કેચિચ્ ચિરેણ કાલેન ભવિષ્યન્મુક્તયશ્ શઠાઃ । કેચિદ્ દ્વિષન્તિ દુર્ભાવાઃ કેવલીભાવમ્ આત્મનઃ
કેટલાક લાંબા સમય પછી મુક્ત થનાર છે, ભલે એમાં દંભ હોય; કેટલાક દુર્ભાવનાવાળા છે, જે પોતાના શુદ્ધ સ્વરૂપને પસંદ નથી કરતા.
કેચિજ્ જાતા જગત્ય્ અસ્મિન્ કેચિદ્ અન્યત્ર સંસ્થિતાઃ । કેચિન્ નેહ ન ચાન્યત્ર પરે એવ પદે સ્થિતાઃ
કેટલાક આ જગતમાં જન્મે છે, કેટલાક બીજે સ્થિર છે; કેટલાક તો અહીં પણ નથી અને બીજે પણ નથી, એ માત્ર પરમ પદમાં જ સ્થિત છે.
કેચિન્ મહેન્દ્રમલયસહ્યમન્દરમેરવઃ । કેચિત્ ક્ષારદધિક્ષીરઘૃતેક્ષુજલરાશયઃ
કેટલાક મહેન્દ્ર, મલય, સહ્ય, મન્દર અને મેરુ જેવા મહાન પર્વત છે; કેટલાક તો ખારું, દુધાળું, ઘીનું, ઈખનું અને પાણીનું સમુદ્ર છે.
કેચિદ્ વિશાલાઃ કકુભઃ કેચિન્ નદ્યો મહારયાઃ । કેચિત્ સ્ત્રિયઃ કાન્તદૃશઃ કેચિચ્ છણ્ઢનપુંસકાઃ
કેટલાક દિશાઓ વિશાળ છે, કેટલીક નદીઓ મહાન છે; કેટલીક સ્ત્રીઓ મોહક રૂપવાળી છે, તો કેટલાક ભયાનક હિજડા છે.
કેચિત્ પ્રબુદ્ધમતયઃ કેચિજ્ જડતરાશયાઃ । કેચિજ્ જ્ઞાનોપદેષ્ટારઃ કેચિદ્ આત્તસમાધયઃ
કેટલાક લોકોનું બુદ્ધિ જાગૃત છે, તો કેટલાકનું મન મંદ છે; કેટલાક જ્ઞાન આપનારા છે, અને કેટલાક પૂર્ણ એકાગ્રતામાં લીન છે.
જીવાસ્ સ્વવાસનાવેશવિવશાશયતાં ગતાઃ । એતાસ્વ્ એતાસ્વ્ અવસ્થાસુ સંસ્થિતા બદ્ધભાવનાઃ
જીવો પોતાની વાસનાઓથી ઘેરાઈને, બેભાન બની ગયા છે; એ વિવિધ અવસ્થાઓમાં પોતાનાં વિચારોથી બંધાઈને રહે છે.
વિહરન્તિ જગત્કોશે નિપતન્ત્ય્ ઉત્પતન્તિ ચ । કન્દુકા ઇવ હસ્તેન મૃત્યુનાવિરતં હતાઃ
એ લોકો જગતના ખજાનામાં ફરતા રહે છે, ક્યારેક પડી જાય છે તો ક્યારેક ઊભા થાય છે; મૃત્યુના હાથથી સતત માર ખાઈ, તેઓ ગોળાની જેમ ઉછળતા રહે છે.
આશાપાશશતાબદ્ધા વાસનાભારધારિણઃ । કાયાત્ કાયમ્ ઉપાયાન્તિ વૃક્ષાદ્ વૃક્ષમ્ ઇવાણ્ડજાઃ
અનેક ઇચ્છાના બંધનથી બંધાયેલા અને મનની વૃત્તિઓનું ભાર વહન કરતા, એ લોકો શરીરથી શરીર ભટકતા રહે છે, જેમ પક્ષીઓ એક વૃક્ષ પરથી બીજા વૃક્ષે જાય છે.
અનન્તાનન્તસઙ્કલ્પકલ્પનોત્પાતમાયયા । ઇન્દ્રજાલં વિતન્વાના જગન્મયમ્ ઇદં મહત્
અનંત અને અનગણ્ય કલ્પનાઓ અને મનની માયાથી, એ લોકો આ વિશાળ જગતને એક ભ્રમ જેવી રીતે રચે છે.
તાવદ્ ભ્રમન્તિ સંસારે વારીવાવર્તરાશયઃ । યાવન્ મૂઢા ન પશ્યન્તિ સ્વમ્ આત્માનમ્ અનિન્દિતમ્
જ્યાં સુધી મૂર્ખતા રહે છે અને પોતાનું નિર્દોષ સ્વરૂપ દેખાતું નથી, ત્યાં સુધી એ લોકો સંસારના સમુદ્રમાં, વાવાઝોડાની લહેરો જેવી ભટકતા રહે છે.
