યત્રાદ્ય નગરં દૃષ્ટં વિચિત્રાચારચઞ્ચલમ્ । તત્રૈવોદેતિ દિવસૈસ્ સંશૂન્યારણ્યધન્વતા
જ્યાં આજે શહેર દેખાય છે, વિવિધ પ્રવૃત્તિઓથી ભરપૂર અને ચંચળ છે, એ જ જગ્યાએ થોડા જ દિવસોમાં સુનસાન જંગલ કે ઉજાડ મેદાન ઉભું થાય છે.
યઃ પુમાન્ અદ્ય તેજસ્વી મણ્ડલાન્ય્ અધિતિષ્ઠતિ । સ ભસ્મકૂટતાં રાજન્ દિવસૈર્ એવ ગચ્છતિ
જે પુરુષ આજે તેજસ્વી છે અને રાજ્યો પર શાસન કરે છે, એ પણ થોડા જ દિવસોમાં રાખના ઢગલા જેવો થઈ જાય છે.
અરણ્યાની મહાભીમા યા નભોમણ્ડલોપમા । પતાકાચ્છાદિતાકાશા સૈવ સમ્પદ્યતે પુરી
જે ભયાનક જંગલ, જે આકાશ જેટલું વિશાળ છે અને ધ્વજોથી ઢંકાયેલું છે, એ જ એક દિવસ શહેર બની જાય છે.
યા લતાવલિતા ભીમા ભાત્ય્ અદ્ય વિપિનાવલી । દિવસૈર્ એવ સા યાતિ મુને મરુમહીપદમ્
જે today લતાવાળી ગાઢ અને ભયાનક વનરાશિ છે, એ જ થોડા દિવસોમાં, હે મુનિ, રણભૂમિ બની જાય છે.
સલિલં સ્થલતાં યાતિ સ્થલી ભવતિ વારિભૂઃ । વિપર્યસ્યતિ સર્વં હિ સકાષ્ઠામ્બુતૃણં જગત્
પાણી જમીન બની જાય છે અને જમીન પાણીથી ભરાઈ જાય છે; ખરેખર, આખું જગત—લાકડું, પાણી અને ઘાસ—સદા બદલાતું રહે છે.
અનિત્યં યૌવનં બાલ્યં શરીરં દ્રવ્યસઞ્ચયાઃ । ભાવાદ્ ભાવાન્તરં યાન્તિ તરઙ્ગવદ્ અનારતમ્
યૌવન, બાળપણ, શરીર અને ધનસંપત્તિ—આ બધું અસ્થિર છે; એક અવસ્થાથી બીજી અવસ્થામાં સતત, તરંગોની જેમ, જતાં રહે છે.
વાતાત્તદીપકશિખાલોલં જગતિ જીવિતમ્ । તડિત્સ્ફુરણસઙ્કાશા પદાર્થશ્રીર્ જગત્ત્રયે
આ દુનિયામાંનું જીવન પવનથી ધૂંધળાયેલી દીવાના શીખ જેવી અશાંત છે; ત્રણેય લોકમાં રહેલી વસ્તુઓની ચમક વીજળીની ઝાંખી જેવી ક્ષણિક છે.
વિપર્યાસમ્ ઇયં યાતિ ભૂરિભૂતપરમ્પરા । બીજરાશિર્ ઇવાજસ્રં પ્રથમાનઃ પુનઃ પુનઃ
આ અનેક તત્ત્વો સતત બદલાતા રહે છે, જેમ બીજનો ઢગલો વારંવાર ઉગતો જાય છે.
મનઃપવનપર્યસ્તભૂરિભૂતરજઃપટા । પાતોત્પાતપરાવર્તવરાભિનયભૂષિતા
મન પવનથી ઉથલપાથલ થઈને અનેક તત્ત્વોની ધૂળ ફેલાવે છે, અને તેમાં સુખ-દુઃખના વળાંકો અને દુર્ઘટનાઓનું નાટક સતત ચાલે છે.
આલક્ષ્યતે સ્થિતિર્ ઇયં જાગતી જનિતભ્રમા । નૃત્તાવેશવિવૃત્તેવ સંસારારભટીનટી
મોહથી પેદા થયેલું આ જગતનું જીવન એક સ્થિતિ તરીકે દેખાય છે; જેમ નૃત્યાંગના મંચ પર આવતી હોય તેમ, સંસારની નટીને નૃત્ય શરૂ થાય છે.
