યથા મષકજાલાનિ વર્ષાસ્વ્ ઇક્ષુવનાલિષુ । ઉત્પત્યોત્પત્ય નશ્યન્તિ તથેમા લોકસૃષ્ટયઃ
વરસાદના દિવસોમાં ઈખના ખેતરમાં જેમ માખીઓના ટોળા વારંવાર ઉદ્ભવે અને લુપ્ત થાય છે, એમ જ આ જગતની રચનાઓ પણ સતત ઊભી થાય છે અને નાશ પામે છે.
ન ચ વિજ્ઞાયતે કસ્માત્ કાલાત્ પ્રભૃતિ ચાગતાઃ । નિત્યાગમાપાયપરા એતાસ્ સર્ગપરમ્પરાઃ
આ જગતની અનંત આવન-જાવનવાળી રચનાઓ ક્યારે અને શા માટે શરૂ થઈ એ કોઈને ખબર નથી, એ તો સતત આવતી-જતી જ રહે છે.
અનાદિમત્યો ઽવિરતં પ્રસ્ફુરન્તિ તરઙ્ગવત્ । પૂર્વાત્ પૂર્વં કિલાભૂવંસ્ તતઃ પૂર્વતરં તથા
આ રચનાઓ અનાદિ છે અને અવિરત તરંગોની જેમ ઉદ્ભવે છે અને અદ્રશ્ય પણ થાય છે; જે પહેલું હતું, એના પહેલાં પણ બીજું હતું, અને એ રીતે આગળ વધે છે.
ભૂત્વા ભૂત્વા પ્રલીયન્તે સુરાસુરનરાદિકાઃ । સરિત્તરઙ્ગભઙ્ગ્યૈતાસ્ સમસ્તા ભૂતજાતયઃ
દેવો, દાનવો, મનુષ્યો અને બીજા બધા જીવો વારંવાર જન્મે છે અને લય પામે છે, જેમ કે નદીના તરંગોની રચનાઓ આવે છે અને જાય છે, એમ જ સર્વ પ્રાણીઓનું પણ છે.
યથેદમ્ અણ્ડં વૈરિઞ્ચં તથા બ્રહ્માણ્ડપઙ્ક્તયઃ । સહસ્રશઃ પરિક્ષીણા નાલિકા વત્સરેષ્વ્ ઇવ
જેમ આ બ્રહ્માંડ છે, એ જ રીતે અનેક બ્રહ્માંડોની શ્રેણીઓ પણ હજારોની સંખ્યામાં સમય સાથે ક્ષીણ થઈ જાય છે, જેમ કે નદીમાં વર્ષો દરમિયાન નળીના છોડ ઓગળી જાય છે.
અન્યાસ્ સમ્પ્રતિ વિદ્યન્તે વર્તમાનશરીરકાઃ । પારે બ્રહ્મપુરસ્યાસ્ય વિતતે બ્રહ્મણઃ પદે
હવે પણ બીજા અનેક જીવો છે, જેમના શરીરો અત્યારે છે, અને તેઓ આ બ્રહ્મપુરના પાર, બ્રહ્મના વિશાળ ક્ષેત્રમાં વસે છે.
બ્રહ્મણ્ય્ અન્યા ભવિષ્યન્તિ બહ્વ્યો બ્રહ્મપુરશ્રિયઃ । પુરસ્તાચ્ ચ વિનઙ્ક્ષ્યન્તિ ભૂત્વા ભૂત્વા યથા ગિરઃ
બ્રહ્મમાં, ભવિષ્યમાં પણ ઘણી નવી બ્રહ્મપુરની મહિમાઓ ઉત્પન્ન થશે, અને ભૂતકાળમાં પણ ઘણી આવી મહિમાઓ જન્મીને લય પામી ગઈ છે, જેમ બોલાયેલા શબ્દો આવે છે અને વિલીન થઈ જાય છે.
