તેષામ્ અબ્જોદ્ભવાદીનાં તેષ્વ્ અણ્ડેષુ દિવૌકસામ્ । ઉત્પત્તયો મહાબાહો વિચિત્રાઃ કથિતા દિવિ
હે મહાબાહુ, કમળમાંથી જન્મેલા અને બીજા દેવતાઓની ઉત્પત્તિ દરેક બ્રહ્માંડમાં કેવી રીતે થાય છે, તેની અનેકવિધ વાતો સ્વર્ગમાં વર્ણવાઈ છે.
કદાચિત્ સૃષ્ટયશ્ શાર્વ્યઃ કદાચિત્ પદ્મજોદ્ભવાઃ । કદાચિદ્ અપિ વૈષ્ણવ્યઃ કદાચિન્ મુનિનિર્મિતાઃ
ક્યારેક સર્જન શિવજીમાંથી થાય છે, ક્યારેક કમળમાંથી જન્મેલા બ્રહ્માજીથી, ક્યારેક વિષ્ણુદેવથી, તો ક્યારેક મહર્ષિઓ દ્વારા પણ સર્જાય છે.
કદાચિદ્ અબ્જજો બ્રહ્મા કદાચિત્ સલિલોદ્ભવઃ । અણ્ડોદ્ભવઃ કદાચિચ્ ચ કદાચિજ્ જાયતે ઽમ્બરાત્
ક્યારેક બ્રહ્માજી કમળમાંથી જન્મે છે, ક્યારેક પાણીમાંથી, ક્યારેક અંડાથી, તો ક્યારેક આકાશમાંથી પણ જન્મે છે.
કસ્મિંશ્ચિદ્ અણ્ડે ત્ર્યક્ષો ઽર્કઃ કસ્મિંશ્ચિદ્ અપિ વાસવઃ । કસ્મિંશ્ચિત્ પુણ્ડરીકાક્ષઃ કસ્મિંશ્ચિત્ ત્ર્યક્ષ એવ હિ
કેટલાક બ્રહ્માંડોમાં ત્રણ આંખવાળો દેવ સૂર્ય બને છે, ક્યાંક ઇન્દ્રદેવ, ક્યાંક કમળને આંખવાળો ભગવાન, તો ક્યાંક ફરી ત્રણ આંખવાળો દેવ સૂર્ય બને છે.
કસ્યાઞ્ચિદ્ ભૂર્ અભૂત્ સૃષ્ટૌ નીરન્ધ્રતરુસઙ્કટા । કસ્યાઞ્ચિન્ નરનીરન્ધ્રા કસ્યાઞ્ચિદ્ ભૂધરાવૃતા
કેટલાક સર્જનમાં ધરતી ઘનઘોર જંગલોથી ઢંકાયેલી હતી, ક્યાંક મનુષ્યોની ભીડથી ભરેલી હતી, તો ક્યાંક પહાડોથી છવાયેલી હતી.
ભૂર્ અભૂન્ મૃણ્મયી કાચિત્ કાચિદ્ આસીદ્ દૃષન્મયી । આસીદ્ ધેમમયી કાચિત્ કાચિન્ માંસમયી તથા
કેટલાક લોકમાં ધરતી માટીની હતી, ક્યાંક પથ્થરની હતી, ક્યાંક ધૂમાડાની હતી અને ક્યાંક માંસની પણ હતી.
ઇહૈવ કાનિચિત્ તાનિ જગન્ત્ય્ અન્યાન્ય્ અથાન્યથા । અન્યોઽન્યૈકૈકલોકાનિ નિર્વેધાંસ્ય્ અપિ કાનિચિત્
આજ જગતમાં ક્યાંક કેટલાક લોક એક જ પ્રકારના હતા, તો ક્યાંક બીજાં અલગ જ હતા; કેટલાક લોક એકબીજામાં ભળી ગયા હતા અને કેટલાક તો એકદમ અલગ-અલગ હતા.
