યસ્યાસદ્ ઇદમ્ ઇત્ય્ આસ્થા નિવૃત્તા સર્વવસ્તુષુ । ક્રોડીકરોતિ સર્વજ્ઞં નાવિદ્યા તમ્ અવાસ્તવી
જેને સર્વ વસ્તુઓમાં 'આ અસત્ય છે' એવી માન્યતા છોડી દીધી છે, તેને અજ્ઞાન સ્પર્શી શકતું નથી; એ સર્વજ્ઞને પોતાના હૃદયે ધારણ કરે છે.
અહં જગચ્ ચૈકમ્ ઇદં સર્વમ્ એવેતિ યસ્ય ધીઃ । આસ્થાનાસ્થે પરિત્યજ્ય સંસ્થિતા સ ન મજ્જતિ
જેની બુદ્ધિમાં 'હું અને જગત એક જ છું, આ બધું એક જ છે' એવી દૃઢ સમજ છે અને જે જોડાણ અને દ્વેષ બંનેને છોડી દે છે, એ કદી દુઃખમાં ડૂબતો નથી.
શુદ્ધં સદસતોર્ મધ્યં પદં બુદ્ધ્યાવલમ્બ્ય ચ । સબાહ્યાભ્યન્તરં વિશ્વં મા ગૃહાણ વિમુઞ્ચ મા
તારી બુદ્ધિથી સત્ય અને અસત્યની વચ્ચે રહેલા શુદ્ધ મધ્યસ્થ અવસ્થાને આધાર બનાવી, બહાર કે અંદર હોય એવું જગત ન તો પકડ અને ન તો છોડ.
અત્યન્તવિતતસ્ સ્વચ્છસ્ સર્વવાન્ સર્વવર્જિતઃ । વ્યોમવત્ તિષ્ઠ નીરાગં રામ કાર્યકરો ઽપિ સન્
હે રામ, તું આકાશ જેવો વ્યાપક, નિર્મળ, બધું ધરાવતો છતાં બધાથી મુક્ત રહી, નિરલિપ્તપણે જીવન જીવી. કામકાજ કરતાં પણ તારી અંદર કોઈ આસક્તિ ન રહે.
યસ્ય નેચ્છા ન ચાનિચ્છા જ્ઞસ્ય કર્મણિ તિષ્ઠતઃ । ન તસ્ય લિપ્યતે પ્રજ્ઞા પદ્મપત્ત્રમ્ ઇવામ્બુભિઃ
જે જ્ઞાની neither ઇચ્છે છે કે ન ઇચ્છે છે, અને કર્મમાં સ્થિર રહે છે, તેની બુદ્ધિ કદી લિપ્ત થતી નથી—જેમ પાણી કમળના પાનને ભીંજવી શકતું નથી.
દર્શનસ્પર્શનાદીનિ મા કરોતુ કરોતુ વા । તવેન્દ્રિયગણો ગૌણસ્ ત્વમ્ અનિચ્છો ભવાત્મવાન્
તારા ઇન્દ્રિયો જોવું, સ્પર્શવું વગેરે કરે કે ન કરે, એ તારા માટે મહત્વપૂર્ણ નથી. તું ઇચ્છાવિહિન બની, આત્મામાં સ્થિર રહે.
મમેદમ્ ઇત્ય્ અસદ્ભૂતે ઇન્દ્રિયાર્થે ભવન્મનઃ । મા નિમજ્જત્વ્ અમગ્નં સન્ મા કરોતુ કરોતુ વા
અસત્ય ઇન્દ્રિયવિષયોને 'મારું' માનીને તારો મન તેમાં ડૂબી ન જાય. તું અનાસક્ત રહી, મન કામ કરે કે ન કરે, તું સ્થિર જ રહે.
