છે, જેમ કે કોઈ ગંધર્વ આકાશમાં શહેર ઊભું કરે છે.
પુનસ્ સર્ગસમારમ્ભઃ પુનઃ પ્રલયસમ્ભવઃ । સર્વં પુનર્ ઇદં રામ ચક્રવત્ પરિવર્તતે
ફરી સર્જન શરૂ થાય છે, ફરી વિનાશ આવે છે; હે રામ, આ બધું ચક્રની જેમ વારંવાર ફેરવાય છે.
કિમ્ એતસ્મિન્ મહામાયાડમ્બરે દીર્ઘશમ્બરે । રામ સત્યમ્ અસત્યં વા નિર્ણીય યદ્ ઇહોચ્યતે
હે રામ, આ મહાન માયાના ભવ્ય રમકડામાં, જે લાંબો ચાલે છે, અહીં સાચું કે ખોટું શું કહેવાય, જો સાચી રીતે તપાસીએ તો?
દાશૂરાખ્યાયિકેવેયં રામ સંસારચક્રિકા । કલ્પનારચિતાકારા વસ્તુશૂન્યા તુ વસ્તુતઃ
હે રામ, આ સંસારનું ચક્ર તો એક દાસીની વાર્તા જેવું છે; તેની બધી આકાર કલ્પનાથી બનેલા છે, પણ ખરેખર તો તેમાં કંઈયું પણ સાચું નથી.
અવિરલમ્ ઇદમ્ આતતં વિકલ્પૈર્ અસદુદિતાકૃતિભિર્ દ્વિચન્દ્રકલ્પૈઃ । વિરચિતમ્ અસતા તુ યન્ ન સત્ તજ્ જગદ્ ઇહ તેન વિમૂઢતા કિમુત્થા
આ બધું સતત ફેલાયેલું છે, કલ્પનાથી ઊભેલા, ખોટા રૂપોથી બનેલું છે, જેમ કે બે ચંદ્ર દેખાવાની ભ્રમણા; જે ખોટામાંથી બનેલું છે તે સાચું નથી— તો પછી આ જગત વિશે ભ્રમ કેમ થવો જોઈએ?
ક્રિયાવિશેષબહુલા ભોગૈશ્વર્યહતાશયાઃ । નાવેક્ષન્તે યદા સત્યં ન પશ્યન્તિ શઠાસ્ તદા
જ્યારે લોકો અનેક પ્રકારની ક્રિયાઓમાં વ્યસ્ત હોય છે અને ભોગ તથા વૈભવની ઇચ્છાએ તેમનું મન ઢાંકી લે છે, ત્યારે તેઓ સત્યને જોઈ શકતા નથી; એ સમયે કપટી લોકો પણ તેને સમજી શકતા નથી.
યે તુ પારં ગતા બુદ્ધેર્ ઇન્દ્રિયૈર્ ન વશીકૃતાઃ । ત એતાં જાગતીં માયાં પશ્યન્તિ કરબિલ્વવત્
પણ જે લોકો બુદ્ધિને પાર કરી ગયા છે અને જેઓ ઇન્દ્રિયોના વશમાં નથી, તેઓ આ સંસારની માયાને એમ જુએ છે જેમ હાથમાં ફળ હોય તેમ સ્પષ્ટ રીતે દેખાય છે.
નનુ તાં જાગતીં માયાં જીવો દૃષ્ટ્વા વિચારવાન્ । અહઙ્કારમયીં આસ્થાં ત્યજત્ય્ અહિર્ ઇવ ત્વચમ્
સાચે તો, જ્યારે વિવેકવંત જીવ આ સંસારની માયાને ઓળખે છે, ત્યારે એ પોતાનું અહંકારરૂપ આસ્થાને એ રીતે ત્યજી દે છે જેમ સાપ પોતાની ચામડી ઉતારી નાખે છે.
અસક્તતાં તતો ઽભ્યેત્ય પુનર્ નામ ન જાયતે । ક્ષેત્રે ઽપિ સુચિરં તિષ્ઠદ્ બીજં દગ્ધમ્ ઇવાગ્નિના
પછી જ્યારે એમાં આસક્તિ રહેતી નથી, ત્યારે એ ફરી જન્મતો નથી; ભલે એ શરીરમાં લાંબો સમય રહે, તો પણ એ ખેતરમાં અગ્નિથી સળગેલા બીજ જેવો નિષ્ક્રિય બની જાય છે.
આધિવ્યાધિપરીતાય પ્રાતર્ વાદ્ય વિનાશિને । પ્રયતન્તે શરીરાય હિતમ્ અજ્ઞાસ્ તુ નાત્મને
અજ્ઞાનીઓ શરીર માટે જ પ્રયત્ન કરે છે, જે રોગોથી પીડાય છે અને એક દિવસ નાશ પામવાનું છે, પણ પોતાનાં આત્મા માટે ક્યારેય પ્રયત્ન કરતા નથી.