ગન્ધર્વનગરાકારવિપર્યાસવિધાયિની । અપાઙ્ગભઙ્ગુરોદારવ્યવહારમનોરમા
એ સ્ત્રી ગંધર્વનગર જેવી મૃગજળ જેવી મોહક ભ્રાંતિઓ ઊભી કરે છે, ક્યારેક બધું ઉલટાવી નાખે છે, તેની આંખોના ઇશારાઓ ખૂબ નાજુક અને મનમોહક છે, અને તેના મોટા મોટા વ્યવહારો પણ સૌને આનંદ આપે છે.
તડિત્તરલમ્ આલોકમ્ આતન્વાના પુનઃ પુનઃ । સંસારરઞ્જના બ્રહ્મન્ નૃત્તમત્તેવ રાજતે
પલ પલ વીજળી જેવી ઝબકારો ફેલાવે છે, હે બ્રાહ્મણ, આ સંસારની મોહકતા તો નૃત્ય જેવી ચમકે છે.
દિવસાસ્ તે મહાન્તસ્ તે સમ્પદસ્ તાઃ ક્રિયાશ્ ચ તાઃ । સર્વં સ્મૃતિપદં યાતં યામો વયમ્ અપિ ક્ષણાત્
એ દિવસો ગયા, એ સંપત્તિ પણ ગઈ, એ બધા કામો પણ હવે માત્ર યાદમાં જ રહ્યા છે; અને આપણે પણ પળમાં અહીંથી વિદાય લઈએ છીએ.
પ્રત્યહં ક્ષયમ્ આયાતિ પ્રત્યહં જાયતે પુનઃ । અદ્યાપિ હતરૂપાયા નાન્તો ઽસ્યા દગ્ધસંસૃતેઃ
દરેક દિવસ એ ઘટે છે, અને દરેક દિવસ ફરીથી ઊભી થાય છે; આજે પણ આ બગડેલી દશા માટે, આ બળી ગયેલા સંસારનો અંત દેખાતો નથી.
તિર્યક્ત્વં પુરુષા યાન્તિ તિર્યઞ્ચો નરતામ્ અપિ । દેવાશ્ ચાદેવતાં ચૈતે કિમ્ એવેહ વિભો સ્થિરમ્
માનવીઓ ક્યારેક પ્રાણી બની જાય છે, પ્રાણીઓ પણ માનવ અવસ્થામાં આવી જાય છે; દેવતાઓ પણ પોતાનું દેવત્વ ગુમાવી દે છે—હે પ્રભુ, અહીં શું છે જે કાયમ રહે છે?
રચયન્ રશ્મિજાલેન રાત્ર્યહાનિ પુનઃ પુનઃ । અતિવાહ્ય રવિઃ કાલં વિનાશાવધિમ્ ઈક્ષતે
સૂર્ય પોતાની કિરણોથી વારંવાર દિવસ-રાત રચે છે અને સમયને ઝડપથી પસાર કરી, અંતે વિનાશની સીમા સુધી પહોંચી જાય છે.
બ્રહ્મા વિષ્ણુશ્ ચ રુદ્રશ્ ચ સર્વા વા ભૂતજાતયઃ । નાશમ્ એવાનુધાવન્તિ સલિલાનીવ વાડવમ્
બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, રુદ્ર અને બધી જ જીવજાતિઓ અંતે માત્ર વિનાશ તરફ જ દોડે છે, જેમ પાણી અગ્નિ તરફ વહે છે.
દ્યૌઃ ક્ષમા વાયુર્ આકાશં પર્વતાસ્ સરિતો દિશઃ । વિનાશવાડવસ્યૈતત્ સર્વં સંશુષ્કમ્ ઇન્ધનમ્
આકાશ, ધરતી, પવન, અંતરિક્ષ, પર્વતો, નદીઓ અને દિશાઓ—આ બધું વિનાશના અગ્નિ માટે સુકું ઇંધણ છે.
ધનાનિ બન્ધવો ભૃત્યા મિત્રાણિ વિભવાશ્ ચ યે । વિનાશભયભીતસ્ય સર્વં નીરસતાં ગતમ્
ધન, સંબંધીઓ, નોકરો, મિત્રો અને સંપત્તિ—જેને વિનાશનો ભય છે, એ માટે આ બધું નિરસ બની જાય છે.
સ્વદન્તે તાવદ્ એવૈતે ભાવા જગતિ ધીમતઃ । યાવત્ સ્મૃતિપથં યાતિ ન વિનાશકુરાક્ષસઃ
જગતમાં બુદ્ધિશાળી માણસને આ બધા ભોગો એટલા સુધી જ આનંદ આપે છે, જેટલા સુધી વિનાશ રૂપ રાક્ષસની યાદ મનમાં આવી ન જાય.