દૃષ્ટ્વાત્માનમ્ અસત્ ત્યક્ત્વા સત્યામ્ આસાદ્ય સંવિદમ્ । કાલેન પદમ્ આગત્ય જાયન્તે નેહ તે પુનઃ
જ્યારે પોતાનું સાચું સ્વરૂપ જાણી, અસત્યને ત્યજી, સાચી સમજ પ્રાપ્ત થાય છે, ત્યારે સમય જતાં તેઓ પરમ અવસ્થાએ પહોંચી જાય છે અને ફરી અહીં જન્મતા નથી.
ભુક્ત્વા જન્મસહસ્રાણિ જ્ઞાનેન તપસાથ વા । પરમેષ્ઠિપદં પ્રાપ્ય કેચિદ્ યાન્તિ પરં પદમ્
હજારો જન્મ ભોગવીને, ક્યારેક જ્ઞાનથી કે ક્યારેક તપથી, કેટલાક પરમેશ્વરનું સર્વોચ્ચ સ્થાન મેળવે છે અને અંતે પરમ લક્ષ્ય સુધી પહોંચે છે.
કેચિચ્ છક્રત્વમ્ અપ્ય્ ઉચ્ચૈઃ પ્રાપ્ય તુચ્છતયા ધિયઃ । પુનસ્ તિર્યક્ત્વમ્ આયાન્તિ તિર્યક્ત્વાન્ નરતામ્ અપિ
કેટલાક લોકો, ઇન્દ્રનું પણ ઉન્નત સ્થાન પામ્યા પછી, મનમાં તુચ્છતા અનુભવતા, ફરીથી પશુ જન્મમાં જાય છે અને ત્યાંથી માનવ જન્મ પણ મેળવે છે.
કેચિન્ મહાધિયસ્ સન્ત ઉત્પદ્ય બ્રહ્મણઃ પદાત્ । તદૈવ જન્મનૈકેન તત્રૈવ પ્રવિશન્ત્ય્ અલમ્
કેટલાક મહાન બુદ્ધિશાળી, બ્રહ્માના સ્થાનથી જન્મે છે અને એ જ એક જન્મમાં પૂર્ણપણે ત્યાં જ લીન થઈ જાય છે.
બ્રહ્માણ્ડેષ્વ્ ઇતરેષ્વ્ અન્યે તેનૈતે જીવરાશયઃ । પ્રયાન્તિ પદ્મોદ્ભવતામ્ અન્યે ચ હરતામ્ અપિ
બીજાં અનેક જીવાત્માઓ, બીજા બ્રહ્માંડોમાં, ક્યારેક કમળમાંથી જન્મે છે, તો ક્યારેક હરિનું સ્થાન પણ મેળવે છે; એમ કરીને દરેક જીવ પોતપોતાના માર્ગે આગળ વધે છે.
અન્યે પ્રયાન્તિ તિર્યક્ત્વમ્ અન્યે ચ સુરતામ્ અપિ । અન્યે ઽપિ નાગતાં રામ યથૈવેહ તથૈવ હિ
કેટલાંક જીવો પશુ અવસ્થામાં જાય છે, કેટલાક દેવ અવસ્થામાં પહોંચે છે, અને કેટલાક તો કોઈ અવસ્થા પણ પ્રાપ્ત કરતા નથી, હે રામ, જેમ અહીં છે એમ જ ત્યાં પણ છે.
યથેદં હિ જગત્ સ્ફારં તથાન્યાનિ જગન્તિ હિ । વિદ્યન્તે સમતીતાનિ ભવિષ્યન્તિ ચ ભૂરિશઃ
જેમ આ જગત વિશાળ છે, તેમ અનેક બીજા જગતો પણ છે; ઘણા જગતો વીતી ગયા છે અને અનેક નવા જગતો થવાના બાકી છે.
અન્યેનાન્યેન ચિત્રેણ ક્રમેણાન્યેન હેતુના । વિચિત્રાસ્ સૃષ્ટયસ્ તેષામ્ આપતન્તિ પતન્તિ ચ
વિવિધ કારણોથી અને અલગ અલગ રીતે, તેમની માટે નવી નવી સર્જનાઓ સતત ઊભી થાય છે અને લય પામે છે.
કાશ્ચિદ્ ગન્ધર્વતાં યાન્તિ કાશ્ચિદ્ ગચ્છન્તિ યક્ષતામ્ । કાશ્ચિત્ પ્રયાન્તિ સુરતાં કાશ્ચિદ્ આયાન્તિ દૈત્યતામ્
કેટલાક ગંધર્વ અવસ્થામાં જાય છે, કેટલાક યક્ષ બને છે, કેટલાક સ્વર્ગ સ્ત્રી અવસ્થામાં પહોંચે છે અને કેટલાક દૈત્ય અવસ્થામાં પ્રવેશ કરે છે.
યેનૈવ વ્યવહારેણ બ્રહ્માણ્ડે ઽસ્મિઞ્ જનાસ્ સ્થિતાઃ । તેનૈવાન્યેષુ તિષ્ઠન્તિ સન્નિવેશાવિલક્ષણાઃ
જે રીતે લોકો આ બ્રહ્માંડમાં જીવતા રહે છે, એ જ રીતે બીજા બ્રહ્માંડોમાં પણ રહે છે, બસ વ્યવસ્થા અલગ હોય છે.
