બદ્ધમ્ અસ્મીતિ કલયદ્ વિદ્યાતત્ત્વં જહચ્ છનૈઃ । અવિદ્યાં જનયત્ય્ અન્તર્ જગજ્જઙ્ગલરાક્ષસીમ્
'હું બંધાયેલો છું' એવું માનતાં-માનતાં, તે ધીરે-ધીરે સાચા જ્ઞાનને છોડે છે અને અંદર અજ્ઞાનને જન્મ આપે છે, જે જગતના જંગલમાં ફરતો રાક્ષસ છે.
સ્વસઙ્કલ્પિતતન્માત્રજાલાભ્યન્તરવર્તિ ચ । પરાં વિવશતામ્ એતિ શૃઙ્ખલાબદ્ધસિંહવત્
પોતે જ રચેલા સૂક્ષ્મ તત્વોના જાળમાં રહીને, મન સંપૂર્ણ રીતે લાચાર થઈ જાય છે, જાણે સાંકળે બંધાયેલો સિંહ હોય.
વિચિત્રકાર્યકર્તૃત્વમ્ આહરદ્ વાસનાવશાત્ । સ્વેચ્છામાત્રાનુરચિતા દશાશ્ ચાનુપતન્ નવાઃ
પાછળ છુપાયેલી વાસનાના બળે, મન અનેક પ્રકારના કામો કરનાર બની જાય છે; અને પોતાની ઈચ્છા પ્રમાણે નવી-નવી સ્થિતિઓ ઊભી થાય છે.
ક્વચિન્ મનઃ ક્વચિદ્ બુદ્ધિઃ ક્વચિજ્ જ્ઞાનં ક્વચિત્ ક્રિયા । ક્વચિદ્ એતદ્ અહઙ્કારઃ ક્વચિત્ પુર્યષ્ટકં સ્મૃતમ્
ક્યારેક તેને મન કહેવામાં આવે છે, ક્યારેક બુદ્ધિ, ક્યારેક જ્ઞાન, તો ક્યારેક કર્મ પણ કહેવાય છે. ક્યારેક એ અહંકાર તરીકે ઓળખાય છે અને ક્યારેક તેને સૂક્ષ્મ શરીર પણ કહે છે.
ક્વચિત્ પ્રકૃતિર્ ઇત્ય્ ઉક્તં ક્વચિન્ માયેતિ કલ્પિતમ્ । ક્વચિન્ મન ઇતિ પ્રોક્તં ક્વચિત્ કર્મેતિ સંસ્થિતમ્
ક્યારેક તેને પ્રકૃતિ કહે છે, ક્યારેક માયા તરીકે કલ્પના થાય છે, ક્યારેક મન કહેવાય છે અને ક્યારેક તે કર્મરૂપે સ્થિર થાય છે.
ક્વચિદ્ બન્ધ ઇતિ ખ્યાતં ક્વચિચ્ ચિત્તમ્ ઇતિ સ્ફુટમ્ । પ્રોક્તં ક્વચિદ્ અવિદ્યેતિ ક્વચિદ્ ઇચ્છેતિ સઙ્ગતમ્
ક્યારેક તેને બંધન કહેવાય છે, ક્યારેક સ્પષ્ટપણે ચિત્ત કહે છે, ક્યારેક તેને અવિદ્યા કહે છે અને ક્યારેક ઇચ્છા સાથે જોડાય છે.
તદ્ એતદ્ આબદ્ધમ્ ઇહ ચિત્તં રાઘવ દુઃખિતમ્ । તૃષ્ણાશોકસમાવિષ્ટં રોગાયતનમ્ આતુરમ્
રાઘવ, અહીં બાંધાયેલું આ મન દુઃખી છે, તૃષ્ણા અને શોકથી ઘેરાયેલું છે, રોગનું નિવાસસ્થાન છે અને સતત પીડાતું રહે છે.