અનન્તાનિ જગન્ત્ય્ અસ્મિન્ બ્રહ્મતત્ત્વમહામ્બરે । અમ્ભોધિવીચિવ્રજવન્ નિમજ્જન્ત્ય્ ઉદ્ભવન્તિ ચ
આ બ્રહ્મતત્ત્વના વિશાળ આકાશમાં અનંત લોક દરિયાની તરંગોની જેમ ઊભાં થાય છે અને અદૃશ્ય પણ થઈ જાય છે.
યથા તરઙ્ગા જલધૌ મૃગતૃષ્ણા મરૌ યથા । કુસુમાનિ યથા ચૂતે તથા વિશ્વશ્રિયઃ પરે
જેમ દરિયામાં તરંગો, રણમાં મૃગજળ અને કેરીના વૃક્ષે ફૂલ આવે છે, તેમ પરમાત્મામાં આ વિશ્વની મહિમા છે.
ભાનોર્ ગણયિતું શક્યા રશ્મિષુ ત્રસરેણવઃ । આલોલવપુષો બ્રહ્મતત્ત્વે ન જગતાં ગણાઃ
સૂર્યકિરણોમાં ધૂળના કણો તો ગણાઈ શકે, પણ બ્રહ્મતત્ત્વની સતત વહેતી સત્યતા માં અનેક જગતોની સંખ્યા ગણવી અશક્ય છે.
યથા મષકજાલાનિ વર્ષાસ્વ્ ઇક્ષુવનાલિષુ । ઉત્પત્યોત્પત્ય નશ્યન્તિ તથેમા લોકસૃષ્ટયઃ
વરસાદના દિવસોમાં ઈખના ખેતરમાં જેમ માખીઓના ટોળા વારંવાર ઉદ્ભવે અને લુપ્ત થાય છે, એમ જ આ જગતની રચનાઓ પણ સતત ઊભી થાય છે અને નાશ પામે છે.
ન ચ વિજ્ઞાયતે કસ્માત્ કાલાત્ પ્રભૃતિ ચાગતાઃ । નિત્યાગમાપાયપરા એતાસ્ સર્ગપરમ્પરાઃ
આ જગતની અનંત આવન-જાવનવાળી રચનાઓ ક્યારે અને શા માટે શરૂ થઈ એ કોઈને ખબર નથી, એ તો સતત આવતી-જતી જ રહે છે.
અનાદિમત્યો ઽવિરતં પ્રસ્ફુરન્તિ તરઙ્ગવત્ । પૂર્વાત્ પૂર્વં કિલાભૂવંસ્ તતઃ પૂર્વતરં તથા
આ રચનાઓ અનાદિ છે અને અવિરત તરંગોની જેમ ઉદ્ભવે છે અને અદ્રશ્ય પણ થાય છે; જે પહેલું હતું, એના પહેલાં પણ બીજું હતું, અને એ રીતે આગળ વધે છે.
ભૂત્વા ભૂત્વા પ્રલીયન્તે સુરાસુરનરાદિકાઃ । સરિત્તરઙ્ગભઙ્ગ્યૈતાસ્ સમસ્તા ભૂતજાતયઃ
દેવો, દાનવો, મનુષ્યો અને બીજા બધા જીવો વારંવાર જન્મે છે અને લય પામે છે, જેમ કે નદીના તરંગોની રચનાઓ આવે છે અને જાય છે, એમ જ સર્વ પ્રાણીઓનું પણ છે.
યથેદમ્ અણ્ડં વૈરિઞ્ચં તથા બ્રહ્માણ્ડપઙ્ક્તયઃ । સહસ્રશઃ પરિક્ષીણા નાલિકા વત્સરેષ્વ્ ઇવ
જેમ આ બ્રહ્માંડ છે, એ જ રીતે અનેક બ્રહ્માંડોની શ્રેણીઓ પણ હજારોની સંખ્યામાં સમય સાથે ક્ષીણ થઈ જાય છે, જેમ કે નદીમાં વર્ષો દરમિયાન નળીના છોડ ઓગળી જાય છે.
