ગન્ધર્વનગરાકારવિપર્યાસવિધાયિની । અપાઙ્ગભઙ્ગુરોદારવ્યવહારમનોરમા
એ સ્ત્રી ગંધર્વનગર જેવી મૃગજળ જેવી મોહક ભ્રાંતિઓ ઊભી કરે છે, ક્યારેક બધું ઉલટાવી નાખે છે, તેની આંખોના ઇશારાઓ ખૂબ નાજુક અને મનમોહક છે, અને તેના મોટા મોટા વ્યવહારો પણ સૌને આનંદ આપે છે.
તડિત્તરલમ્ આલોકમ્ આતન્વાના પુનઃ પુનઃ । સંસારરઞ્જના બ્રહ્મન્ નૃત્તમત્તેવ રાજતે
પલ પલ વીજળી જેવી ઝબકારો ફેલાવે છે, હે બ્રાહ્મણ, આ સંસારની મોહકતા તો નૃત્ય જેવી ચમકે છે.
દિવસાસ્ તે મહાન્તસ્ તે સમ્પદસ્ તાઃ ક્રિયાશ્ ચ તાઃ । સર્વં સ્મૃતિપદં યાતં યામો વયમ્ અપિ ક્ષણાત્
એ દિવસો ગયા, એ સંપત્તિ પણ ગઈ, એ બધા કામો પણ હવે માત્ર યાદમાં જ રહ્યા છે; અને આપણે પણ પળમાં અહીંથી વિદાય લઈએ છીએ.
પ્રત્યહં ક્ષયમ્ આયાતિ પ્રત્યહં જાયતે પુનઃ । અદ્યાપિ હતરૂપાયા નાન્તો ઽસ્યા દગ્ધસંસૃતેઃ
દરેક દિવસ એ ઘટે છે, અને દરેક દિવસ ફરીથી ઊભી થાય છે; આજે પણ આ બગડેલી દશા માટે, આ બળી ગયેલા સંસારનો અંત દેખાતો નથી.
તિર્યક્ત્વં પુરુષા યાન્તિ તિર્યઞ્ચો નરતામ્ અપિ । દેવાશ્ ચાદેવતાં ચૈતે કિમ્ એવેહ વિભો સ્થિરમ્
માનવીઓ ક્યારેક પ્રાણી બની જાય છે, પ્રાણીઓ પણ માનવ અવસ્થામાં આવી જાય છે; દેવતાઓ પણ પોતાનું દેવત્વ ગુમાવી દે છે—હે પ્રભુ, અહીં શું છે જે કાયમ રહે છે?
રચયન્ રશ્મિજાલેન રાત્ર્યહાનિ પુનઃ પુનઃ । અતિવાહ્ય રવિઃ કાલં વિનાશાવધિમ્ ઈક્ષતે
સૂર્ય પોતાની કિરણોથી વારંવાર દિવસ-રાત રચે છે અને સમયને ઝડપથી પસાર કરી, અંતે વિનાશની સીમા સુધી પહોંચી જાય છે.
બ્રહ્મા વિષ્ણુશ્ ચ રુદ્રશ્ ચ સર્વા વા ભૂતજાતયઃ । નાશમ્ એવાનુધાવન્તિ સલિલાનીવ વાડવમ્
બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, રુદ્ર અને બધી જ જીવજાતિઓ અંતે માત્ર વિનાશ તરફ જ દોડે છે, જેમ પાણી અગ્નિ તરફ વહે છે.
દ્યૌઃ ક્ષમા વાયુર્ આકાશં પર્વતાસ્ સરિતો દિશઃ । વિનાશવાડવસ્યૈતત્ સર્વં સંશુષ્કમ્ ઇન્ધનમ્
આકાશ, ધરતી, પવન, અંતરિક્ષ, પર્વતો, નદીઓ અને દિશાઓ—આ બધું વિનાશના અગ્નિ માટે સુકું ઇંધણ છે.
ધનાનિ બન્ધવો ભૃત્યા મિત્રાણિ વિભવાશ્ ચ યે । વિનાશભયભીતસ્ય સર્વં નીરસતાં ગતમ્
ધન, સંબંધીઓ, નોકરો, મિત્રો અને સંપત્તિ—જેને વિનાશનો ભય છે, એ માટે આ બધું નિરસ બની જાય છે.
સ્વદન્તે તાવદ્ એવૈતે ભાવા જગતિ ધીમતઃ । યાવત્ સ્મૃતિપથં યાતિ ન વિનાશકુરાક્ષસઃ
જગતમાં બુદ્ધિશાળી માણસને આ બધા ભોગો એટલા સુધી જ આનંદ આપે છે, જેટલા સુધી વિનાશ રૂપ રાક્ષસની યાદ મનમાં આવી ન જાય.
