સ એષ ભગવાન્ બ્રહ્મા સર્વલોકાધિનાયકઃ । દ્રવત્કનકસઙ્કાશઃ પરમાકાશસમ્ભવઃ
એ જ ભગવાન બ્રહ્મા છે, જે બધા લોકોના અધિપતિ છે, પીગળેલા સોનાની જેમ તેજસ્વી છે અને પરમ આકાશમાંથી પ્રગટ્યા છે.
અથાસૌ પરમાકાશે તિષ્ઠન્ પરમરૂપવાન્ । કલ્પયત્ય્ આત્મનો ગેહમ્ આત્મસ્થશ્ ચિત્તલીલયા
પછી એ પરમ આકાશમાં સ્થિત રહી, શ્રેષ્ઠ રૂપ ધરાવી, પોતાના મનની રમતમાં પોતાનું ઘર રચે છે અને પોતામાં જ સ્થિર રહે છે.
કદાચિત્ કેવલં વ્યોમ પરમં પારવર્જિતમ્ । અનાદિમધ્યપર્યન્તં કદાચિદ્ અમલં પયઃ
ક્યારેક એ માત્ર શુદ્ધ આકાશ જ હોય છે, જે સર્વે ભેદથી પર છે; અને ક્યારેક એ અનાદિ, અમધ્ય અને અનંત શુદ્ધ જળરૂપ હોય છે.
કદાચિત્ કલ્પકાલાગ્નિજ્વાલાભાસુરમણ્ડિતમ્ । કદાચિત્ કાનનં કાન્તં નાભીકમલકુટ્મલમ્
ક્યારેક એ યુગના અંતે ધધકતા અગ્નિની જ્યોતિથી શોભાયમાન બને છે; ક્યારેક એ મનોહર વન બની જાય છે, તો ક્યારેક નાભિમાં આવેલા કમળની કળી જેવું બંધ થયેલું દેખાય છે.
અન્યાન્ય્ અન્યાન્ય્ અનેકાનિ પ્રતિજન્માવધિ પ્રભુઃ । કલ્પયત્ય્ આસનાન્ય્ એષ નાનારૂપાણિ હેલયા
આ સર્વશક્તિમાન સ્વયં ઇચ્છાથી, દરેક જન્મ માટે, અનેક પ્રકારના અને અનેક રૂપના આસન સરળતાથી રચી લે છે.
તત્રેદમ્પ્રથમત્વેન યદૈષ બ્રહ્મણઃ પદાત્ । અવતીર્ણસ્ તદા જ્ઞાનાત્ તસ્યૈવ સુસમસ્ સ્મૃતઃ
આમાંથી, જ્યારે એ પ્રથમ વખત બ્રહ્મની અવસ્થાથી નીચે ઉતરે છે, ત્યારે જ્ઞાનના કારણે તેનું પોતાનું શરીર સુંદર રીતે રચાયેલું માનવામાં આવે છે.
ગર્ભનિદ્રાવ્યપગમે વપુઃ પશ્યતિ ભાસુરમ્ । પ્રાણાપાનપ્રવાહાઢ્યં દ્રવ્યૈર્ એવ વિનિર્મિતમ્
જ્યારે ગર્ભની ઊંઘ દૂર થાય છે, ત્યારે એ પ્રકાશમય શરીર જુએ છે, જે પ્રાણ અને અપાનના પ્રવાહથી ભરેલું અને માત્ર પદાર્થોથી બનેલું હોય છે.
રોમકોટિભિર્ આકીર્ણં દ્વાત્રિંશદ્દશનાન્વિતમ્ । ત્રિસ્થૂણં પઞ્ચદૈવત્યમ્ અધશ્ચરણલાઞ્છિતમ્
તે શરીર રોમકણોથી ઢંકાયેલું છે, બત્રીસ દાંત ધરાવે છે, ત્રણ હાડકાં પર ટકી છે, પંદર દેવતાઓનું નિવાસસ્થાન છે અને નીચે પગના તળવાંના નિશાનોથી શોભાયમાન છે.
પઞ્ચભાગં નવદ્વારં ત્વગ્લેપમસૃણાઙ્ગકમ્ । યુક્તમ્ અઙ્ગુલિવિંશત્યા નખવિંશતિલાઞ્છિતમ્
આ શરીર પાંચ ભાગમાં વહેંચાયેલું છે, નવ દ્વારો ધરાવે છે, અંગો મૃદુ અને લપસેલા છે, વીસ આંગળીઓથી સજ્જ છે અને વીસ નખોના નિશાનોથી અલંકૃત છે.
દ્વિબાહું દ્વિસ્તનં દ્વ્યક્ષં બહ્વક્ષભુજમ્ એવ વા । નીડં ચિત્તવિહઙ્ગસ્ય બિલં મન્મથભોગિનઃ
તેને બે હાથ, બે સ્તન અને બે આંખો છે—ક્યારેક અનેક ખભા અને હાથ પણ હોય છે; એ મનરૂપ પક્ષીના ગૂંજી અને ઇચ્છારૂપ સાપની ગુફા છે.