અન્યાસ્ સમ્પ્રતિ વિદ્યન્તે વર્તમાનશરીરકાઃ । પારે બ્રહ્મપુરસ્યાસ્ય વિતતે બ્રહ્મણઃ પદે
હવે પણ બીજા અનેક જીવો છે, જેમના શરીરો અત્યારે છે, અને તેઓ આ બ્રહ્મપુરના પાર, બ્રહ્મના વિશાળ ક્ષેત્રમાં વસે છે.
બ્રહ્મણ્ય્ અન્યા ભવિષ્યન્તિ બહ્વ્યો બ્રહ્મપુરશ્રિયઃ । પુરસ્તાચ્ ચ વિનઙ્ક્ષ્યન્તિ ભૂત્વા ભૂત્વા યથા ગિરઃ
બ્રહ્મમાં, ભવિષ્યમાં પણ ઘણી નવી બ્રહ્મપુરની મહિમાઓ ઉત્પન્ન થશે, અને ભૂતકાળમાં પણ ઘણી આવી મહિમાઓ જન્મીને લય પામી ગઈ છે, જેમ બોલાયેલા શબ્દો આવે છે અને વિલીન થઈ જાય છે.
બ્રહ્મણ્ય્ અન્યા ભવિષ્યન્ત્યસ્ સ્થિતાસ્ સર્ગપરમ્પરાઃ । ઘટા ઇવ મૃદો રાશાવ્ અઙ્કુરે પલ્લવા ઇવ
બ્રહ્મમાં બીજી અનેક સર્જનશ્રેણીઓ ઊભી થશે અને ટકી રહેશે, જેમ માટીના ઢગલામાંથી માટલાં બને છે કે અંકુરમાંથી પાંદડા અને કળીઓ ફૂટે છે.
યાવત્સમુદ્રં જલધૌ યથા જલરયોર્મયઃ । યાવદ્બ્રહ્મ ચિદાકાશે તથા ત્રિભુવનશ્રિયઃ
જેમ દરિયામાં પાણી રહે છે ત્યાં સુધી તરંગો પણ પાણીથી બનેલા હોય છે, એ જ રીતે ચેતનાના આકાશમાં બ્રહ્મ રહે ત્યાં સુધી ત્રણેય લોકની મહિમા પણ રહે છે.
સ્ફારાકારવિકારાઢ્યાઃ પ્રેક્ષ્યમાણા ન કિઞ્ચન । ઉન્મજ્જન્ત્યો નિમજ્જન્ત્યો ન સત્યા નાપ્ય્ અસચ્છ્રિયઃ
ભલે દેખાવમાં વિશાળ, બદલાતા અને તેજસ્વી લાગે, પણ જોવાં જઇએ તો એમાં કંઈ જ નથી—ક્યારેક ઊભા થાય, ક્યારેક અદૃશ્ય થાય, એ ન તો સાચા છે, ન આખરે ખોટા.
જડા રસાન્વિતાસ્ તન્વ્યસ્ તાશ્ શેવાલલતા ઇવ । તરઙ્ગસમધર્મિણ્યો દૃષ્ટનષ્ટશરીરિકાઃ
એ જડ છે, ગુણોથી ભરપૂર છે, શેવાળની લતાની જેમ પાતળી છે, તરંગ જેવી સ્વભાવ ધરાવે છે અને deren શરીર દેખાય છે પણ પછી અદૃશ્ય થઇ જાય છે.
સર્વાસાં સૃષ્ટિકોટીનાં ચિત્રાચારવિચેષ્ટિતાઃ । ચિત્રાકારવિકારાશ્ ચ ચિત્રરૂપાશ્ ચ સૃષ્ટયઃ
બધી જ સૃષ્ટિઓમાં અનેક પ્રકારની અદ્ભુત ગતિઓ, રૂપોના બદલાવ અને વિવિધ પ્રકારની રચનાઓ જોવા મળે છે.
