કપોલતલસંલીનપાણિઃ પદ્માસનસ્થિતઃ । ચિન્તાપરવશસ્ તૂષ્ણીમ્ અવ્યાપારો બભૂવ સઃ
તે કપાળ પર હાથ રાખીને, કમળાસનમાં બેઠો રહ્યો અને વિચારમાં એટલો લીન થઈ ગયો કે ચૂપચાપ, નિષ્ક્રિય બની ગયો.
કૃશાઙ્ગશ્ ચિન્તયા યુક્તઃ ખેદી પરમદુર્મનાઃ । નોવાચ કસ્યચિત્ કિઞ્ચિલ્ લિપિકર્માર્પિતોપમઃ
તેનું શરીર દુર્બળ, મન વિચારોમાં ગરકાવ, ખૂબ થાકેલું અને દુઃખી હતું; તે કોઈને કંઈ બોલતો નહોતો, જાણે ચિત્રમાં દોરાયેલું પાત્ર હોય તેમ.
ખેદાત્ પરિજનેનાસૌ પ્રાર્થ્યમાનઃ પુનઃ પુનઃ । ચકારાહ્નિકમ્ આચારં પરિમ્લાનમુખામ્બુજઃ
સ્નેહભર્યા સેવકો વારંવાર વિનંતી કરતા છતાં, તે પોતાના રોજિંદા કામકાજ તો કરતો રહ્યો, પણ તેનું ચહેરું મલિન કમળ જેવું ઉદાસ જ રહ્યું.
એવં મુનિવિશિષ્ટં તં રામં ગુણગણાકરમ્ । આલોક્ય ભ્રાતરાવ્ અસ્ય તામ્ એવાયયતુર્ દશામ્
મહાન ઋષિઓમાં શ્રેષ્ઠ અને ગુણોથી ભરપૂર એવા રામને આવી સ્થિતિમાં જોઈ, તેના બંને ભાઈઓ પણ એ જ હાલતમાં આવી ગયા.
તથા તેષુ તનૂજેષુ ખેદવત્સુ કૃશેષુ ચ । સપત્નીકો મહીપાલશ્ ચિન્તાવિવશતાં યયૌ
પુત્રો દુઃખી અને દુર્બળ થતા જતા, ત્યારે રાજા પણ પોતાની પત્નીઓ સાથે ચિંતામાં ગરકાવ થઈ ગયો.
કા તે પુત્ર ઘના ચિન્તેત્ય્ એવં રામં પુનઃ પુનઃ । અપૃચ્છત્ સ્નિગ્ધયા વાચા ન ચાકથયદ્ અસ્ય સઃ
રાજા વારંવાર પ્રેમભરી વાણીથી પુછતો, 'પુત્ર, તને કઈ મોટી ચિંતા છે?' પણ રામે તેને કશું કહ્યું નહીં.
ન કિઞ્ચિત્ તાત મે દુઃખમ્ ઇત્ય્ ઉક્ત્વા પિતુર્ અઙ્કગઃ । રામો રાજીવપત્રાક્ષસ્ તૂષ્ણીમ્ એવ સ્મ તિષ્ઠતિ
પછી રામે કહ્યું: 'પિતા, મને તો કોઈ દુઃખ નથી.' એ પછી કમળના પાંદડા જેવા નેત્રો ધરાવતો રામ પોતાના પિતાના ગોદમાં શાંતિથી બેઠો રહ્યો.
તતો દશરથો રાજા રામઃ કિં ખેદવાન્ ઇતિ । અપૃચ્છત્ સર્વકાર્યજ્ઞં વસિષ્ઠં વદતાં વરમ્
પછી દશરથ રાજાએ વિચાર્યું કે રામ શા માટે ઉદાસ છે? એ પછી તેણે બધાં કાર્યો જાણનારા અને બોલનારામાં શ્રેષ્ઠ એવા વસિષ્ઠજીને પૂછ્યું.
અસ્ત્ય્ અત્ર કારણં શ્રીમન્ મા રાજન્ દુઃખમ્ અસ્તુ તે । ઇત્ય્ ઉક્તશ્ ચિન્તયા યુક્તો વસિષ્ઠમુનિના નૃપઃ
વસિષ્ઠ મુનિએ કહ્યું: 'રાજા, અહીં કોઈ કારણ છે; તમે દુઃખી ન થાઓ.' આવું સાંભળીને રાજાએ મનમાં ઘણું વિચાર્યું.
કોપં વિષાદકલનાં વિતતં ચ હર્ષં નાલ્પેન કારણવશેન વહન્તિ સન્તઃ । સર્ગેણ સંહતિજવેન વિના જગત્યાં ભૂતાનિ ભૂપ ન મહાન્તિ વિકારયન્તિ
રાજા, સમજદાર લોકો નાના કારણથી ગુસ્સો, દુઃખ કે વધારે આનંદમાં આવતાં નથી; આ દુનિયામાં મહાન ફેરફાર તો સર્જનશક્તિ અને પરિસ્થિતિની ગતિ વિના થતા નથી.
