કદાચિદ્ અનભિવ્યક્તં કદાચિદ્ વ્યક્તિમ્ આગતમ્ । ઇદમ્ અસ્તિ પરે તત્ત્વે સર્વં વૃક્ષ ઇવાર્તવમ્
ક્યારેક અવ્યક્ત, ક્યારેક વ્યક્ત રૂપે, આ બધું પરમ તત્ત્વમાં હંમેશા છે, જેમ વૃક્ષ ઋતુ પ્રમાણે દેખાય છે.
ચિત્સ્પન્દ એવ સર્વાત્મા સર્વદૈવેદૃશાકૃતિઃ । યદ્ અસ્માજ્ જાયતે સર્ગો દ્વીન્દુત્વમ્ ઇવ લોચનાત્
ચેતનાનો સ્પંદન જ સર્વનું મૂળ છે અને એ જ આ સ્વરૂપે સદા રહે છે; એમાંથી સર્જન થાય છે, જેમ આંખમાંથી દ્વૈત દેખાય છે.
ચિતસ્ સર્વાસ્ સમાયાન્તિ સન્તતાસ્ સૃષ્ટિદૃષ્ટયઃ । તત્સ્થા એવાપ્ય્ અતત્સ્થાભાશ્ ચન્દ્રાદ્ ઇવ મરીચયઃ
સર્જનના બધા સતત દૃશ્યો ચેતનામાં જ એકઠા થાય છે; તે તેમાં સ્થિત હોય કે ન હોય, ચાંદ્રની કિરણો જેવી છે.
ન કદાચન સંસારઃ કિલાયં નામ સર્વદા । સર્વશક્તાવ્ અસંસારશક્તિતા વિદ્યતે યતઃ
આ સંસાર નામે જે કહેવાય છે, એ ક્યારેય સાચેમાં અસ્તિત્વ ધરાવતો નથી, કારણ કે સર્વશક્તિમાન સત્યમાં સંસાર ન હોવાનો પણ શક્તિ છે.
ન ચૈવેદં કદાચિત્ તુ સાધો જગદ્ અનીદૃશમ્ । સર્વશક્તૌ હિ સંસારશક્તિતા વિદ્યતે યતઃ
હે સજ્જન, આ જગત પણ ક્યારેય આવી સ્વભાવથી વિહોણું નથી, કેમ કે સર્વશક્તિમાન સત્યમાં સંસાર થવાનો પણ શક્તિ છે.
મહાકલ્પાવધિં કાલમ્ અસંસારિતયેદ્ધયા । ન ભવિષ્યતિ સંસાર ઇદાનીમ્ ઇતિ યુજ્યતે
જો કોઈ મહાકલ્પ જેટલા લાંબા સમયને પણ સંસાર વિહોણો માને, તો એમ કહેવું યોગ્ય છે કે અત્યારે સંસાર નથી.
જ્ઞદૃષ્ટ્યા સર્વમ્ એવેદં બ્રહ્મૈવેતિ મહામતે । નાસ્તિ સંસાર ઇત્ય્ એતદ્ ઉપપદ્યત એવ નઃ
જ્ઞાનની દૃષ્ટિએ જોવામાં આવે તો, હે વિદ્વાન, આ બધું બ્રહ્મ જ છે; એટલે આપણા માટે સંસાર નથી એવું માનવું યોગ્ય છે.
અજ્ઞદૃષ્ટ્યા ત્વ્ અવિચ્છિન્નસંસારિત્વાદ્ અનારતમ્ । નિત્યા સંસારમાયેયમ્ ઇત્ય્ અસ્યૈવોપપદ્યતે
અજ્ઞાનની દૃષ્ટિથી સતત સંસાર ચાલતો હોવાથી, આ સંસારમય દુનિયા સદાય રહે છે — આવું માનવું પણ યોગ્ય છે.
પુનઃ પુનશ્ ચ ભાવિત્વાન્ ન કદાચિદ્ અનીદૃશમ્ । જગદ્ ઇત્ય્ એતદ્ અપ્ય્ ઉક્તં ન મૃષા રઘુનન્દન
પુનઃપુનઃ આવું વિચારવામાં આવે છે, એટલે આ જગત ક્યારેય આવી સ્વભાવથી વિમુક્ત નથી; રઘુનંદન, જગત વિશે જે કહેવામાં આવ્યું છે તે ખોટું નથી.
અનારતં પતદ્ભૂતા દિશો દૃષ્ટ્વા વિનશ્વરીઃ । વિનાશીદં જગત્ સર્વમ્ ઇતિ કિં નોપપદ્યતે
દિશાઓમાં સતત વસ્તુઓ પડતી અને નાશ પામતી જોવામાં આવે છે, તો આખું જગત નાશવાન છે એવું માનવું કેમ યોગ્ય ન કહેવાય?
