તતસ્ તાદૃગ્ગુણગણં મનો ભાવયતિ ક્ષણાત્ । સ્વરૂપં ગન્ધવત્ સ્થૂલં યેનોદેષ્યતિ મેદિની
પછી મન એવાં ગુણોથી તરત જ સુગંધવાળું અને સ્થૂળ સ્વરૂપ કલ્પે છે, જેના દ્વારા પૃથ્વી પ્રગટ થાય છે.
અથેદં ભૂતતન્માત્રવેષ્ટિતં તનુતાં જહત્ । વપુર્ વહ્નિકણાકારં સ્ફુરિતં વ્યોમ્નિ પશ્યતિ
પછી, આ સૂક્ષ્મ તત્વોથી ઘેરાયેલું શરીર પોતાની સૂક્ષ્મતા છોડે છે; અને કોઈને આકાશમાં અગ્નિના ચમકતા ચિંકાની જેમ એક તેજસ્વી આકાર દેખાય છે.
અહઙ્કારકલાયુક્તં બુદ્ધિજીવસમન્વિતમ્ । તત્ પુર્યષ્ટકમ્ ઇત્ય્ ઉક્તં ભૂતહૃત્પદ્મષટ્પદઃ
આમાં અહંકારની શક્તિ, બુદ્ધિ અને જીવ સાથે જોડાયેલું જે છે, તેને 'આઠ ભાગવાળું સૂક્ષ્મ શરીર' કહેવામાં આવે છે, જે તત્વોના હૃદય-પદ્મમાં બેઠેલું મધમાખી જેવું છે.
તસ્મિંસ્ તત્ તીવ્રસંવેગાદ્ ભાવયદ્ ભાસુરં વપુઃ । સ્થૂલતાં એતિ પાકેન મનો ભવ્યફલં યથા
તેમાં, મનની તીવ્ર ઇચ્છાથી એક તેજસ્વી શરીર પ્રગટે છે; અને સમય જતાં, જેમ ફળ પકવે છે તેમ, તે સ્થૂળ સ્વરૂપ પામે છે.
મૂષાસ્થદ્રુતહેમાભં સ્ફુરિતં વિમલામ્બરે । સન્નિવેશમ્ અથાદત્તે તત્ તેજસ્ સ્વં સ્વભાવતઃ
પછી, શુદ્ધ આકાશમાં તે શરીર પિઘળેલા સોનાની જેમ ઝગમગતું દેખાય છે; અને પોતાનાં સ્વભાવથી તે તેજ પોતાનું સ્વરૂપ ધારણ કરે છે.
તસ્મિન્ સ્વસન્નિવેશે ઽથ તેજઃપુઞ્જમયે મનઃ । ભજતે ભાવનાં સ્ફારે નિશ્ચિતામ્ આતતાં સ્વતઃ
પછી, એ પોતાના નિવાસસ્થાને, તેજસ્વી પ્રકાશથી બનેલું મન સ્વાભાવિક રીતે એક વિશાળ અને દૃઢ કલ્પનાને સ્વીકારી લે છે.
ઊર્ધ્વં શિરઃપીઠમયીમ્ અધઃ પાદમયીં તથા । પાર્શ્વયોર્ હસ્તસંસ્થાનાં મધ્યે ચોદરધર્મિણીં
ઉપર શિર જેવી બેઠક, નીચે પગ જેવી આધાર, બન્ને બાજુએ હાથની રચના અને વચ્ચે પેટનું સ્વરૂપ મન રચે છે.
પ્રકટાવયવો બાલો જ્વાલાજાલામલાકૃતિઃ । મનોરથવશોપાત્તવપુસ્ તિષ્ઠત્ય્ અસાવ્ અથ
ત્યાં સ્પષ્ટ અંગો ધરાવતો, શુદ્ધ જ્યોતીઓના સમૂહ જેવો એક બાળક દેખાય છે, જે મનની ઇચ્છા પ્રમાણે શરીર ધારણ કરીને ઊભો રહે છે.
એવં સ્વવાસનાવેશાત્ કલ્પિતાઙ્ગં મનો મુનેઃ । નયત્ય્ ઉપચયં દેહં સ્વં સ્વભાવમ્ ઋતુર્ યથા
આ રીતે, પોતાની વાસનાના પ્રભાવથી, મુનિનું મન કલ્પિત અંગો ધરાવતું પોતાનું શરીર વધે છે, જેમ ઋતુઓ પોતાનું સ્વભાવિક પરિણામ લાવે છે.
કાલેન સ્ફુટતામ્ એત્ય ભવત્ય્ અમલવિગ્રહઃ । બુદ્ધિસત્ત્વબલોત્સાહવિજ્ઞાનૈશ્વર્યસંસ્થિતઃ
સમય જતાં, એ સ્વચ્છ અને નિર્મળ રૂપ પામે છે, જેમાં બુદ્ધિ, પવિત્રતા, શક્તિ, ઉત્સાહ, સમજણ અને સ્વામિત્વની સંપત્તિ હોય છે.