વ્યતિરિક્તા ન સર્વેશાત્ સમગ્રાસ્ સૃષ્ટિદૃષ્ટયઃ । તત્ત્વજ્ઞવિષયા રામ સલિલાદ્ ઇવ વૃષ્ટયઃ
હે રામ, આ બધી સૃષ્ટિની દૃશ્યો પરમેશ્વરથી અલગ નથી; એ જ્ઞાનીને સમજાય છે, જેમ પાણીમાંથી વરસાદ પડે છે.
આયાન્તિ સૃષ્ટયો દેવાજ્ જલદાદ્ ઇવ વૃષ્ટયઃ । તસ્માદ્ એવાખિલા જાતા આલોકાદ્ ઇવ દૃષ્ટયઃ
બધી સૃષ્ટિઓ દેવમાંથી જ ઊભી થાય છે, જેમ વાદળમાંથી વરસાદ પડે છે; બધું એમાંથી જ જન્મે છે, જેમ પ્રકાશમાંથી દૃશ્યો દેખાય છે.
વ્યતિરિક્તા ન સર્વેશાત્ સમસ્તાસ્ સૃષ્ટિદૃષ્ટયઃ । વ્યતિરિક્તા ઇવાભાન્તિ સ્વાષ્ઠીલાશ્ શલ્મલેર્ ઇવ
આ બધી સૃષ્ટિની દૃશ્યો પરમેશ્વરથી અલગ નથી, છતાં એ અલગ-અલગ દેખાય છે, જેમ શલમલીના વૃક્ષ પર કાંટા અલગ-અલગ જણાય છે.
ઇહ સૃષ્ટિષુ પુષ્ટાસુ નિકૃષ્ટાસુ ચ રાઘવ । પરમાન્ નભસો જાતતન્માત્રમલમાલિતમ્
હે રાઘવ, આ સર્વ સૃષ્ટિઓમાં કેટલીક ઉત્તમ છે અને કેટલીક નીચ છે; છતાં પરમાત્મા તો માત્ર આકાશના સૂક્ષ્મ અશુદ્ધિથી જ સ્પર્શાય છે, બીજું કશું તેને લાગતું નથી.
કદાચિત્ પ્રથમં વ્યોમ પ્રતિષ્ઠામ્ ઉપગચ્છતિ । તતઃ પ્રજાયતે બ્રહ્મા વ્યોમજો ઽસૌ પ્રજાપતિઃ
ક્યારેક પ્રથમ તો આકાશ સ્થિર થાય છે; ત્યારબાદ એમાંથી બ્રહ્મા જન્મે છે, જે આકાશમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા સર્વના પિતા છે.
કદાચિત્ પ્રથમં વાયુઃ પ્રતિષ્ઠામ્ ઉપગચ્છતિ । તતઃ પ્રજાયતે બ્રહ્મા વાયુજો ઽસૌ પ્રજાપતિઃ
ક્યારેક પ્રથમ વાયુ સ્થિર થાય છે; પછી એમાંથી બ્રહ્મા જન્મે છે, જે વાયુમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા સર્વના પિતા છે.
કદાચિત્ પ્રથમં વારિ સ્ફારતામ્ અધિગચ્છતિ । તતઃ પ્રજાયતે બ્રહ્મા જલજો ઽસૌ પ્રજાપતિઃ
ક્યારેક પ્રથમ પાણી પૂર્ણતા પામે છે; ત્યારબાદ એમાંથી બ્રહ્મા જન્મે છે, જે પાણીમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા સર્વના પિતા છે.
કદાચિત્ પ્રથમં પૃથ્વી સ્ફારતામ્ અધિગચ્છતિ । તતઃ પ્રજાયતે બ્રહ્મા પાર્થિવો ઽસૌ પ્રજાપતિઃ
ક્યારેક પહેલાં ધરતી વિસ્તરે છે, પછી એમાંથી બ્રહ્મા જન્મે છે — એ ધરતીમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા સર્વ પ્રજાઓના સ્વામી છે.