ક્ષણમ્ ઐશ્વર્યમ્ આયાતિ ક્ષણમ્ એતિ દરિદ્રતા । ક્ષણં વિગતરોગત્વં ક્ષણમ્ આગતરોગતા
ક્યારેક વૈભવ આવે છે, તો ક્યારેક ગરીબી; ક્યારેક આરોગ્ય મળે છે, તો ક્યારેક રોગ પણ આવે છે.
પ્રતિક્ષણં વિપર્યાસદાયિના મહતામુના । જગદ્ભ્રમેણ કે નામ ધીમન્તો ઽપિ ન મોહિતાઃ
દરેક ક્ષણે આ મહાન ભ્રમ બધું ઉલટાવી નાખે છે; દુનિયાના આ મોહથી બુદ્ધિશાળી પણ કોણ બચી શકે?
તમઃપઙ્કસમાલબ્ધં ક્ષણમ્ આકાશમણ્ડલમ્ । ક્ષણં કનકનિષ્ષ્યન્દકોમલાલોકસુન્દરમ્
આકાશનું વિશાળ ગગન એક પળ માટે અંધકારની કાદવથી મલિન થાય છે; બીજી પળે તે સુવર્ણ પ્રકાશની નરમ ઝરમરથી સુંદર લાગે છે.
ક્ષણં જલદનીલાબ્જમાલાવલિતકોટરમ્ । ક્ષણમ્ ઉડ્ડામરરવં ક્ષણં મૂકમ્ અવસ્થિતમ્
ક્યારેક તે વાદળ અને નીલા કમળની માળાથી શોભે છે; ક્યારેક તે ગજબના ગર્જનાથી ગૂંજતું હોય છે, અને ક્યારેક એ સંપૂર્ણ શાંત અને મૌન રહે છે.
ક્ષણં તારાવિલસિતં ક્ષણમ્ અર્કેણ ભૂષિતમ્ । ક્ષણમ્ ઇન્દુકૃતાહ્લાદં ક્ષણં સર્વબહિષ્કૃતમ્
ક્યારેક તે તારાઓની ઝગમગથી ચમકે છે; ક્યારેક તે સૂર્યથી શોભે છે; ક્યારેક ચંદ્રથી આનંદિત થાય છે; અને ક્યારેક બધું જ અદૃશ્ય થઈ જાય છે.
આગમાપાયપરયા સ્થિત્યા સંસ્થિતનાશયા । ન બિભેતીહ સંસારે ધીરો ઽપિ ક ઇવાનયા
આ આવવું-જવું, થવું અને નાશ પામવું—આ બધામાં, આ જગતમાં કોણ, ભલે તે સમજદાર હોય, ડરે નહીં?
આપદઃ ક્ષણમ્ આયાન્તિ ક્ષણમ્ આયાન્તિ સમ્પદઃ । ક્ષણં જન્માથ મરણં મુને કિમ્ ઇવ ન ક્ષણમ્
મુશ્કેલીઓ એક પળ આવે છે, સુખ-સમૃદ્ધિ પણ એક પળ આવે છે; જન્મ અને મૃત્યુ પણ એક પળના જ છે. હે મુનિ, આ દુનિયામાં કયું એવું છે જે સ્થાયી છે? બધું ક્ષણભંગુર છે.
પ્રાગ્ આસીદ્ અન્ય એવેહ જાતસ્ ત્વ્ અન્યેતરો દિનૈઃ । અપ્ય્ એકરૂપં ભગવન્ કિઞ્ચિદ્ અસ્તિ ન સુસ્થિતમ્
પહેલા અહીં કંઈક બીજું જ હતું, હવે દિવસો પસાર થતાં કંઈક નવું જ ઊભું થયું છે. હે ભગવાન, જે કંઈ એકસરખું દેખાય છે તે પણ ક્યારેય સ્થિર રહેતું નથી.
ઘટસ્ય પટતા દૃષ્ટા પટસ્યાપિ ઘટસ્થિતિઃ । ન તદ્ અસ્તિ ન યદ્ દૃષ્ટં વિપર્યસ્યતિ સંસૃતિઃ
કપડામાં માટલાનું રૂપ દેખાય છે અને માટલામાં પણ કપડાનું અસ્તિત્વ દેખાય છે; જે આપણને દેખાતું નથી, એ અસ્તિત્વમાં નથી. આ રીતે, જન્મમરણનો ચક્ર સતત ફેરવાય છે.
અશૂરેણ હતશ્ શૂર એકેનાપિ શતં હતમ્ । પ્રાકૃતાઃ પ્રભુતાં યાતાસ્ સર્વમ્ આવર્તતે જગત્
કાયર માણસે વીરને મારી નાખ્યો, એકએ સો લોકોને હરાવી દીધા; સામાન્ય લોકો પણ ક્યારેક સત્તા મેળવે છે. આ જગતમાં બધું ફરી ફરીને આવે છે.