સ એષ ભગવાન્ બ્રહ્મા સર્વલોકાધિનાયકઃ । દ્રવત્કનકસઙ્કાશઃ પરમાકાશસમ્ભવઃ
એ જ ભગવાન બ્રહ્મા છે, જે બધા લોકોના અધિપતિ છે, પીગળેલા સોનાની જેમ તેજસ્વી છે અને પરમ આકાશમાંથી પ્રગટ્યા છે.
અથાસૌ પરમાકાશે તિષ્ઠન્ પરમરૂપવાન્ । કલ્પયત્ય્ આત્મનો ગેહમ્ આત્મસ્થશ્ ચિત્તલીલયા
પછી એ પરમ આકાશમાં સ્થિત રહી, શ્રેષ્ઠ રૂપ ધરાવી, પોતાના મનની રમતમાં પોતાનું ઘર રચે છે અને પોતામાં જ સ્થિર રહે છે.
કદાચિત્ કેવલં વ્યોમ પરમં પારવર્જિતમ્ । અનાદિમધ્યપર્યન્તં કદાચિદ્ અમલં પયઃ
ક્યારેક એ માત્ર શુદ્ધ આકાશ જ હોય છે, જે સર્વે ભેદથી પર છે; અને ક્યારેક એ અનાદિ, અમધ્ય અને અનંત શુદ્ધ જળરૂપ હોય છે.
કદાચિત્ કલ્પકાલાગ્નિજ્વાલાભાસુરમણ્ડિતમ્ । કદાચિત્ કાનનં કાન્તં નાભીકમલકુટ્મલમ્
ક્યારેક એ યુગના અંતે ધધકતા અગ્નિની જ્યોતિથી શોભાયમાન બને છે; ક્યારેક એ મનોહર વન બની જાય છે, તો ક્યારેક નાભિમાં આવેલા કમળની કળી જેવું બંધ થયેલું દેખાય છે.
અન્યાન્ય્ અન્યાન્ય્ અનેકાનિ પ્રતિજન્માવધિ પ્રભુઃ । કલ્પયત્ય્ આસનાન્ય્ એષ નાનારૂપાણિ હેલયા
આ સર્વશક્તિમાન સ્વયં ઇચ્છાથી, દરેક જન્મ માટે, અનેક પ્રકારના અને અનેક રૂપના આસન સરળતાથી રચી લે છે.
તત્રેદમ્પ્રથમત્વેન યદૈષ બ્રહ્મણઃ પદાત્ । અવતીર્ણસ્ તદા જ્ઞાનાત્ તસ્યૈવ સુસમસ્ સ્મૃતઃ
આમાંથી, જ્યારે એ પ્રથમ વખત બ્રહ્મની અવસ્થાથી નીચે ઉતરે છે, ત્યારે જ્ઞાનના કારણે તેનું પોતાનું શરીર સુંદર રીતે રચાયેલું માનવામાં આવે છે.
ગર્ભનિદ્રાવ્યપગમે વપુઃ પશ્યતિ ભાસુરમ્ । પ્રાણાપાનપ્રવાહાઢ્યં દ્રવ્યૈર્ એવ વિનિર્મિતમ્
જ્યારે ગર્ભની ઊંઘ દૂર થાય છે, ત્યારે એ પ્રકાશમય શરીર જુએ છે, જે પ્રાણ અને અપાનના પ્રવાહથી ભરેલું અને માત્ર પદાર્થોથી બનેલું હોય છે.
રોમકોટિભિર્ આકીર્ણં દ્વાત્રિંશદ્દશનાન્વિતમ્ । ત્રિસ્થૂણં પઞ્ચદૈવત્યમ્ અધશ્ચરણલાઞ્છિતમ્
તે શરીર રોમકણોથી ઢંકાયેલું છે, બત્રીસ દાંત ધરાવે છે, ત્રણ હાડકાં પર ટકી છે, પંદર દેવતાઓનું નિવાસસ્થાન છે અને નીચે પગના તળવાંના નિશાનોથી શોભાયમાન છે.
પઞ્ચભાગં નવદ્વારં ત્વગ્લેપમસૃણાઙ્ગકમ્ । યુક્તમ્ અઙ્ગુલિવિંશત્યા નખવિંશતિલાઞ્છિતમ્
આ શરીર પાંચ ભાગમાં વહેંચાયેલું છે, નવ દ્વારો ધરાવે છે, અંગો મૃદુ અને લપસેલા છે, વીસ આંગળીઓથી સજ્જ છે અને વીસ નખોના નિશાનોથી અલંકૃત છે.
દ્વિબાહું દ્વિસ્તનં દ્વ્યક્ષં બહ્વક્ષભુજમ્ એવ વા । નીડં ચિત્તવિહઙ્ગસ્ય બિલં મન્મથભોગિનઃ
તેને બે હાથ, બે સ્તન અને બે આંખો છે—ક્યારેક અનેક ખભા અને હાથ પણ હોય છે; એ મનરૂપ પક્ષીના ગૂંજી અને ઇચ્છારૂપ સાપની ગુફા છે.