સ્વસ્વભાવવશાવેશાદ્ અન્યોઽન્યપરિઘટ્ટનૈઃ । સૃષ્ટયઃ પરિવર્તન્તે તરઙ્ગિણ્યા ઇવોર્મયઃ
પોતાના સ્વભાવની પ્રેરણા અને એકબીજાની અસરથી સૃષ્ટિઓ સતત ફેરવાતી રહે છે, જેમ નદીમાં તરંગો ઊઠે અને ઓગળી જાય.
આવિર્ભાવતિરોભાવૈર્ ઉન્મજ્જનનિમજ્જનૈઃ । સૃષ્ટયઃ પરિવર્તન્તે તરઙ્ગિણ્યા ઇવોર્મયઃ
પ્રગટ અને અદૃશ્ય થવાથી, ઊભરાવા અને ઓગળવાથી, સૃષ્ટિઓ પણ સતત ફેરવાતી રહે છે, જેમ નદીમાં તરંગો આવે અને જાય.
નિર્યાન્ત્ય્ અવિરતં તસ્માત્ પરસ્માજ્ જીવરાશયઃ । અનિર્દેશ્યાત્ સ્વસંવેદ્યાત્ તત્રૈવાશુ સ્ફુરન્તિ ચ
તે અવિર્ણ્ય અને પોતે અનુભવી એવા સ્ત્રોતમાંથી જીવધારાઓ સતત બહાર આવે છે અને ત્યાં જ તરત પ્રકાશિત થાય છે.
દીપાદ્ ઇવાલોકદૃશસ્ સૂર્યાદ્ ઇવ મરીચયઃ । કણાસ્ તપ્તાયસ ઇવ સ્ફુલિઙ્ગા ઇવ પાવકાત્
જેમ દીવા પરથી પ્રકાશ દેખાય છે, સૂર્યમાંથી કિરણો ફેલાય છે, ગરમ લોખંડમાંથી કણો નીકળે છે અને અગ્નિમાંથી ચિંહાંટા ઉડે છે,
કાલાદ્ ઇવર્તવશ્ ચિત્રા આમોદાઃ કુસુમાદ્ ઇવ । શીકરા ઇવ પાતામ્બુપૂરાદ્ અબ્ધેર્ ઇવોર્મયઃ
તેમ સમયથી ઋતુઓ આવે છે, ફૂલોમાંથી સુગંધ ફેલાય છે, પડતા પાણીમાંથી બિંદુઓ પડે છે અને દરિયાથી લહેરો ઊઠે છે,
ઉત્પત્યોત્પત્ય કાલેન ત્યક્ત્વા દેહપરમ્પરાઃ । સ્વક એવ પદે યાન્તિ વિલયં જીવરાશયઃ
આ રીતે, સમય સાથે જીવોની ધારા વારંવાર જન્મે છે અને પોતાનું શરીર છોડીને અંતે પોતાના મૂળ સ્વરૂપમાં વિલીન થઈ જાય છે.
અવિરલમ્ ઇયમ્ આતતા સ્થિતોચ્ચૈર્ ભવતિ વિનશ્યતિ વર્ધતે મુધૈવ । ત્રિભુવનરચનાવિમોહમાયા પરમપદે લહરીવ વારિરાશૌ
આ સૃષ્ટિ સતત વ્યાપેલી છે, ક્યારેક ઊંચી ઊભી રહે છે, ક્યારેક નાશ પામે છે, ક્યારેક વધે છે—પણ આ બધું વ્યર્થ છે. ત્રણ લોકની રચનાનું આ મોહરૂપ માયાજાળ છે, જે પરમપદમાં દરિયાની લહેર જેવી છે.
ક્રમેણાનેન યેનાપ્તા જીવેન સ્થિતિર્ આત્મનઃ । સ કથં ભગવન્ દેહં સમાદત્તે ઽસ્થિપઞ્જરમ્
હે પ્રભુ, જે રીતે જીવ આત્મામાં સ્થિરતા પામે છે, એ રીતે એ હાડકાંના પાંજરા જેવું શરીર કેવી રીતે ધારણ કરે છે?
પૂર્વમ્ એવ મયા પ્રોક્તં રામ કિં નાવબુધ્યસે । પૂર્વાપરવિચારાર્હા શેમુષી ક્વ ગતા તવ
હે રામ, મેં આ પહેલાં જ સમજાવ્યું છે, તને સમજાયું નથી શું? તારી જે વિવેકશક્તિ હતી, જે ભૂતકાળ અને ભવિષ્યનું વિચાર કરી શકે, એ ક્યાં ગઈ?
યદ્ ઇદં હિ શરીરાદિ જગત્ સ્થાવરજઙ્ગમમ્ । આભાસમાત્રમ્ એવૈતદ્ અસત્ સ્વપ્ન ઇવોત્થિતમ્
આ શરીર અને આખું જગત, ચાલતું કે અચળ, માત્ર દેખાવ જ છે; એ ખોટું છે, સ્વપ્નમાં જેવું કંઈક દેખાય એ રીતે.