અદૃશ્યમ્ અપિ શૈલેન્દ્રસમભારભરાવહમ્ । જરામરણશાખાઢ્યં સંસારવિષદુર્દ્રુમમ્
જોતાં ન દેખાતું છતાં પહાડ જેટલું ભાર વહન કરતું, વૃદ્ધાવસ્થા અને મૃત્યુની ડાળીઓથી શોભિત, સંસારનું ઝેરી અને ભયાનક વૃક્ષ.
ઇમં સંસારમ્ અખિલમ્ આશાપાશવિધાયકમ્ । દધદ્ અન્તઃ ફલૈર્ હીનં વટધાના વટં યથા
આ આખું સંસાર આશાની ગાંઠે બંધાયેલું છે, અંદરથી ફળ વગરનું છે, જાણે વટના બીજમાં વટવૃક્ષ છે પણ એ પણ નિષ્ફળ છે.
ચિન્તાનલશિખાદગ્ધં કોપાજગરચર્વિતમ્ । કામાબ્ધિકલ્લોલહતં વિસ્મૃતાત્મપિતામહમ્
ચિંતા રૂપ અગ્નિની જ્વાળામાં દાઝાયું છે, ક્રોધ રૂપ અજગરના ચપટામાં ચાવાયું છે, કામના સમુદ્રની લહેરોમાં તોડાયું છે, અને પોતાનું મૂળ ભૂલી ગયું છે.
મૃગં યૂથાદ્ ઇવ ભ્રષ્ટં શોકોપહતચેતનમ્ । પતઙ્ગકમ્ ઇવોજ્જ્વાલે દગ્ધં વિષયપાવકે
જેમ હરણ ટોળાથી છૂટું પડે અને દુઃખથી મન હારું થાય, તેમ જ વિષયની આગમાં પતંગિયા જેવું બળી જાય છે.
છિન્નમૂલમ્ ઇવામ્ભોજં પરમાં મ્લાનિમ્ આગતમ્ । છિન્નાશમ્ આત્મનસ્ સ્થાનાદ્ વિદેશાસઙ્ગદુસ્સ્થિતમ્
જેમ જડથી કપાયેલું કમળ સુકાઈ જાય છે, તેમ આશા તૂટી જાય છે, પોતાનું સ્થાન ગુમાવી વિદેશમાં મુશ્કેલી સહે છે.
વિષયાહિષુ મધ્યસ્થં મિત્રરૂપેષુ શત્રુષુ । દશાખદાસ્વ્ અનન્તાસુ લુઠિતં સઙ્કટાસ્વ્ અતિ
ઇન્દ્રિયસુખોમાં, મિત્ર જેવો કે દુશ્મન જેવો દેખાતા લોકો વચ્ચે, અનેક અવસ્થાઓમાં ફંગોળાતો અને મુશ્કેલ પરિસ્થિતિઓમાં ખૂબ જ તકલીફ પામતો મનુષ્ય છે.
દુઃખે નિપતિતં ઘોરે વિહગં વાગુરે યથા । આબદ્ધાસ્થં જગજ્જાલે શૂન્યે ગન્ધર્વપત્તને
ભયાનક દુઃખમાં પડેલો, જેમ પંખી ફાંદામાં ફસાઈ જાય છે તેમ, જગતના જાળમાં બંધાયેલો અને ગંધર્વનગર જેવી ખાલી જગ્યામાં અટવાયેલો છે.
ઉહ્યમાનમ્ અનર્થાબ્ધૌ મનો વિષયવિદ્રુતમ્ । ઉદ્ધરામરસઙ્કાશ માતઙ્ગમ્ ઇવ કર્દમાત્
મન ઇન્દ્રિયસુખોની પાછળ દોડતું અનર્થના દરિયામાં ડૂબતું જાય છે; હે રામ, અમૃત જેવી શક્તિથી, હાથીને કાદવમાંથી બહાર ખેંચો તેમ, તેને ઉંચક.
બલીવર્દવદ્ આમગ્નં મનો મનનપલ્વલે । આલૂનશીર્ણાવયવં બલાદ્ રામ સમુદ્ધર
મન વિચારના કાદવમાં બળદની જેમ ડૂબેલું છે, તેના અંગો ઘાયલ અને ફાટેલા છે; હે રામ, તેને જોરથી બહાર કાઢ.
શુભાશુભપ્રસરપરાહતાકૃતૌ જ્વલજ્જરામરણવિષાદમૂર્છિતે । દયેહ ન સ્વમનસિ યસ્ય જાયતે નરાકૃતિસ્ સ જગતિ રામ રાક્ષસઃ
હે રામ, જે મનુષ્યનું મન સારા-ખરાબ પ્રસંગોમાં, વૃદ્ધાવસ્થા, મૃત્યુ અને દુઃખની આગમાં બળી જતાં પણ, કદી દયા પેદા કરતું નથી, એવો માણસ જગતમાં માનવરૂપે રાક્ષસ જ છે.