તૃષ્ણાપિશાચ્યા નિલયં જીવકેસરિકન્દરમ્ । અભિમાનગજાલાનમ્ આનનામ્ભોજશોભિતમ્
તે તૃષ્ણારૂપ રાક્ષસીનું ઘર છે, આત્મારૂપ સિંહની ગુફા છે, અહંકારરૂપ હાથીનું બાંધણ છે અને કમળ જેવા મુખથી શોભાયમાન છે.
અવલોક્ય વપુર્ બ્રહ્મા કાન્તમ્ આત્મીયમ્ ઉત્તમમ્ । ચિન્તયામ્ આસ ભગવાંસ્ ત્રિકાલામલદર્શનઃ
ત્રિકાળમાં સ્પષ્ટ દૃષ્ટિવાળા, પવિત્ર બ્રહ્માએ પોતાનું તેજસ્વી અને શ્રેષ્ઠ રૂપ જોયું અને વિચારોમાં તલીન થયા.
અસ્મિન્ન્ આકાશકુહરે તતે મદુપલાઞ્છિતે । અદૃષ્ટાપારપર્યન્તે પ્રથમં કિમ્ અભૂદ્ ઇતિ
આ આકાશરૂપ ગુફામાં, મધથી શોભાયમાન એવા કિનારે, જ્યાં કોઈ અંત દેખાતો નથી, ત્યાં શરૂઆતમાં શું હતું—એવું તેમણે વિચાર્યું.
ઇતિ ચિન્તિતવાન્ બ્રહ્મા સદ્યોજાતો ઽમલાત્મદૃક્ । અપશ્યત્ સર્ગવૃન્દાનિ સમતીતાન્ય્ અનેકશઃ
આ રીતે વિચાર કરતાં, નવજાત અને નિર્મળ આત્મદૃષ્ટિવાળા બ્રહ્માએ અનેક ભૂતકાળના સર્જનો જોઈ લીધા, જે પહેલેથી જ વિતી ગયા હતા.
અથ સસ્માર સકલાન્ સ સધર્મગુણક્રમાન્ । વસન્તઃ કુસુમાનીવ વેદાન્ વાઙ્મયસંયુતાન્
પછી તેમણે બધા વેદો, તેમનાં કર્તવ્યો અને ગુણોની ક્રમબદ્ધતા સાથે, વસંતમાં ફૂલોની જેમ, અર્થ અને વાણી સાથે સંયુક્ત, યાદ કર્યા.
લીલયા કલ્પયામ્ આસ ચિત્રાસ્ સઙ્કલ્પજાઃ પ્રજાઃ । નાનાચારસમારમ્ભા ગન્ધર્વો નગરં યથા
તે મહાત્માએ સરળતાથી, પોતાના મનથી વિવિધ જાતિના, અલગ અલગ રીતભાત અને વ્યવહારો ધરાવતી પ્રજાઓ સર્જી, જેમ કોઈ ગંધર્વ પોતાના કલ્પનામાં એક શહેર ઊભું કરે.
તાસાં સ્વર્ગાપવર્ગાર્થં ધર્મકામાર્થસિદ્ધયે । અનન્તાનિ વિચિત્રાણિ શાસ્ત્રાણિ સમકલ્પયત્
આ પ્રજાઓને સ્વર્ગ, મોક્ષ અને ધર્મ, કામ તથા અર્થની સિદ્ધિ માટે, તેણે અનંત અને અદભૂત શાસ્ત્રો રચ્યાં.
સૃષ્ટિર્ એવમ્ ઇયં રામ સર્ગે ઽસ્મિન્ સ્થિતિમ્ આગતા । વિરિઞ્ચરૂપાન્ મનસઃ પુષ્પલક્ષ્મીર્ મધોર્ ઇવ
હે રામ, આ રીતે આ સૃષ્ટિ બ્રહ્માજીના મનથી, વસંતમાં ફૂલોની શોભા જેમ સ્થિર થાય છે, તેમ આ સર્જનચક્રમાં સ્થાયી થઈ ગઈ.
વિવિધવિરચનૈઃ ક્રિયાવિલાસૈઃ કમલજરૂપધરેણ ચેતસૈવ । રઘુસુત પરિકલ્પનેન નીતા સ્થિતિમ્ અતુલાં જગતીહ સર્ગલક્ષ્મીઃ
હે રઘુકુલનંદન, કમલથી જન્મેલા બ્રહ્માજીના મન દ્વારા, અનેકવિધ રચનાઓ અને રમૂજી ક્રિયાઓથી, આ જગતમાં સર્જનશક્તિ અનન્ય રીતે સ્થાપિત થઈ છે.
એવંસમ્પન્નમ્ એવૈતન્ નકિઞ્ચિદ્ અપિ સંસ્થિતમ્ । શૂન્યમ્ એવ નભોમાત્રં મનોવિલસિતં પરમ્
આ રીતે બધું પૂરું થાય ત્યારે કશું જ સ્થિર રહેતું નથી; ફક્ત વિશાળ આકાશ જેવું ખાલીપો, મનની મહાન લીલા જ બાકી રહે છે.