ઇત્ય્ ઉક્તે મુનિનાથેન સન્દેહવતિ પાર્થિવે । ખેદવત્ય્ આસ્થિતે મૌનં કઞ્ચિત્ કાલં પ્રતીક્ષિણિ
મુનિએ આવું કહ્યું પછી, રાજા શંકા અને દુઃખમાં મૌન રહી થોડો સમય રાહ જોતો રહ્યો.
પરિખિન્નાસુ સર્વાસુ રાજ્ઞીષુ નૃપસદ્મસુ । સ્થિતાસુ સાવધાનાસુ રામચેષ્ટાસુ સર્વતઃ
રાજમહેલની બધી રાણીઓ ચિંતિત થઈ ગઈ અને સૌ કોઈ રામના વર્તનને ધ્યાનપૂર્વક જોતા રહ્યા.
એતસ્મિન્ન્ એવ કાલે તુ વિશ્વામિત્ર ઇતિ શ્રુતઃ । મહર્ષિર્ આગમદ્ દ્રષ્ટું તમ્ અયોધ્યાં નરાધિપમ્
એ જ સમયે, પ્રસિદ્ધ મહર્ષિ વિશ્વામિત્ર અયોધ્યાના રાજાને મળવા આવ્યા.
તસ્ય યજ્ઞો ઽથ રક્ષોભિસ્ તદા વિલુલુપે કિલ । માયાવીર્યબલોન્મત્તૈર્ ધર્મકામસ્ય ધીમતઃ
તે સમયે ધર્મપ્રેમી અને બુદ્ધિશાળી મહર્ષિનો યજ્ઞ, માયા અને શક્તિથી ઉન્મત્ત થયેલા રાક્ષસો દ્વારા ખલેલ પામતો હતો.
રક્ષાર્થં તસ્ય યજ્ઞસ્ય દ્રષ્ટુમ્ ઐચ્છત્ સ પાર્થિવમ્ । ન હિ શક્તો હ્ય્ અવિઘ્નેન તમ્ આપ્તું સ મુનિઃ ક્રતુમ્
એ યજ્ઞની રક્ષા માટે, તે ઋષિએ રાજાને મળવાની ઇચ્છા રાખી. કારણ કે, તે મુનિ વિઘ્ન વિના એ યજ્ઞ પૂર્ણ કરી શકતો ન હતો.
તતસ્ તેષાં વિનાશાર્થમ્ ઉદ્યતસ્ તપસાં નિધિઃ । વિશ્વામિત્રો મહાતેજા અયોધ્યામ્ અભ્યયાત્ પુરીમ્
પછી, તે તપસ્વીઓના વિનાશના ઈરાદે, મહાન તેજવાળા અને તપના ખજાનાં એવા વિશ્વામિત્ર અયોધ્યા શહેર તરફ ગયા.
સ રાજ્ઞો દર્શનાકાઙ્ક્ષી દ્વારાધ્યક્ષાન્ ઉવાચ હ । શીઘ્રમ્ આખ્યાત માં પ્રાપ્તં કૌશિકં ગાધિનસ્ સુતમ્
રાજાના દર્શન માટે ઇચ્છુક, તેમણે દ્વારપાળોને કહ્યું: 'ઝલ્દી જાઓ અને કહો કે હું ગાધિના પુત્ર કૌશિક આવી ગયો છું.'
તસ્ય તદ્ વચનં શ્રુત્વા દ્વાસ્સ્થા રાજગૃહં યયુઃ । સમ્ભ્રાન્તમનસસ્ સર્વે તેન વાક્યેન ચોદિતાઃ
તેમના શબ્દો સાંભળીને, બધા દ્વારપાળ એ આજ્ઞાથી ગભરાઈને રાજમહેલ તરફ દોડી ગયા.
તે ગત્વા રાજભવનં વિશ્વામિત્રમ્ ઋષિં તતઃ । પ્રાપ્તમ્ આવેદયામ્ આસુઃ પ્રતીહારપતિં તદા
પછી તેઓ રાજમહેલમાં ગયા અને ત્યાંના મુખ્ય દરવાજા સંભાળનારને જણાવી દીધું કે ઋષિ વિશ્વામિત્ર આવ્યા છે.
અથાસ્થાનગતં ભૂપં રાજમણ્ડલમાલિતમ્ । સમુપેત્ય ત્વરાયુક્તો યાષ્ટીકો ઽસૌ વ્યજિજ્ઞપત્
પછી દરવાજા સંભાળનાર ઝડપથી સભામાં બેઠેલા અને રાજમંડળથી ઘેરાયેલા રાજાને મળવા ગયો અને તેને આ વાત કહી.