એવં જીવાશ્ ચિતો ભાવાદ્ ભવભાવનયા હતાઃ । બ્રહ્મણો ઽકલિતાકારાલ્ લક્ષશો ઽપિ ચ કોટિશઃ
આ રીતે, મનમાંથી ઊભેલા સંસારના વિચારથી અસંખ્ય જીવો પોતાનું સાચું સ્વરૂપ ગુમાવીને વિનાશ પામે છે, અને તેઓ બ્રહ્મનું સાચું સ્વરૂપ ઓળખી શકતા નથી.
સઙ્ખ્યાતીતાઃ પુરા જાતા જાયન્તે ઽદ્યાપિ ચાભિતઃ । ઉત્પતિષ્યન્તિ ચૈવાન્યે કણૌઘા ઇવ નિર્ઝરાત્
અગણિત જીવો અગાઉથી જન્મી ચૂક્યા છે, આજેય ચારે તરફ જન્મી રહ્યા છે, અને ભવિષ્યમાં પણ waterfallમાંથી નીકળતા રેતીના કણોની જેમ અનેક જન્મતા રહેશે.
સ્વવાસનાવશાવેશાદ્ આશાવિવશતાં ગતાઃ । દશાસ્વ્ અતિવિચિત્રાસુ સ્વયં નિગડિતાશયાઃ
પોતાનાં સંસ્કારોના જોરથી, આ જીવો ઇચ્છાઓના વશ બની જાય છે અને પોતાની જ મનની ગાંઠમાં, અનેક પ્રકારની સ્થિતિઓમાં, પોતે જ બંધાઈ જાય છે.
અનારતં પ્રતિદિશં પ્રતિદેશં જલે સ્થલે । જાયન્તે ચ મ્રિયન્તે ચ બુદ્બુદા ઇવ વારિણિ
દરેક દિશામાં, પાણીમાં કે જમીન પર, સતત જીવો જન્મે છે અને મરે છે, એ પાણીમાંના ફુગ્ગાઓ જેવી જ વાત છે.
કેચિત્ પ્રથમજન્માનઃ કેચિજ્ જન્મવશાતિગાઃ । કેચિચ્ ચાસઙ્ખ્યજન્માનઃ કેચિજ્ જન્મશતાન્તરાઃ
કેટલાક માટે આ પહેલું જન્મ છે, કેટલાક જન્મના બંધનથી પાર થયા છે, કેટલાકને અનગણિત જન્મ મળ્યા છે અને કેટલાકને સૈંકડો જન્મ વચ્ચેનો અંતર છે.
ભવિષ્યજ્જાતયઃ કેચિત્ કેચિદ્ ભૂતમહાભવાઃ । વર્તમાનભવાઃ કેચિત્ કેચિચ્ ચાભવતાં ગતાઃ
કેટલાક હજી જન્મવાનાં બાકી છે, કેટલાક ભૂતકાળના મહાન જીવ છે, કેટલાક વર્તમાનમાં છે અને કેટલાક પહેલેથી જ નથી રહ્યા.
કેચિત્ કલ્પસહસ્રાણિ જાયમાનાઃ પુનઃ પુનઃ । એકામ્ એવાશ્રિતા યોનિં કેચિદ્ યોન્યન્તરં શ્રિતાઃ
કેટલાક હજારો કલ્પ સુધી વારંવાર જન્મે છે અને એ જ યોનિમાં આવે છે, જ્યારે કેટલાક અલગ અલગ યોનિમાં જન્મે છે.
કેચિન્ મહાદુઃખહતાઃ કેચિદ્ અલ્પવયસ્સ્થિતાઃ । કેચિદ્ અત્યન્તમ્ ઉદિતાઃ કેચિદ્ અર્કા ઇવોદિતાઃ
કેટલાંક મોટા દુઃખમાં ડૂબેલા છે, કેટલાંક તો હજુ યુવાનીમાં જ છે, કેટલાંક ખૂબ ઊંચે ઉઠી ગયા છે, અને કેટલાંક તો સુર્ય જેવી તેજસ્વી રીતે ઝળહળી રહ્યા છે.
કેચિત્ કિન્નરગન્ધર્વવિદ્યાધરમહોરગાઃ । કેચિદ્ અર્કેન્દ્રવરુણત્ર્યક્ષાધોઽક્ષજપદ્મજાઃ
કેટલાંક કિન્નર, ગંધર્વ, વિદ્યાાધર કે મહાન સાપ છે; કેટલાંક સુર્ય, ઇન્દ્ર, વરુણ, ત્રિનેત્રવાળા, પાતાળના સ્વામી અથવા બ્રહ્માથી જન્મેલા છે.
કેચિત્ કુમ્ભાણ્ડવેતાલયક્ષરક્ષઃપિશાચકાઃ । કેચિદ્ બ્રાહ્મણભૂપાલવૈશ્યશૂદ્રગણાસ્ સ્મૃતાઃ
કેટલાંક કુંભાંડા, ભૂત, યક્ષ, રાક્ષસ કે પિશાચ છે; કેટલાંક બ્રાહ્મણ, રાજા, વેપારી કે શૂદ્ર તરીકે ઓળખાય છે.