જનતેયં વિપર્યાસમ્ અજસ્રમ્ અનુગચ્છતિ । જડસ્પન્દપરામર્શાત્ તરઙ્ગાનામ્ ઇવાવલી
આ જગત સતત ભ્રમમાં રહે છે, કારણ કે મૂર્ખતા અને અશાંતિથી એ સતત ગભરાય છે, જેમ તરંગોની પાંખડી એક પછી એક આવે છે.
બાલ્યમ્ અદ્ય દિનૈર્ એવ યૌવનશ્રીસ્ તતો જરા । દેહે ઽપિ નૈકરૂપત્વં કાસ્થા બાહ્યેષુ વસ્તુષુ
બાળપણ થોડા દિવસો જ રહે છે, પછી યુવાનીની મહિમા આવે છે અને પછી વૃદ્ધાવસ્થા આવે છે; શરીર પણ એક જ રીતે રહેતું નથી, જેમ બહારની વસ્તુઓમાં લાકડું અલગ હોય છે.
ક્ષણમ્ આનન્દિતામ્ એતિ ક્ષણમ્ એતિ વિષાદિતામ્ । ક્ષણં સૌમ્યત્વમ્ આયાતિ સર્વસ્મિન્ નટવન્ મનઃ
મન એક ક્ષણે આનંદિત થાય છે, એક ક્ષણે દુઃખી થાય છે, એક ક્ષણે શાંત થાય છે; બધામાં મન નટની જેમ વર્તે છે.
ઇતશ્ ચાન્યદ્ ઇતશ્ ચાન્યદ્ ઇતશ્ ચાન્યદ્ અયં વિધિઃ । રચયન્ વસ્તુ નાયાતિ ખેદં લીલાસ્વ્ ઇવાર્ભકઃ
આ વિધિ અહીંથી ત્યાં, ત્યાંથી બીજી જગ્યાએ, ફરી બીજી જગ્યાએ વસ્તુઓ બનાવે છે અને ક્યારેય થાકતો નથી, જેમ બાળક રમતમાં મસ્ત રહે છે.
ચિનોત્ય્ ઉન્માદયત્ય્ અત્તિ નિહન્ત્ય્ આહન્તિ ચાત્મસાત્ । જગજ્જાતમ્ ઇદં ધાતા પાતોત્પાતશતૈર્ ઇહ
આ જગતના સર્જનહાર અહિં અનેક ઉથલપાથલ અને પતન-ઉત્પાતથી બધું ભેગું કરે છે, ઉન્માદિત કરે છે, ભક્ષે છે, નાશ કરે છે, ઘા મારે છે અને અંતે બધું પોતે જ સમાવી લે છે.
ક્ષણેનાન્યદ્ દિનેનાન્યત્ પ્રાતર્ અન્યદ્ ઇતસ્ તતઃ । રચયન્ વઞ્ચનાદક્ષો વિધિર્ દૃષ્ટો ન કેનચિત્
એક પળમાં કંઈક બીજું, એક દિવસમાં કંઈક બીજું, સવારમાં કંઈક બીજું અને પછી ફરી કંઈક બીજું; ભાગ્ય તો છેતરપિંડીમાં કુશળ છે, અને કોઈ તેને જોઈ શકતો નથી.
યદ્ અદ્ય તત્ તુ ન પ્રાતર્ યત્ પ્રાતસ્ તત્ તુ નાદ્ય ચ । યદ્ અન્યદા તુ તન્ નાદ્ય સર્વમ્ આવર્તતેતરામ્
જે આજે છે, એ કાલે નથી; જે કાલે છે, એ આજે નથી; જે બીજાં સમયે છે, એ આજે નથી; બધું વારંવાર ફેરવાય છે.
સન્તતાનીહ દુઃખાનિ સુખાનિ વિરલાનિ ચ । સતતં રાત્ર્યહાનીવ વિવર્તન્તે નરં પ્રતિ
અહિં દુઃખ તો સતત રહે છે, સુખ તો બહુ દુર્લભ છે; દિવસ-રાતની જેમ, આ બધું માણસ માટે સતત ફેરવાય છે.
આવિર્ભાવતિરોભાવભાગિનો ભવભાવિનઃ । જનસ્ય સ્થિરતાં યાન્તિ નાપદો ન ચ સમ્પદઃ
જેમ જન્મ અને મૃત્યુના ચક્રમાં ફસાયેલા લોકો આવે અને જાય છે, તેમ કોઈ દુઃખ કે સુખ માણસના જીવનમાં કાયમ રહેતું નથી.
પદાત્ પદમ્ અયં પાપસ્ સર્વમ્ આપદિ પાતયન્ । હેલાવિવલિતાશેષઃ ખલકાલલવસ્ સ્થિતઃ
પગલાંથી પગલાં સુધી, આ પાપ બધાને આપત્તિમાં ફેંકી દે છે; તે દુષ્ટતાનો અવશેષ છે, જે અવગણનાથી છૂટક પડી જાય છે, અંધકારના સમયના થોડા અંશ જેવો.