યદિ તે નેન્દ્રિયાર્થશ્રીસ્ સ્વદતે હૃદિ રાઘવ । તદ્ અસિ જ્ઞાતવિજ્ઞાનસ્ સમુત્તીર્ણો ભવાર્ણવાત્
હે રાઘવ, જો તારા મનને ઇન્દ્રિયોના વિષયોની ચમક આનંદ આપતી નથી, તો સમજજે કે તું જ્ઞાન અને વિવેકથી સંસારના મહાસાગર પાર કરી ગયો છે.
અસ્વાદિતેન્દ્રિયાર્થસ્ય સતનોર્ અતનોર્ અપિ । અનિચ્છતો ઽપિ સમ્પન્ના મુક્તિર્ અર્થવશાત્ તવ
જેને ઇન્દ્રિય વિષયોની મજા મળી હોય કે ન મળી હોય, અને જેને કોઈ ઈચ્છા પણ ન હોય, એવા માણસને પણ પરિસ્થિતિ પ્રમાણે મુક્તિ પ્રાપ્ત થાય છે.
ઉચ્ચૈઃપદાય પરયા પ્રજ્ઞયા વાસનાગણાત્ । પુષ્પાદ્ ગન્ધમ્ ઇવોદારં ચેતો રામ પૃથક્ કુરુ
હે રામ, ઉત્તમ સમજથી તું તારા મનને વાસનાઓના ટોળાથી એ રીતે અલગ કરી દે, જેમ ફૂલમાંથી સુગંધને અલગ કરી શકાય.
સંસારામ્બુનિધાવ્ અસ્મિન્ વાસનામ્બુપરિપ્લુતે । યે પ્રજ્ઞાનાવમ્ આરૂઢાસ્ તે તીર્ણા બ્રુડિતાઃ પરે
આ સંસારમાં, જ્યાં વાસનાઓના પાણી ભરેલા છે, ત્યાં જે લોકો જ્ઞાનની નૌકામાં બેઠા છે, તેઓનેPare પાર પહોંચી ગયા છે એવું કહેવાય છે.
ક્ષુરધારાગ્રશિતયા ધિયા પરમધીરયા । પ્રવિચાર્યાત્મનસ્ તત્ત્વં તત્ ત્વં સ્વં પદમ્ આવિશ
કટારીની ધાર જેવી તીક્ષ્ણ અને અડગ બુદ્ધિથી પોતાનું સાચું સ્વરૂપ ઓળખો અને પછી એ જ પોતાના સાચા સ્થાનમાં પ્રવેશો.
યથા તત્ત્વવિદઃ પ્રાજ્ઞા જ્ઞાનબૃંહિતચેતસઃ । વિહરન્તિ તથા રામ વિહર્તવ્યં ન મૂઢવત્
રામા, જેમ સાચું જ્ઞાન ધરાવનારા વિદ્વાન અને જ્ઞાનથી મન વિશાળ થયેલા લોકો જીવતા હોય છે, એમ જ તું પણ જીવજે—મૂર્ખોની જેમ નહિ.
જીવન્મુક્તા મહાત્માનો નિત્યતૃપ્તા મહાશયાઃ । આચારૈર્ અનુગન્તવ્યા ન ભોગકૃપણાશ્ શઠાઃ
જીવંત મુક્ત મહાન આત્માઓ, જે હંમેશા સંતોષમાં રહે છે અને ઉદાર હૃદય ધરાવે છે, એમના વર્તનને અનુસરો; ભોગમાં લિપ્ત અને કપટી લોકોની જેમ નહિ.
ન ત્યજન્તિ ન વાઞ્છન્તિ વ્યવહારં જગદ્ગતમ્ । સર્વમ્ એવાનુવર્તન્તે પરાવરવિદો જનાઃ
જે લોકો સર્વોચ્ચ અને નીચું બધું જાણે છે, તેઓ જગતમાં થતા વ્યવહારોને ન તો ત્યજે છે કે ન તો ઇચ્છે છે; તેઓ બધું સહજ રીતે સ્વીકારી લે છે.