દેવ દ્વારિ મહાતેજા બાલભાસ્કરભાસ્વરઃ । જ્વાલારુણજટાજૂટઃ પુમાઞ્ શ્રીમાન્ અવસ્થિતઃ
હે રાજા, દરવાજે એક તેજસ્વી પુરુષ ઊભા છે, જે બાળસૂર્ય જેવો તેજ ધરાવે છે, જ્વાળાની જેમ લાલ જટાઓ ધરાવે છે અને ખૂબ જ તેજ ધરાવે છે.
સચામરપતાકાઢ્યં સાશ્વેભપુરુષાયુધમ્ । કૃતવાંસ્ તં પ્રદેશં યસ્ તેજોભિઃ કીર્ણકાઞ્ચનમ્
તેમણે પંખા અને ધ્વજોથી, ઘોડા, હાથી, માણસો અને શસ્ત્રોથી એ સ્થળને શોભાવ્યું છે, તેમનું તેજ એ જગ્યા પર словно સોનાની જેમ ઝગમગાટ કરે છે.
વક્ત્ય્ અસ્માન્ આશુ યાષ્ટીકા નિવેદયત રાજનિ । વિશ્વામિત્રો મુનિઃ પ્રાપ્ત ઇત્ય્ અનુદ્ધતયા ગિરા
તમે તરત જ જઈને નમ્રતાથી રાજાને કહો કે મહર્ષિ વિશ્વામિત્ર આવ્યા છે.
ઇતિ યાષ્ટીકવચનમ્ આકર્ણ્ય નૃપસત્તમઃ । સ સમન્ત્રી સસામન્તઃ પ્રોત્તસ્થે હેમવિષ્ટરાત્
યાંષ્ટીકના આ શબ્દો સાંભળીને મહાન રાજા પોતાના મંત્રીઓ અને સામંતો સાથે સોનાની ગાદી પરથી ઊભા થયા.
પદાતિર્ એવ મહતાં રાજ્ઞાં વૃન્દેન પાલિતઃ । વસિષ્ઠવામદેવાભ્યાં સહ સામન્તસંસ્તુતઃ
પદયાત્રા કરતાં અનેક રાજાઓના સમૂહ સાથે, સામંતો દ્વારા વખાણાતા, તેઓ વશિષ્ઠ અને વામદેવ સાથે આગળ વધ્યા.
જગામ તત્ર યત્રાસૌ વિશ્વામિત્રો મહામુનિઃ । દદર્શ મુનિશાર્દૂલં દ્વારભૂમાવ્ અધિષ્ઠિતમ્
તેઓ ત્યાં ગયા જ્યાં મહર્ષિ વિશ્વામિત્ર હતા અને તેમણે મહાન ઋષિ-શારદૂલને દ્વાર પર ઊભેલા જોયા.
કેનાપિ કારણેનોર્વીતલમ્ અર્કમ્ ઇવાગતમ્ । બ્રાહ્મેણ તેજસાક્રાન્તં ક્ષાત્રેણ ચ મહૌજસા
કોઈ અગમ્ય કારણસર, તે પૃથ્વી પર આવી પહોંચ્યો હતો, જાણે સૂર્ય જ આવી ગયો હોય. તેમાં બ્રાહ્મણની તેજસ્વિતા અને ક્ષત્રિયની મહાન શક્તિ બંને ઝળહળી રહી હતી.
જરાજરઢયા નિત્યં તપઃપ્રસરરૂક્ષયા । જટાવલ્લ્યા વૃતસ્કન્ધં સસન્ધ્યાભ્રમ્ ઇવાચલમ્
તેણાં ખભા પર સતત તપસ્યાથી કરકશ અને વૃદ્ધાવસ્થાથી વૃદ્ધ થયેલી જટાઓ વળાઈને હતી, જે સાંજના વાદળોથી ઘેરાયેલા પર્વત જેવો દેખાતો હતો.
ઉપશાન્તં ચ કાન્તં ચ દીપ્તમ્ અપ્રતિઘં તથા । નિભૃતં ચોર્જિતાકારં દધાનં ભાસ્વરં વપુઃ
તે શાંત અને મનોહર હતો, તેજસ્વી અને અવરોધરહિત, સંપૂર્ણ રીતે સ્થિર અને ગૌરવપૂર્ણ, અને તેના શરીર પર અજવાળું છવાયેલું હતું.
પેશલેનાતિભીમેન પ્રસન્નેનાકુલેન ચ । ગમ્ભીરેણાતિપૂર્ણેન તેજસા રઞ્જિતપ્રજમ્
તેની હાજરી સૌમ્ય પણ ભયજનક, પ્રસન્ન છતાં ઊંડા ગંભીર અને પુરપાટ તેજથી ભરપૂર હતી, જે લોકોના મનમાં પ્રભાવ પેદા કરતી હતી.