જરામરણમોહાર્તં ભવભાવનયા હતમ્ । ઈહિતાનીહિતૈર્ ગ્રસ્તમ્ અવિદ્યારાગરઞ્જિતમ્
વૃદ્ધાવસ્થા અને મૃત્યુના મોહથી પીડાયેલું, સંસારની કલ્પનાથી દબાયેલું, કરેલા અને ન કરેલા કર્મોમાં ફસાયેલું, અજ્ઞાનના અંધકારથી રંગાયેલું.
ઇચ્છાસઙ્કુચિતાકારં કર્મવૃક્ષનવાઙ્કુરમ્ । સુવિસ્મૃતોત્પત્તિપદં કલ્પિતાનર્થકલ્પનમ્
ઇચ્છાથી સંકુચાયેલું રૂપ ધરાવતું, કર્મરૂપી વૃક્ષનું નવું અંકુર, પોતાનો ઉદ્ભવ પૂરેપૂરો ભૂલી ગયેલું, કલ્પિત દુઃખોની રચના કરતું.
કોશકારવદ્ આબદ્ધં કોશકારપદં ગતમ્ । તન્માત્રવૃન્દાવયવમ્ અનન્તનરકાતપમ્
કોકૂન બનાવનારની જેમ બંધાયેલું, એ જ સ્થિતિમાં પહોંચી ગયેલું, તત્ત્વોના સમૂહથી બનેલું, અનંત નરકના તાપથી દાઝાયેલું.
અદૃશ્યમ્ અપિ શૈલેન્દ્રસમભારભરાવહમ્ । જરામરણશાખાઢ્યં સંસારવિષદુર્દ્રુમમ્
જોતાં ન દેખાતું છતાં પહાડ જેટલું ભાર વહન કરતું, વૃદ્ધાવસ્થા અને મૃત્યુની ડાળીઓથી શોભિત, સંસારનું ઝેરી અને ભયાનક વૃક્ષ.
ઇમં સંસારમ્ અખિલમ્ આશાપાશવિધાયકમ્ । દધદ્ અન્તઃ ફલૈર્ હીનં વટધાના વટં યથા
આ આખું સંસાર આશાની ગાંઠે બંધાયેલું છે, અંદરથી ફળ વગરનું છે, જાણે વટના બીજમાં વટવૃક્ષ છે પણ એ પણ નિષ્ફળ છે.
ચિન્તાનલશિખાદગ્ધં કોપાજગરચર્વિતમ્ । કામાબ્ધિકલ્લોલહતં વિસ્મૃતાત્મપિતામહમ્
ચિંતા રૂપ અગ્નિની જ્વાળામાં દાઝાયું છે, ક્રોધ રૂપ અજગરના ચપટામાં ચાવાયું છે, કામના સમુદ્રની લહેરોમાં તોડાયું છે, અને પોતાનું મૂળ ભૂલી ગયું છે.
મૃગં યૂથાદ્ ઇવ ભ્રષ્ટં શોકોપહતચેતનમ્ । પતઙ્ગકમ્ ઇવોજ્જ્વાલે દગ્ધં વિષયપાવકે
જેમ હરણ ટોળાથી છૂટું પડે અને દુઃખથી મન હારું થાય, તેમ જ વિષયની આગમાં પતંગિયા જેવું બળી જાય છે.
છિન્નમૂલમ્ ઇવામ્ભોજં પરમાં મ્લાનિમ્ આગતમ્ । છિન્નાશમ્ આત્મનસ્ સ્થાનાદ્ વિદેશાસઙ્ગદુસ્સ્થિતમ્
જેમ જડથી કપાયેલું કમળ સુકાઈ જાય છે, તેમ આશા તૂટી જાય છે, પોતાનું સ્થાન ગુમાવી વિદેશમાં મુશ્કેલી સહે છે.