તૃષ્ણાપિશાચ્યા નિલયં જીવકેસરિકન્દરમ્ । અભિમાનગજાલાનમ્ આનનામ્ભોજશોભિતમ્
તે તૃષ્ણારૂપ રાક્ષસીનું ઘર છે, આત્મારૂપ સિંહની ગુફા છે, અહંકારરૂપ હાથીનું બાંધણ છે અને કમળ જેવા મુખથી શોભાયમાન છે.
અવલોક્ય વપુર્ બ્રહ્મા કાન્તમ્ આત્મીયમ્ ઉત્તમમ્ । ચિન્તયામ્ આસ ભગવાંસ્ ત્રિકાલામલદર્શનઃ
ત્રિકાળમાં સ્પષ્ટ દૃષ્ટિવાળા, પવિત્ર બ્રહ્માએ પોતાનું તેજસ્વી અને શ્રેષ્ઠ રૂપ જોયું અને વિચારોમાં તલીન થયા.
અસ્મિન્ન્ આકાશકુહરે તતે મદુપલાઞ્છિતે । અદૃષ્ટાપારપર્યન્તે પ્રથમં કિમ્ અભૂદ્ ઇતિ
આ આકાશરૂપ ગુફામાં, મધથી શોભાયમાન એવા કિનારે, જ્યાં કોઈ અંત દેખાતો નથી, ત્યાં શરૂઆતમાં શું હતું—એવું તેમણે વિચાર્યું.
ઇતિ ચિન્તિતવાન્ બ્રહ્મા સદ્યોજાતો ઽમલાત્મદૃક્ । અપશ્યત્ સર્ગવૃન્દાનિ સમતીતાન્ય્ અનેકશઃ
આ રીતે વિચાર કરતાં, નવજાત અને નિર્મળ આત્મદૃષ્ટિવાળા બ્રહ્માએ અનેક ભૂતકાળના સર્જનો જોઈ લીધા, જે પહેલેથી જ વિતી ગયા હતા.
અથ સસ્માર સકલાન્ સ સધર્મગુણક્રમાન્ । વસન્તઃ કુસુમાનીવ વેદાન્ વાઙ્મયસંયુતાન્
પછી તેમણે બધા વેદો, તેમનાં કર્તવ્યો અને ગુણોની ક્રમબદ્ધતા સાથે, વસંતમાં ફૂલોની જેમ, અર્થ અને વાણી સાથે સંયુક્ત, યાદ કર્યા.
લીલયા કલ્પયામ્ આસ ચિત્રાસ્ સઙ્કલ્પજાઃ પ્રજાઃ । નાનાચારસમારમ્ભા ગન્ધર્વો નગરં યથા
તે મહાત્માએ સરળતાથી, પોતાના મનથી વિવિધ જાતિના, અલગ અલગ રીતભાત અને વ્યવહારો ધરાવતી પ્રજાઓ સર્જી, જેમ કોઈ ગંધર્વ પોતાના કલ્પનામાં એક શહેર ઊભું કરે.
તાસાં સ્વર્ગાપવર્ગાર્થં ધર્મકામાર્થસિદ્ધયે । અનન્તાનિ વિચિત્રાણિ શાસ્ત્રાણિ સમકલ્પયત્
આ પ્રજાઓને સ્વર્ગ, મોક્ષ અને ધર્મ, કામ તથા અર્થની સિદ્ધિ માટે, તેણે અનંત અને અદભૂત શાસ્ત્રો રચ્યાં.
સૃષ્ટિર્ એવમ્ ઇયં રામ સર્ગે ઽસ્મિન્ સ્થિતિમ્ આગતા । વિરિઞ્ચરૂપાન્ મનસઃ પુષ્પલક્ષ્મીર્ મધોર્ ઇવ
હે રામ, આ રીતે આ સૃષ્ટિ બ્રહ્માજીના મનથી, વસંતમાં ફૂલોની શોભા જેમ સ્થિર થાય છે, તેમ આ સર્જનચક્રમાં સ્થાયી થઈ ગઈ.
વિવિધવિરચનૈઃ ક્રિયાવિલાસૈઃ કમલજરૂપધરેણ ચેતસૈવ । રઘુસુત પરિકલ્પનેન નીતા સ્થિતિમ્ અતુલાં જગતીહ સર્ગલક્ષ્મીઃ
હે રઘુકુલનંદન, કમલથી જન્મેલા બ્રહ્માજીના મન દ્વારા, અનેકવિધ રચનાઓ અને રમૂજી ક્રિયાઓથી, આ જગતમાં સર્જનશક્તિ અનન્ય રીતે સ્થાપિત થઈ છે.
એવંસમ્પન્નમ્ એવૈતન્ નકિઞ્ચિદ્ અપિ સંસ્થિતમ્ । શૂન્યમ્ એવ નભોમાત્રં મનોવિલસિતં પરમ્
આ રીતે બધું પૂરું થાય ત્યારે કશું જ સ્થિર રહેતું નથી; ફક્ત વિશાળ આકાશ જેવું ખાલીપો, મનની મહાન લીલા જ બાકી રહે છે.