બ્રહ્મણ્ય્ અન્યા ભવિષ્યન્ત્યસ્ સ્થિતાસ્ સર્ગપરમ્પરાઃ । ઘટા ઇવ મૃદો રાશાવ્ અઙ્કુરે પલ્લવા ઇવ
બ્રહ્મમાં બીજી અનેક સર્જનશ્રેણીઓ ઊભી થશે અને ટકી રહેશે, જેમ માટીના ઢગલામાંથી માટલાં બને છે કે અંકુરમાંથી પાંદડા અને કળીઓ ફૂટે છે.
યાવત્સમુદ્રં જલધૌ યથા જલરયોર્મયઃ । યાવદ્બ્રહ્મ ચિદાકાશે તથા ત્રિભુવનશ્રિયઃ
જેમ દરિયામાં પાણી રહે છે ત્યાં સુધી તરંગો પણ પાણીથી બનેલા હોય છે, એ જ રીતે ચેતનાના આકાશમાં બ્રહ્મ રહે ત્યાં સુધી ત્રણેય લોકની મહિમા પણ રહે છે.
સ્ફારાકારવિકારાઢ્યાઃ પ્રેક્ષ્યમાણા ન કિઞ્ચન । ઉન્મજ્જન્ત્યો નિમજ્જન્ત્યો ન સત્યા નાપ્ય્ અસચ્છ્રિયઃ
ભલે દેખાવમાં વિશાળ, બદલાતા અને તેજસ્વી લાગે, પણ જોવાં જઇએ તો એમાં કંઈ જ નથી—ક્યારેક ઊભા થાય, ક્યારેક અદૃશ્ય થાય, એ ન તો સાચા છે, ન આખરે ખોટા.
જડા રસાન્વિતાસ્ તન્વ્યસ્ તાશ્ શેવાલલતા ઇવ । તરઙ્ગસમધર્મિણ્યો દૃષ્ટનષ્ટશરીરિકાઃ
એ જડ છે, ગુણોથી ભરપૂર છે, શેવાળની લતાની જેમ પાતળી છે, તરંગ જેવી સ્વભાવ ધરાવે છે અને deren શરીર દેખાય છે પણ પછી અદૃશ્ય થઇ જાય છે.
સર્વાસાં સૃષ્ટિકોટીનાં ચિત્રાચારવિચેષ્ટિતાઃ । ચિત્રાકારવિકારાશ્ ચ ચિત્રરૂપાશ્ ચ સૃષ્ટયઃ
બધી જ સૃષ્ટિઓમાં અનેક પ્રકારની અદ્ભુત ગતિઓ, રૂપોના બદલાવ અને વિવિધ પ્રકારની રચનાઓ જોવા મળે છે.
વ્યતિરિક્તા ન સર્વેશાત્ સમગ્રાસ્ સૃષ્ટિદૃષ્ટયઃ । તત્ત્વજ્ઞવિષયા રામ સલિલાદ્ ઇવ વૃષ્ટયઃ
હે રામ, આ બધી સૃષ્ટિની દૃશ્યો પરમેશ્વરથી અલગ નથી; એ જ્ઞાનીને સમજાય છે, જેમ પાણીમાંથી વરસાદ પડે છે.
આયાન્તિ સૃષ્ટયો દેવાજ્ જલદાદ્ ઇવ વૃષ્ટયઃ । તસ્માદ્ એવાખિલા જાતા આલોકાદ્ ઇવ દૃષ્ટયઃ
બધી સૃષ્ટિઓ દેવમાંથી જ ઊભી થાય છે, જેમ વાદળમાંથી વરસાદ પડે છે; બધું એમાંથી જ જન્મે છે, જેમ પ્રકાશમાંથી દૃશ્યો દેખાય છે.