વિષયાહિષુ મધ્યસ્થં મિત્રરૂપેષુ શત્રુષુ । દશાખદાસ્વ્ અનન્તાસુ લુઠિતં સઙ્કટાસ્વ્ અતિ
ઇન્દ્રિયસુખોમાં, મિત્ર જેવો કે દુશ્મન જેવો દેખાતા લોકો વચ્ચે, અનેક અવસ્થાઓમાં ફંગોળાતો અને મુશ્કેલ પરિસ્થિતિઓમાં ખૂબ જ તકલીફ પામતો મનુષ્ય છે.
દુઃખે નિપતિતં ઘોરે વિહગં વાગુરે યથા । આબદ્ધાસ્થં જગજ્જાલે શૂન્યે ગન્ધર્વપત્તને
ભયાનક દુઃખમાં પડેલો, જેમ પંખી ફાંદામાં ફસાઈ જાય છે તેમ, જગતના જાળમાં બંધાયેલો અને ગંધર્વનગર જેવી ખાલી જગ્યામાં અટવાયેલો છે.
ઉહ્યમાનમ્ અનર્થાબ્ધૌ મનો વિષયવિદ્રુતમ્ । ઉદ્ધરામરસઙ્કાશ માતઙ્ગમ્ ઇવ કર્દમાત્
મન ઇન્દ્રિયસુખોની પાછળ દોડતું અનર્થના દરિયામાં ડૂબતું જાય છે; હે રામ, અમૃત જેવી શક્તિથી, હાથીને કાદવમાંથી બહાર ખેંચો તેમ, તેને ઉંચક.
બલીવર્દવદ્ આમગ્નં મનો મનનપલ્વલે । આલૂનશીર્ણાવયવં બલાદ્ રામ સમુદ્ધર
મન વિચારના કાદવમાં બળદની જેમ ડૂબેલું છે, તેના અંગો ઘાયલ અને ફાટેલા છે; હે રામ, તેને જોરથી બહાર કાઢ.
શુભાશુભપ્રસરપરાહતાકૃતૌ જ્વલજ્જરામરણવિષાદમૂર્છિતે । દયેહ ન સ્વમનસિ યસ્ય જાયતે નરાકૃતિસ્ સ જગતિ રામ રાક્ષસઃ
હે રામ, જે મનુષ્યનું મન સારા-ખરાબ પ્રસંગોમાં, વૃદ્ધાવસ્થા, મૃત્યુ અને દુઃખની આગમાં બળી જતાં પણ, કદી દયા પેદા કરતું નથી, એવો માણસ જગતમાં માનવરૂપે રાક્ષસ જ છે.
એવં જીવાશ્ ચિતો ભાવાદ્ ભવભાવનયા હતાઃ । બ્રહ્મણો ઽકલિતાકારાલ્ લક્ષશો ઽપિ ચ કોટિશઃ
આ રીતે, મનમાંથી ઊભેલા સંસારના વિચારથી અસંખ્ય જીવો પોતાનું સાચું સ્વરૂપ ગુમાવીને વિનાશ પામે છે, અને તેઓ બ્રહ્મનું સાચું સ્વરૂપ ઓળખી શકતા નથી.
સઙ્ખ્યાતીતાઃ પુરા જાતા જાયન્તે ઽદ્યાપિ ચાભિતઃ । ઉત્પતિષ્યન્તિ ચૈવાન્યે કણૌઘા ઇવ નિર્ઝરાત્
અગણિત જીવો અગાઉથી જન્મી ચૂક્યા છે, આજેય ચારે તરફ જન્મી રહ્યા છે, અને ભવિષ્યમાં પણ waterfallમાંથી નીકળતા રેતીના કણોની જેમ અનેક જન્મતા રહેશે.