પ્રભાવસ્યાભિમાનસ્ય ગુણાનાં યશસશ્ શ્રિયઃ । ન ક્વચિત્ કૃપણા લોકે મહાન્તસ્ તત્ત્વદર્શિનઃ
દુનિયાના મહાન અને તત્ત્વને જાણનારા લોકો ક્યારેય પદ, ગૌરવ, ગુણ, પ્રસિદ્ધિ કે ધન અંગે સંકોચી કે નાનાં દિલવાળા હોતા નથી.
સુશૂન્યે ઽપિ ન ખિદ્યન્તે દેવોદ્યાને નસઙ્ગિનઃ । નિયતિં ચ ન મુઞ્ચન્તિ મહાન્તો ભાસ્કરા ઇવ
મહાન લોકો સુનસાનમાં પણ કદી દુઃખી થતા નથી અને દેવલોકના ઉદ્યાનમાં પણ બંધાતા નથી; તેઓ પોતાનું સ્વભાવ ક્યારેય છોડતા નથી, જેમ સૂર્ય ક્યારેય બદલાતો નથી.
વિગતેચ્છા યથાપ્રાપ્તવ્યવહારાનુવર્તિનઃ । વિચરન્ત્ય્ અસમુન્નદ્ધાસ્ સ્વસ્થા દેહરથસ્થિતાઃ
જેમની અંદર ઇચ્છા રહી નથી, એવા લોકો જે આવે તે પ્રમાણે વ્યવહાર કરે છે; તેઓ નિરાલસ, સ્વસ્થ અને શરીરરૂપી રથમાં સ્થિર રહીને ફરતા રહે છે.
ત્વમ્ અપિ પ્રાપ્તવાન્ રામ વિવેકમ્ ઇમમ્ આગતમ્ । પ્રજ્ઞાબલેન ચાનેન જાને સ્વસ્થો ઽસિ સુન્દર
રામ, તું પણ આ વિવેક પ્રાપ્ત કરી લીધો છે; આ જ્ઞાનની શક્તિથી હું જાણું છું કે તું સ્વસ્થ અને શાંત છે, સુન્દર.
સ્પષ્ટાં દૃષ્ટિમ્ અવષ્ટભ્ય નિર્માનો ગતમત્સરઃ । વિહરાસ્મિન્ ભુવઃ પીઠે પરાં સિદ્ધિમ્ અવાપ્સ્યસિ
સ્પષ્ટ દૃષ્ટિ રાખીને, ગર્વ અને ઈર્ષ્યા છોડીને, આ ધરતી પર શાંતિથી બેસી રહે તો તું સર્વોત્તમ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરશે.
સ્વસ્થસ્ સર્વેહિતત્યાગી દૂરાલોકિતવાઞ્છનઃ । પરાં શીતલતામ્ અન્તર્ આદાય વિહરાનઘ
તમારા સ્વરૂપમાં સ્થિર રહી, સર્વ સ્વાર્થ છોડી, ઈચ્છાઓથી દૂર રહીને, અંતરમાં પરમ શાંતિ પામી, હે નિર્દોષ, અહીં આનંદથી વિહાર કરો.
ઇત્થં ગિરા વિમલયા વિમલાશયસ્ય રામો મુનેસ્ સ પરિમૃષ્ટ ઇવાબભાસે । જ્ઞાનામૃતેન મધુરેણ વિરાજતાન્તઃ પૂર્ણશ્ શશાઙ્ક ઇવ શીતલતાં જગામ
જ્યારે શુદ્ધ હૃદયવાળા ઋષિએ શુદ્ધ વાણીથી વાત કરી, ત્યારે રામો જાણે કે પવિત્ર થઈ ગયા હોય તેમ લાગ્યા; જ્ઞાનના મધુર અમૃતથી અંતર ભરાઈ ગયું અને પૂર્ણ ચંદ્ર જેવી શીતળતા પ્રાપ્ત કરી.