ત્વમ્ અપ્ય્ અજ્ઞવદ્ અજ્ઞસ્ય શરીરસ્ય સમીહિતમ્ । મા સમ્પાદય દુઃખાય ભવાત્મૈકપરાયણઃ
તમે પણ અજ્ઞાનીઓની જેમ શરીરના કામ માટે મહેનત ન કરો, કારણ કે એ દુઃખ આપે છે. તમે માત્ર આત્મામાં જ મન લગાવો.
દાશૂરાખ્યાયિકેવેયં નામ સંસારચક્રિકા । કલ્પનારચિતાકારા વસ્તુશૂન્યેતિ કિં પ્રભો
આ સંસારનો ચક્ર દાશૂર નામની વાર્તા જેવું છે—માત્ર કલ્પનાથી ઊભેલું, અંદરથી ખાલી. પ્રભુ, હવે વધુ શું કહેવું?
જગન્માયાસ્વરૂપસ્ય વર્ણનાવ્યપદેશતઃ । દાશૂરાખ્યાયિકાં રામ વર્ણ્યમાનાં મયા શૃણુ
હવે, રામ, હું તને દાશૂર નામની વાર્તા કહું છું, જે જગતની માયાનું સ્વરૂપ સમજાવવા માટે ઉદાહરણરૂપ છે—એ સાંભળ.
અસ્ત્ય્ અસ્મિન્ વસુધાપીઠે વિચિત્રકુસુમદ્રુમઃ । મગધા નામ વિખ્યાતશ્ શ્રીમાઞ્ જનપદો મહાન્
આ ધરતી પર એક મહાન અને પ્રસિદ્ધ દેશ છે, જેનું નામ મગધ છે, જ્યાં રંગબેરંગી ફૂલો અને વૃક્ષો શોભે છે.
કદમ્બવનવિસ્તારી તાલાવલિતજઙ્ગલઃ । વિચિત્રવિહગવ્યૂહસ્ સર્વાશ્ચર્યમનોહરઃ
કદંબના ઘણા વનોથી વ્યાપક, વચ્ચે વચ્ચે તાડના વૃક્ષો વાળું જંગલ, અને રંગબેરંગી પક્ષીઓના ઝુંડોથી શોભાયમાન, એ જગ્યા જોઈને સૌને આશ્ચર્ય અને આનંદ થાય એવો હતો.
સસ્યસઙ્કટસીમાન્તઃ પુરોપવનમણ્ડિતઃ । કમલોત્પલકલ્હારપૂર્ણસર્વસરિત્તટઃ
ઘણા પાકના ખેતરોની સીમાએ, શહેરના બગીચાઓથી શણગારેલો, અને દરેક નદીના કાંઠે કમળ, નીલપદ્મ અને કળહાર ફૂલોથી ભરેલો હતો.
ઉદ્યાનદોલાવિલસલ્લલનાગેયઘુઙ્ઘુમી । નિશોપભુક્તકુસુમનીરન્ધ્રવિશિખાવનિઃ
ઉદ્યાનમાં ઝૂલાઓ પર રમતી સ્ત્રીઓના ગળાના ઘુંઘરૂઓની ઝણકાર અને ચાંદણી રાતે ખીલેલા સુગંધિત ફૂલોની સુગંધથી આખું વન ગુંજતું હતું.
તત્રૈકસ્મિન્ ગિરિતટે કર્ણિકારસમાકુલે । કદલીષણ્ડનીરન્ધ્રે નીપગુલ્મવિરાજિતે
ત્યાં એક પર્વતની ઢાળ પર, જ્યાં કર્ણિકારના ઘણા વૃક્ષો હતા, કેળાના ઝાડની છાંયમાં અને નીપાના ઝાડોથી શોભાયમાન જગ્યા હતી.
કૂજચ્ચકોરચમરે ધ્વનન્નિર્ઝરવારિણિ । ફુલ્લચૂતલતાજાલે પ્રગીતકલકોકિલે
જ્યાં ચકોરો ઝાડીઓમાં કૂજન કરતા, ધોધનું પાણી ગૂંજી ઊઠતું, કેરીના વેલ ફૂલતાં અને કોયલ મીઠા ગીતો ગાતાં.
પુલિન્દલીલાલુલિતે તાલાવૃતનભસ્તલે । ઉત્ફુલ્લપદ્મિનીશારે જીવજીવકજીવિતે
જ્યાં વનવાસી સ્ત્રીઓ રમતાં, આકાશ તાડના પાંદડાંથી ઢંકાયેલું અને તળાવોમાં ખીલેલા કમળો વચ્ચે જીવજંતુઓ આનંદથી ભરેલા.
પુષ્પૌઘસ્ફૂર્જદનિલે કેસરારુણધૂલિનિ । કારણ્ડવકૃતારાવે સરત્સરસસારસે
જ્યાં ફૂલોની મહેકતી હવા કેસરિયાં ધૂળથી રંગાઈને ફૂંકાય, અને શરદ ઋતુના તળાવોમાં પાણીના પક્ષીઓના અવાજ ગૂંજી ઊઠતા.