ક્ષણમ્ ઐશ્વર્યમ્ આયાતિ ક્ષણમ્ એતિ દરિદ્રતા । ક્ષણં વિગતરોગત્વં ક્ષણમ્ આગતરોગતા
ક્યારેક વૈભવ આવે છે, તો ક્યારેક ગરીબી; ક્યારેક આરોગ્ય મળે છે, તો ક્યારેક રોગ પણ આવે છે.
પ્રતિક્ષણં વિપર્યાસદાયિના મહતામુના । જગદ્ભ્રમેણ કે નામ ધીમન્તો ઽપિ ન મોહિતાઃ
દરેક ક્ષણે આ મહાન ભ્રમ બધું ઉલટાવી નાખે છે; દુનિયાના આ મોહથી બુદ્ધિશાળી પણ કોણ બચી શકે?
તમઃપઙ્કસમાલબ્ધં ક્ષણમ્ આકાશમણ્ડલમ્ । ક્ષણં કનકનિષ્ષ્યન્દકોમલાલોકસુન્દરમ્
આકાશનું વિશાળ ગગન એક પળ માટે અંધકારની કાદવથી મલિન થાય છે; બીજી પળે તે સુવર્ણ પ્રકાશની નરમ ઝરમરથી સુંદર લાગે છે.
ક્ષણં જલદનીલાબ્જમાલાવલિતકોટરમ્ । ક્ષણમ્ ઉડ્ડામરરવં ક્ષણં મૂકમ્ અવસ્થિતમ્
ક્યારેક તે વાદળ અને નીલા કમળની માળાથી શોભે છે; ક્યારેક તે ગજબના ગર્જનાથી ગૂંજતું હોય છે, અને ક્યારેક એ સંપૂર્ણ શાંત અને મૌન રહે છે.
ક્ષણં તારાવિલસિતં ક્ષણમ્ અર્કેણ ભૂષિતમ્ । ક્ષણમ્ ઇન્દુકૃતાહ્લાદં ક્ષણં સર્વબહિષ્કૃતમ્
ક્યારેક તે તારાઓની ઝગમગથી ચમકે છે; ક્યારેક તે સૂર્યથી શોભે છે; ક્યારેક ચંદ્રથી આનંદિત થાય છે; અને ક્યારેક બધું જ અદૃશ્ય થઈ જાય છે.
આગમાપાયપરયા સ્થિત્યા સંસ્થિતનાશયા । ન બિભેતીહ સંસારે ધીરો ઽપિ ક ઇવાનયા
આ આવવું-જવું, થવું અને નાશ પામવું—આ બધામાં, આ જગતમાં કોણ, ભલે તે સમજદાર હોય, ડરે નહીં?
આપદઃ ક્ષણમ્ આયાન્તિ ક્ષણમ્ આયાન્તિ સમ્પદઃ । ક્ષણં જન્માથ મરણં મુને કિમ્ ઇવ ન ક્ષણમ્
મુશ્કેલીઓ એક પળ આવે છે, સુખ-સમૃદ્ધિ પણ એક પળ આવે છે; જન્મ અને મૃત્યુ પણ એક પળના જ છે. હે મુનિ, આ દુનિયામાં કયું એવું છે જે સ્થાયી છે? બધું ક્ષણભંગુર છે.
પ્રાગ્ આસીદ્ અન્ય એવેહ જાતસ્ ત્વ્ અન્યેતરો દિનૈઃ । અપ્ય્ એકરૂપં ભગવન્ કિઞ્ચિદ્ અસ્તિ ન સુસ્થિતમ્
પહેલા અહીં કંઈક બીજું જ હતું, હવે દિવસો પસાર થતાં કંઈક નવું જ ઊભું થયું છે. હે ભગવાન, જે કંઈ એકસરખું દેખાય છે તે પણ ક્યારેય સ્થિર રહેતું નથી.
ઘટસ્ય પટતા દૃષ્ટા પટસ્યાપિ ઘટસ્થિતિઃ । ન તદ્ અસ્તિ ન યદ્ દૃષ્ટં વિપર્યસ્યતિ સંસૃતિઃ
કપડામાં માટલાનું રૂપ દેખાય છે અને માટલામાં પણ કપડાનું અસ્તિત્વ દેખાય છે; જે આપણને દેખાતું નથી, એ અસ્તિત્વમાં નથી. આ રીતે, જન્મમરણનો ચક્ર સતત ફેરવાય છે.
અશૂરેણ હતશ્ શૂર એકેનાપિ શતં હતમ્ । પ્રાકૃતાઃ પ્રભુતાં યાતાસ્ સર્વમ્ આવર્તતે જગત્
કાયર માણસે વીરને મારી નાખ્યો, એકએ સો લોકોને હરાવી દીધા; સામાન્ય લોકો પણ ક્યારેક સત્તા મેળવે છે. આ જગતમાં બધું ફરી ફરીને આવે છે.