વ્યતિરિક્તા ન સર્વેશાત્ સમસ્તાસ્ સૃષ્ટિદૃષ્ટયઃ । વ્યતિરિક્તા ઇવાભાન્તિ સ્વાષ્ઠીલાશ્ શલ્મલેર્ ઇવ
આ બધી સૃષ્ટિની દૃશ્યો પરમેશ્વરથી અલગ નથી, છતાં એ અલગ-અલગ દેખાય છે, જેમ શલમલીના વૃક્ષ પર કાંટા અલગ-અલગ જણાય છે.
ઇહ સૃષ્ટિષુ પુષ્ટાસુ નિકૃષ્ટાસુ ચ રાઘવ । પરમાન્ નભસો જાતતન્માત્રમલમાલિતમ્
હે રાઘવ, આ સર્વ સૃષ્ટિઓમાં કેટલીક ઉત્તમ છે અને કેટલીક નીચ છે; છતાં પરમાત્મા તો માત્ર આકાશના સૂક્ષ્મ અશુદ્ધિથી જ સ્પર્શાય છે, બીજું કશું તેને લાગતું નથી.
કદાચિત્ પ્રથમં વ્યોમ પ્રતિષ્ઠામ્ ઉપગચ્છતિ । તતઃ પ્રજાયતે બ્રહ્મા વ્યોમજો ઽસૌ પ્રજાપતિઃ
ક્યારેક પ્રથમ તો આકાશ સ્થિર થાય છે; ત્યારબાદ એમાંથી બ્રહ્મા જન્મે છે, જે આકાશમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા સર્વના પિતા છે.
કદાચિત્ પ્રથમં વાયુઃ પ્રતિષ્ઠામ્ ઉપગચ્છતિ । તતઃ પ્રજાયતે બ્રહ્મા વાયુજો ઽસૌ પ્રજાપતિઃ
ક્યારેક પ્રથમ વાયુ સ્થિર થાય છે; પછી એમાંથી બ્રહ્મા જન્મે છે, જે વાયુમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા સર્વના પિતા છે.
કદાચિત્ પ્રથમં વારિ સ્ફારતામ્ અધિગચ્છતિ । તતઃ પ્રજાયતે બ્રહ્મા જલજો ઽસૌ પ્રજાપતિઃ
ક્યારેક પ્રથમ પાણી પૂર્ણતા પામે છે; ત્યારબાદ એમાંથી બ્રહ્મા જન્મે છે, જે પાણીમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા સર્વના પિતા છે.
કદાચિત્ પ્રથમં પૃથ્વી સ્ફારતામ્ અધિગચ્છતિ । તતઃ પ્રજાયતે બ્રહ્મા પાર્થિવો ઽસૌ પ્રજાપતિઃ
ક્યારેક પહેલાં ધરતી વિસ્તરે છે, પછી એમાંથી બ્રહ્મા જન્મે છે — એ ધરતીમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા સર્વ પ્રજાઓના સ્વામી છે.
ઇતિ ચત્વારિ સમ્પીડ્ય પઞ્ચમં વર્ધતે યદા । તદા તજ્જતયૈવેશઃ કુરુતે જાગતીં ક્રિયામ્
જ્યારે ચાર તત્વો ભેગા થાય છે અને પાંચમું વધે છે, ત્યારે એ જ શક્તિથી, હે પ્રભુ, એ સ્વામી જગતની ક્રિયાઓ કરે છે.
કદાચિદ્ અપ્સુ વાયૌ વા સુસ્ફારે વાપિ તેજસિ । સ્વયં સમ્પદ્યતે કશ્ચિત્ પુમાન્ પ્રકૃતિભાવતઃ
ક્યારેક પાણીમાં કે વાયુમાં, અથવા ખૂબ જ વિસ્તરેલા અગ્નિમાં પણ, કોઈ પુરુષ સ્વાભાવિક રીતે એ તત્વમાંથી જ જન્મે છે.