ન દેશકાલાવ્ એતેન બ્રહ્માણ્ડેનાવૃતૌ ક્વચિત્ । મનાગ્ અપિ મહારૂપવતાપ્ય્ આકાશરૂપિણા
આમાં, બ્રહ્માંડની અંદર ક્યાંય પણ સ્થાન કે સમય જરા પણ નથી, ભલે તે મોટું અને આકાશ જેવું દેખાય.
એતત્ સઙ્કલ્પમાત્રાત્મ સ્વપ્નદૃષ્ટપુરોપમમ્ । યત્રૈતત્ તત્ર નિશ્શૂન્યં કેવલં વ્યોમ સંસ્થિતમ્
આ બધું તો માત્ર કલ્પનાનું સ્વરૂપ છે, જેમ સ્વપ્નમાં શહેર દેખાય છે તેમ; જ્યાં પણ આ દેખાય છે, ત્યાં શુદ્ધ આકાશ સિવાય કશું નથી.
અભિત્તિરાગરચનમ્ અપિ દૃષ્ટમ્ અસન્મયમ્ । અકૃતં કૃતમ્ એવૈતદ્ વ્યોમ્નિ ચિત્રં વિચિત્રકમ્
ભીંતો ઊભી કરવી કે રંગ ચઢાવવો, એ બધું જોવામાં આવે છે, પણ એ ખરેખર નથી; જે બન્યું નથી એ બન્યું એવું લાગે છે, આકાશમાં અદભૂત ચિત્ર જેવું.
મનસા કલ્પિતં સર્વં દેહાદિભુવનત્રયમ્ । સંસૃતૌ કારણં ચૈતચ્ ચક્ષુર્ આલોકને યથા
મનથી જ બધું કલ્પાય છે—દેહ અને ત્રણેય લોક પણ. આ જ જન્મમરણના ફેરફારનું કારણ છે, જેમ આંખથી જ જોવાનું શક્ય બને છે.
આભાસમાત્રં હિ જગદ્ ઘટાવટપટક્રમૈઃ । આવર્તતે ન સદ્રૂપાઃ પૃથક્ કુડ્યાદયસ્ સ્થિતાઃ
આ જગત માત્ર દેખાવ છે, જે માટલાં, ઝૂંપડાં કે કપડાં જેવા રૂપે દેખાય છે; એ બધું સાચું નથી, દીવાલો વગેરે પણ અલગથી ક્યાંય સ્થિર નથી.
મનસેદં શરીરં હિ નિવાસાર્થં પ્રકલ્પિતમ્ । ક્રિમિણા કોશકારેણ સ્વાત્મકોશ ઇવ સ્વયમ્
આ શરીર મન દ્વારા રહેવા માટે રચાયું છે, જેમ કે કીડો પોતે જ પોતાના માટે કોશ બનાવે છે.
ન તદ્ અસ્તિ ન યન્ નામ ચેતસ્ સઙ્કલ્પમન્થરમ્ । ન કરોતિ ન ચાપ્નોતિ દુર્ગમ્ અપ્ય્ અતિદુષ્કરમ્
મન જે કંઈ વિચાર કરે છે, એ બધું સર્જી શકે છે અને પામી શકે છે—even બહુ કઠિન કે અપ્રાપ્ય વસ્તુ પણ; એવું કંઈ નથી કે મનથી બને નહીં કે નામ ન મળે.
સર્વશક્તૌ પરે દેવે કા નામ નનુ શક્તયઃ । ન સમ્ભવન્ત્ય્ આવ્રિયતે યાભિર્ અન્તર્ મનોગુહા
સર્વશક્તિમાન પરમેશ્વરમાં અલગ-અલગ શક્તિઓ નામે કંઈ હોય જ નહીં; એ તો મનની અંદરની ગુફા જે આ શક્તિઓથી ઢંકાયેલી લાગે છે, એટલું જ છે.
સત્તાસત્તે પદાર્થાનાં સર્વેષાં સર્વદૈવ હિ । મહાબાહો સમ્ભવતસ્ સર્વશક્તૌ વિભૌ સતિ
હે મહાબાહુ, સર્વશક્તિમાન અને સર્વવ્યાપક પરમાત્મા હાજર છે એટલે જ બધાં વસ્તુઓનું હોવું કે ન હોવું શક્ય બને છે.
પશ્ય ભાવનયા પ્રાપ્તં મનસા પાદ્મજં વપુઃ । તસ્માત્ તત્કલનં રામ સર્વશક્તિયુતં વિદુઃ
જુઓ, મનથી કલ્પના કરીને કમળમાંથી જન્મેલું શરીર પ્રાપ્ત થાય છે; તેથી, હે રામ, જાણ કે સર્વ સર્જન સર્વશક્તિથી યુક્ત છે.