સર્વદોદિતચન્દ્રાર્કા દિશો દૃષ્ટ્વા સ્થિરાચલાઃ । અવિનાશિ જગત્ સર્વમ્ ઇત્ય્ અપ્ય્ અવિતથોપમમ્
દિશાઓમાં સૂર્ય-ચંદ્ર સતત ઉગે છે અને પર્વતો અડગ છે — આવું જોતા આખું જગત અવિનાશી છે એવું માનવું પણ સાચું કહેવાય.
ન તદ્ અસ્તિ ન યત્ તસ્મિન્ન્ એકસ્મિન્ વિતતાત્મનિ । સઙ્કલ્પકલનાજાલમ્ અનાખ્યે નોપપદ્યતે
એ એક સર્વત્ર વ્યાપક આત્મામાં કંઈ પણ એવું નથી જે અસ્તિત્વ ધરાવતું નથી; નામરહિતમાં કલ્પના અને ભેદભાવની જાળ ઊભી થતી નથી.
પુનઃ પુનર્ ઇદં સર્વં પુનર્ મરણજન્મની । પુનસ્ સુખં પુનર્ દુઃખં પુનઃ કરણકર્મણી
આ બધું વારંવાર ફરી આવે છે—મૃત્યુ અને જન્મ, સુખ અને દુઃખ, અને ઇન્દ્રિયોથી થતા કર્મો.
પુનર્ આશાઃ પુનર્ વ્યોમ પુનસ્ સામ્બુધયો ઽદ્રયઃ । અભ્યુદેતિ પુનસ્ સૃષ્ટિશ્ શશ્વદ્ અર્કપ્રભા યથા
આશાઓ ફરીથી ઊપજે છે, આકાશ ફરી આવે છે, સાગર અને પર્વતો પણ ફરીથી પ્રગટે છે; સર્જન પણ ફરીથી થાય છે, જેમ કે સૂર્યની કિરણો હંમેશા પ્રકાશે છે.
પુનર્ દૈત્યાઃ પુનર્ દેવાઃ પુનર્ લોકાન્તરક્રમઃ । પુનસ્ સ્વર્ગાપવર્ગેહા પુનર્ ઇન્દ્રઃ પુનશ્ શશી
દૈત્યો ફરી આવે છે, દેવો પણ ફરી આવે છે, લોકોથી પસાર થવું ફરી થાય છે; સ્વર્ગ, મોક્ષ અને ધરતીના ઘર, ઈન્દ્ર અને ચંદ્ર પણ ફરીથી આવે છે.
પુનર્ નારાયણો દેવઃ પુનર્ મનુસુતાદયઃ । પુનર્ આશાશ્ ચલચ્ચારુચન્દ્રાર્કવરુણાનિલાઃ
ફરીથી નારાયણ દેવ, ફરીથી મનુના પુત્રો અને બીજા બધા, ફરીથી આશાઓ, ચાલતી સુંદર ચાંદની, સૂર્ય, વરુણ અને પવન—all ફરીથી પ્રગટ થાય છે.
સુમેરુકર્ણિકા કાન્તઋક્ષકેસરશાલિની । ફુલ્લસ્ફીતોદરોદેતિ રોદસીનલિની પુનઃ
સુમેરુ પર્વત જેવું ડાંગર અને તારાઓ જેવું પરાગ ધરાવતું આ આકાશ અને ધરતી, ફૂલેલા અને પ્રસન્ન કમળની જેમ ફરીથી ઊભા થાય છે.
વ્યોમકાનનમ્ આક્રમ્ય વલ્ગત્ય્ અંશુનખોત્કરૈઃ । તમઃકરિઘટા ભેત્તું પુનર્ ભાસ્કરકેસરી
સૂર્ય પોતાની કિરણો, જે સિંહના નખ જેવી છે, વડે આકાશના વનમાંથી ફરીથી પસાર થાય છે અને ઘન અંધકારના હાથીઓને તોડી નાખે છે.
પુનર્ ઇન્દુશ્ ચલચ્ચૂતમઞ્જરીસુન્દરૈઃ કરૈઃ । કરોત્ય્ અમૃતમ્ આહ્લાદં દિગ્વધૂમુખમણ્ડનમ્
ફરીથી ચંદ્ર, પોતાની હલકતી અને આમ્રમંજરી જેવી સુંદર કિરણોથી, અમૃત જેવો આનંદ આપે છે અને દિશાઓના વધૂઓના ચહેરાને શોભાવે છે.
પુનસ્ સ્વર્ગતરોઃ પુણ્યક્ષયવાતસમીરિતાઃ । પતન્તીહ વિનુન્નાઙ્ગાઃ પુણ્યકૃત્ફલપાલયઃ
ફરીથી, સ્વર્ગના વૃક્ષ પરથી, પુણ્યના ખૂટવાના પવનથી હલનચલન થતાં, સારા કર્મોના ફળો અહીં પડી જાય છે, એમના અંગો ધ્રુજતા હોય છે.