ભગવન્ સર્વધર્મજ્ઞ વેદવેદાન્તપારગ । આશ્વસ્ત ઇવ તિષ્ઠામિ શુદ્ધાભિર્ ભવદુક્તિભિઃ
હે ભગવાન, સર્વ ધર્મો જાણનારા, વેદ અને વેદાંતના તત્વજ્ઞ, આપના શુદ્ધ વચનો સાંભળીને હું નિર્ભય અને નિશ્ચિંત થયો છું.
ઉદારાણિ વિરક્તાનિ પેશલાન્ય્ ઉચિતાનિ ચ । શ્રોતું તૃપ્તિં ન ગચ્છામિ વચાંસિ વદતસ્ તવ
તમારા શબ્દો ઉદાર, વિરાજ્યવાળા, મૃદુ અને યોગ્ય છે; તમને સાંભળવામાં મને ક્યારેય તૃપ્તિ થતી નથી.
જાત્યા રાજસસાત્ત્વિક્યાઃ કથનાવસરાન્તરે । ઉત્પત્તિર્ ભવતા પ્રોક્તા ભગવન્ પદ્મજન્મનઃ
ભગવાન, તમારી વાતચીત દરમિયાન, તમે કમળમાંથી જન્મેલા ભગવાનની જન્મકથા રાજસ અને સાત્વિક સ્વભાવની છે એમ કહ્યું છે.
અત્રાયં મમ સન્દેહો મહાત્મન્ હૃદિ વર્તતે । સર્વસંશયવિચ્છેદકારિન્ન્ આશુ તદ્ ઉચ્યતામ્
મહાન આત્મા, મારા હૃદયમાં અહીં એક સંશય છે; તમે તો બધા સંશય દૂર કરો છો, કૃપા કરીને આ અંગે જલ્દી કહો.
ક્વચિદ્ અબ્જાત્ ક્વચિદ્ વ્યોમ્નઃ ક્વચિદ્ અણ્ડાત્ ક્વચિજ્ જલાત્ । ચિત્રોત્પત્તિઃ કથં પ્રોક્તા શાસ્ત્રે કમલજન્મનઃ
ક્યાંક કહેવામાં આવે છે કે તેઓ કમળમાંથી જન્મ્યા, ક્યાંક આકાશમાંથી, ક્યાંક અંડામાંથી, તો ક્યાંક જળમાંથી; તો કમળમાંથી જન્મેલા ભગવાનની આ અદભૂત ઉત્પત્તિ શાસ્ત્રોમાં કેવી રીતે વર્ણવાઈ છે?
બહૂનિ બ્રહ્મલક્ષ્યાણિ શઙ્કરેન્દ્રશતાનિ ચ । નારાયણસહસ્રાણિ સમતીતાનિ રાઘવ
હે રાઘવ, અનેક બ્રહ્માના યુગો, શતાવધિ મહાદેવો અને હજારો નારાયણો સમયના પ્રવાહમાં વિતી ગયા છે.
અદ્યાન્યેષુ વિચિત્રેષુ બ્રહ્માણ્ડેષુ ચ ભૂરિષુ । નાનાચારવિહારાણિ વિહરન્તિ સહસ્રશઃ
આજે પણ અનેક અજોડ અને અસંખ્ય બ્રહ્માંડોમાં હજારો જીવ વિવિધ રીત-રિવાજો અને આનંદોમાં મસ્તી કરે છે.
તુલ્યકાલમ્ અનન્તેષુ કાલાન્તરભવેષુ ચ । જગત્સુ પ્રોદ્ભવિષ્યન્તિ બહૂન્ય્ અન્યાનિ ભૂરિશઃ
એ જ સમયે, અનંત સમયચક્રોમાં અને આવનારા જગતોમાં પણ અનેક નવા બ્રહ્માંડો મોટા પ્રમાણમાં જન્મશે.