સ્વવાસનાવશાવેશાદ્ આશાવિવશતાં ગતાઃ । દશાસ્વ્ અતિવિચિત્રાસુ સ્વયં નિગડિતાશયાઃ
પોતાનાં સંસ્કારોના જોરથી, આ જીવો ઇચ્છાઓના વશ બની જાય છે અને પોતાની જ મનની ગાંઠમાં, અનેક પ્રકારની સ્થિતિઓમાં, પોતે જ બંધાઈ જાય છે.
અનારતં પ્રતિદિશં પ્રતિદેશં જલે સ્થલે । જાયન્તે ચ મ્રિયન્તે ચ બુદ્બુદા ઇવ વારિણિ
દરેક દિશામાં, પાણીમાં કે જમીન પર, સતત જીવો જન્મે છે અને મરે છે, એ પાણીમાંના ફુગ્ગાઓ જેવી જ વાત છે.
કેચિત્ પ્રથમજન્માનઃ કેચિજ્ જન્મવશાતિગાઃ । કેચિચ્ ચાસઙ્ખ્યજન્માનઃ કેચિજ્ જન્મશતાન્તરાઃ
કેટલાક માટે આ પહેલું જન્મ છે, કેટલાક જન્મના બંધનથી પાર થયા છે, કેટલાકને અનગણિત જન્મ મળ્યા છે અને કેટલાકને સૈંકડો જન્મ વચ્ચેનો અંતર છે.
ભવિષ્યજ્જાતયઃ કેચિત્ કેચિદ્ ભૂતમહાભવાઃ । વર્તમાનભવાઃ કેચિત્ કેચિચ્ ચાભવતાં ગતાઃ
કેટલાક હજી જન્મવાનાં બાકી છે, કેટલાક ભૂતકાળના મહાન જીવ છે, કેટલાક વર્તમાનમાં છે અને કેટલાક પહેલેથી જ નથી રહ્યા.
કેચિત્ કલ્પસહસ્રાણિ જાયમાનાઃ પુનઃ પુનઃ । એકામ્ એવાશ્રિતા યોનિં કેચિદ્ યોન્યન્તરં શ્રિતાઃ
કેટલાક હજારો કલ્પ સુધી વારંવાર જન્મે છે અને એ જ યોનિમાં આવે છે, જ્યારે કેટલાક અલગ અલગ યોનિમાં જન્મે છે.
કેચિન્ મહાદુઃખહતાઃ કેચિદ્ અલ્પવયસ્સ્થિતાઃ । કેચિદ્ અત્યન્તમ્ ઉદિતાઃ કેચિદ્ અર્કા ઇવોદિતાઃ
કેટલાંક મોટા દુઃખમાં ડૂબેલા છે, કેટલાંક તો હજુ યુવાનીમાં જ છે, કેટલાંક ખૂબ ઊંચે ઉઠી ગયા છે, અને કેટલાંક તો સુર્ય જેવી તેજસ્વી રીતે ઝળહળી રહ્યા છે.
કેચિત્ કિન્નરગન્ધર્વવિદ્યાધરમહોરગાઃ । કેચિદ્ અર્કેન્દ્રવરુણત્ર્યક્ષાધોઽક્ષજપદ્મજાઃ
કેટલાંક કિન્નર, ગંધર્વ, વિદ્યાાધર કે મહાન સાપ છે; કેટલાંક સુર્ય, ઇન્દ્ર, વરુણ, ત્રિનેત્રવાળા, પાતાળના સ્વામી અથવા બ્રહ્માથી જન્મેલા છે.
કેચિત્ કુમ્ભાણ્ડવેતાલયક્ષરક્ષઃપિશાચકાઃ । કેચિદ્ બ્રાહ્મણભૂપાલવૈશ્યશૂદ્રગણાસ્ સ્મૃતાઃ
કેટલાંક કુંભાંડા, ભૂત, યક્ષ, રાક્ષસ કે પિશાચ છે; કેટલાંક બ્રાહ્મણ, રાજા, વેપારી કે શૂદ્ર તરીકે ઓળખાય છે.