તસ્યાથ પુંસો વદનાત્ કદાચિજ્ જાયતે પદાત્ । કદાચિદ્ અંસાત્ પૃષ્ઠાદ્ વા કદાચિલ્ લોચનાત્ કરાત્
એ પુરુષના મોઢામાંથી ક્યારેક પગ જન્મે છે; ક્યારેક ખભા કે પીઠમાંથી, તો ક્યારેક આંખ કે હાથમાંથી પણ જન્મે છે.
કદાચિત્ પુરુષસ્યાસ્ય નાભેઃ પદ્મઃ પ્રજાયતે । તસ્મિન્ સઞ્ચરતે બ્રહ્મા પદ્મજો ઽસૌ પ્રકીર્તિતઃ
ક્યારેક આ મનુષ્યના નાભિમાંથી એક કમળ ઉત્પન્ન થાય છે; તેમાં બ્રહ્મા વિહાર કરે છે—એને કમળમાંથી જન્મેલો કહેવાય છે.
માયેયં સ્વપ્નવદ્ ભ્રાન્તિર્ મિથ્યારચિતચક્રિકા । મનોરાજ્યરુચિર્ લોલા સલિલાવૃત્તિસુન્દરી
આ માયા છે, સ્વપ્ન જેવી ભ્રાંતિ છે, ખોટી રીતે રચાયેલી ચક્રિકા છે; મનના રાજય જેવી મનમોહક અને ચંચળ છે, પાણીની લહેર જેવી સુંદર છે.
કિમ્ ઇવાસ્યાં વદ જ્ઞપ્તૌ કથં સમ્ભવતીહ નો । ન ચેદ્ બાલમનોરાજ્યમ્ ઇદં પર્યનુયુજ્યતે
આ જ્ઞાનમાં ખરેખર શું છે, અને એ અહીં કેવી રીતે ઊભું થાય છે—કહો તો? નહીં તો, આ તો માત્ર બાળકના કલ્પનાના રાજય જેવું છે, જે પીછો કરવામાં આવે છે.
કદાચિદ્ અમ્બરે શુદ્ધે મનસ્તત્ત્વાનુરઞ્જનાત્ । સૌવર્ણં બ્રહ્મગર્ભં ચ સ્વયમ્ અણ્ડં પ્રવર્તતે
ક્યારેક નિર્મળ આકાશમાં મનના તત્વના રંગથી આપોઆપ સોનેરી બ્રહ્માંડ, એટલે કે બ્રહ્માનો ગર્ભ, પ્રગટ થાય છે.
કદાચિદ્ એષ પુરુષો વીર્યં સૃજતિ વારિણિ । તસ્માત્ પ્રજાયતે પદ્મં બ્રહ્માણ્ડમ્ અથ વા મહત્
ક્યારેક આ મનુષ્ય પોતાનું બળ પાણીમાં છોડે છે; એમાંથી એક કમળ ઊગે છે, જે પછી બ્રહ્માંડ અથવા મહત્ત્વરૂપ બને છે.
તસ્માત્ પ્રજાયતે બ્રહ્મા કદાચિદ્ ભાસ્કરો હ્ય્ અસૌ । કદાચિદ્ વરુણો બ્રહ્મા કદાચિદ્ વાયુર્ અબ્જજઃ
એમાંથી બ્રહ્મા જન્મે છે; ક્યારેક એ સૂર્ય રૂપે હોય છે, ક્યારેક વરુણ બ્રહ્મા બને છે, તો ક્યારેક પવન પણ કમળમાંથી જન્મે છે.
એવમ્ અન્તર્વિહીનાસુ વિચિત્રાસ્વ્ ઇહ સૃષ્ટિષુ । વિચિત્રોત્પત્તયો રામ બ્રહ્મણો વિવિધા ગતાઃ
હે રામ, આવી અંદરથી એકરૂપતા વિહોણી અને વિવિધતાથી ભરેલી સર્જનાઓમાં, બ્રહ્માના જન્મ પણ અનેક રીતે થયા છે.