કેચિચ્ છ્વપચચણ્ડાલકિરાતખશપુક્કસાઃ । કેચિત્ તૃણૌષધીપત્ત્રફલમૂલપદં ગતાઃ
કેટલાંક શ્વપચ, ચંડાળ, કિરાત, ખશ કે પુક્કસ છે; કેટલાંક ઘાસ, ઔષધી, પાંદડા, ફળ કે મૂળના રૂપમાં સ્થિર થયા છે.
કેચિદ્ વનલતાગુલ્મતૃણોપલદશોષિતાઃ । કેચિત્ કદમ્બજમ્બીરસાલતાલતમાલકાઃ
કેટલાક જંગલની વેલીઓ, ઝાડીઓ, ઘાસ અને شبنمથી સુકાઈ ગયા છે; કેટલાક કદંબ, જાંબુ, સાલ, તાળ અને તમાલના વૃક્ષો છે.
કેચિદ્ વિભવસમ્ભારમત્તસામન્તભૂમિપાઃ । કેચિચ્ ચીરામ્બરચ્છન્ના મુનિમૌનમ્ ઉપાશ્રિતાઃ
કેટલાક ધનના ઘમંડમાં ચૂર રાજાઓ છે; કેટલાક છાલના કપડાં પહેરીને ઋષિજનની મૌનતા અપનાવી છે.
કેચિદ્ ભુજગગોનાસક્રિમિકીટપિપીલકાઃ । કેચિન્ મૃગેન્દ્રમહિષમૃગર્ક્ષચમરૈણકાઃ
કેટલાક સાપ, ગાય, હાથી, કીડા, જીવાત અને ચૂંટીઓ છે; કેટલાક સિંહ, ભેંસ, હરણ, રીંછ, યાક અને કસ્તુરા છે.
કેચિત્ સારસચક્રાહ્વબલાકાબકકોકિલાઃ । કેચિત્ કમલકલ્હારકુમુદોત્પલતાં ગતાઃ
કેટલાક સારસ, ચક્રવાક, બગલા, કાગડા અને કોયલ છે; કેટલાક કમળ, કળહાર, કુમુદ અને ઉત્પલ બની ગયા છે.
કેચિત્ કરભમાતઙ્ગપતઙ્ગવૃષગર્દભાઃ । કેચિદ્ દ્વિરેફમષકપુત્તિકાદંશવંશજાઃ
કેટલાક ઊંટ, હાથી, પતંગિયા, વાછરડા અને ગધેડા છે; તો કેટલાક મધમાખી, મચ્છર, માખી, નાનાં જીવાતો અને દંશ આપતા જીવના વંશજ છે.
કેચિદ્ આપદ્બલાક્રાન્તાઃ કેચિત્ સમ્પદમ્ આગતાઃ । કેચિત્ સ્થિતાસ્ સ્વર્ગપુરે કેચિન્ નરકમ્ આસ્થિતાઃ
કેટલાક મુશ્કેલીમાં ફસાયા છે, કેટલાકને સમૃદ્ધિ મળી છે; કેટલાક સ્વર્ગના શહેરમાં રહે છે અને કેટલાક નરકમાં વસે છે.
ઋક્ષચક્રગતાઃ કેચિદ્ વૃક્ષરન્ધ્રગતાઃ પરે । વાતરૂપે સ્થિતાઃ કેચિત્ કેચિદ્ વ્યોમપદે સ્થિતાઃ
કેટલાક તારાઓના ગોળમાં છે, કેટલાક વૃક્ષોના ખાડામાં રહે છે; કેટલાક પવનરૂપે છે અને કેટલાક આકાશમાં સ્થિર છે.
સૂર્યાંશુષુ સ્થિતાઃ કેચિત્ કેચિદ્ ઇન્દ્વંશુષુ સ્થિતાઃ । કેચિત્ તૃણલતાગુલ્મરસસ્વાદુષ્વ્ અવસ્થિતાઃ
કેટલાક સૂર્યકિરણોમાં છે, કેટલાક ચાંદનીના કિરણોમાં છે; તો કેટલાક ઘાસ, વેલ અને ઝાડના મીઠા રસમાં વસે છે.
જીવન્મુક્તા ભ્રમન્તીહ કેચિત્ કલ્યાણભાજનમ્ । ચિરમુક્તાસ્ સ્થિતાઃ કેચિન્ નૂનં પરિણતાઃ પરે
કેટલાક જીવિતાવસ્થામાં મુક્ત થઈ અહીં ફરે છે, એ સૌ શુભતાના પાત્ર છે; કેટલાક તો બહુ પહેલાંથી મુક્ત થઈને સ્થિર રહ્યા છે, એ નિશ્ચિતપણે પરમ પદમાં પરિપક્વ થયા છે.