પુનઃ કાર્યક્રિયાપક્ષૈસ્ સંસારારમ્ભનામકમ્ । કિઞ્ચિત્ પટપટં કૃત્વા યાતિ કાલકપિઞ્જલઃ
ફરી, કર્મ અને તેના ફળના પાંખો સાથે, જેને સંસારની શરૂઆત કહે છે, સમયરૂપ પંખી થોડો અવાજ કરી ઉડી જાય છે.
પુનર્ ઇન્દ્રાલિકે યાતે રાજ્યમ્ આસ્વાદ્ય કેસરમ્ । આયાત્ય્ અપરદેવેન્દ્રષટ્પદસ્ સ્વર્ગપઙ્કજમ્
ફરી, જ્યારે ઇન્દ્ર જેવો મધમાખી રાજસિક પરાગનો સ્વાદ લઈ જાય છે, ત્યારે બીજો દેવતાઓનો રાજા સ્વર્ગના કમળ પાસે આવે છે.
પુનઃ કાલં કૃતાપૂતં કલુષીકુરુતે કલિઃ । સચક્રિણમ્ ઇવામ્ભોધિં પ્રવૃદ્ધો ઽવકરાનિલઃ
ફરી, જે સમય શુદ્ધ થયો હતો, તેને કલિયુગ ફરીથી દુષિત કરી દે છે, જેમ વધેલો પવન સાફ દરિયાને પણ કાદવથી ગંદો કરી નાખે છે.
પુનઃ કાલકુલાલેન કૃતભૂતશરાવકમ્ । ચક્રમ્ આવર્તતે વેગાદ્ અજસ્રં કાલનામકમ્
પછી સમયના કુંભાર દ્વારા જીવોના વાસણો ફરીથી બનાવાય છે, અને સમય નામનું ચક્ર સતત અને ઝડપથી ફરતું રહે છે.
પુનર્ નીરસતામ્ એતિ જગદ્ ધ્વસ્તશુભસ્થિતિ । અભ્યાશીભૂતકલ્પાન્તં સંશુષ્કમ્ ઇવ કાનનમ્
પછી જગત ફરીથી સારવિહિન બની જાય છે, તેની શુભ અવસ્થા નષ્ટ થાય છે, અને યુગના અંતે તે સુકાઈ ગયેલા જંગલ જેવું થઈ જાય છે.
પુનર્ અર્કગણાંશ્વગ્નિદગ્ધાનન્તકલેવરમ્ । સર્વભૂતાસ્થિસમ્પૂર્ણં જગદ્ એતિ શ્મશાનતામ્
પછી, જ્યારે અનેક સૂર્ય અને અગ્નિ અંતકાળે શરીરોને ભસ્મ કરી નાખે છે, ત્યારે સર્વ જીવોના હાડકાંથી ભરેલું જગત સ્મશાન સમાન બની જાય છે.
પુનઃ કુલાચલાકારપુષ્કરાવર્તવર્ષણૈઃ । નૃત્યદ્ભસ્મબૃહત્ફેનાં યાત્ય્ એકાર્ણવતાં જગત્
પછી, પહાડ જેવા કમળના ઘમઘમતા વાવાઝોડાંથી, જગતમાં મોટા ફેનવાળા ભસ્મ નાચતા હોય એમ, આખું જગત એક મહાસાગર બની જાય છે.
પુનસ્ સંશાન્તવાય્વમ્બુ રિક્તં સકલવસ્તુભિઃ । તદપૂર્વમ્ ઇવાકાશં જગદ્ આયાતિ શૂન્યતામ્
ફરીથી, જ્યારે પવન અને પાણી શાંત થઈ જાય છે અને બધું ખાલી થઈ જાય છે, ત્યારે આખું જગત ફરી શૂન્યમાં વિલીન થઈ જાય છે, જાણે આકાશ પણ ક્યારેય હતું જ નહીં.
પુનઃ કતિપયા ભુક્ત્વા સમાસ્ સમરસાશયઃ । જીવિતં જીર્ણયા તન્વા બ્રહ્માધ્યાત્મનિ લીયતે
પછી થોડો સમય આનંદ માણીને, સમતામાં સ્થિર મન સાથે, જીવન પણ જૂની દેહની જેમ થાકી જાય છે અને પરમાત્મામાં લય પામે છે.
પુનર્ અન્યેન કાલેન તથૈવ જગતાં ગણમ્ । મનસ્ તનોતિ વૈ શૂન્યે ગન્ધર્વો નગરં યથા
પછી થોડા સમય પછી, મન ફરીથી એ શૂન્યમાં અનેક જગતોની રચના કરે છે, જેમ કે કોઈ ગંધર્વ આકાશમાં શહેર ઊભું કરે છે.