કુતો જાતેયમ્ ઇતિ તે રામ માસ્તુ વિચારણા । ઇમાં કથમ્ અહં હન્મીત્ય્ એષા તે ઽસ્તુ વિચારણા
હે રામ, આ અજ્ઞાન ક્યાંથી આવ્યું એ વિશે વિચાર કરવો નહીં; બદલે, એવું વિચાર કે હું આને કેવી રીતે નાશ કરી શકું?
અસ્તઙ્ગતાયાં ક્ષીણાયામ્ અસ્યાં જ્ઞાસ્યસિ રાઘવ । યત એષા યથા ચૈષા યથા નષ્ટેત્ય્ અખણ્ડિતમ્
હે રાઘવ, જ્યારે આ અજ્ઞાન ઓગળી જશે અને નાશ પામશે, ત્યારે તું સંપૂર્ણ રીતે જાણશે—આ ક્યાંથી આવ્યું, શું હતું અને કેવી રીતે નાશ પામ્યું.
વસ્તુતઃ ખલુ નાસ્ત્ય્ એષા વિભાત્ય્ એવાનવેક્ષિતા । અસતો ભ્રાન્તિભાતસ્ય રૂપં જાનાતિ કઃ કુતઃ
વાસ્તવમાં તો આ અજ્ઞાન અસ્તિત્વમાં જ નથી; જો તપાસવામાં ન આવે તો માત્ર દેખાય છે. જે અસત્ય છે અને ભ્રમરૂપ છે, એનું સ્વરૂપ કોણ અને ક્યાંથી જાણી શકે?
જાતેયં પ્રૌઢિમ્ આપન્ના દોષાયૈવાતતાકૃતિઃ । બલાત્ પ્રણાશયિત્વૈનાં પરિજ્ઞાસ્યસિ વૈ તતઃ
આ ઉદભવી છે અને હવે મજબૂત બની ગઈ છે, એની આકૃતિ માત્ર નુકસાન કરવા માટે જ છે; જ્યારે તું એને જોરથી નાશ કરી દેશે, ત્યારે સાચો અર્થ સમજાશે.
અપિ શૂરા અપિ પ્રાજ્ઞાસ્ તે ન સન્તિ જગત્ત્રયે । અવિદ્યયા યે પુરુષા ન નામ વિવશીકૃતાઃ
ત્રણે લોકમાં જે લોકો બહાદુર અને બુદ્ધિશાળી ગણાય છે, જો તેઓ અજ્ઞાનથી વશ થઈ જાય છે, તો તેઓ ખરેખર એવા નથી.
તદ્ અસ્યાં રોગશાલાયાં યત્નં કુરુ ચિકિત્સને । યથૈષા જન્મદુઃખેન ન ભૂયસ્ ત્વાં નિયોક્ષ્યતિ
આ રોગની હોસ્પિટલમાં તું સારવાર માટે પૂરેપૂરો પ્રયત્ન કર, જેથી આ અજ્ઞાન ફરીથી તને જન્મના દુઃખમાં ન ધકેલી શકે.
સર્વાપદામ્ એકસખીમ્ અજ્ઞાનતરુમઞ્જરીમ્ । અનર્થસાર્થજનનીમ્ અવિદ્યામ્ અલમ્ ઉદ્ધર
બધી મુશ્કેલીઓની એકમાત્ર સાથી, અજ્ઞાનના વૃક્ષની કળી અને દુઃખોની માળા પેદા કરતી અજ્ઞાનને સંપૂર્ણપણે ઉખેડી નાખ.
ભયવિષાદદુરાધિવિપત્પ્રદાં હૃદયમોહમહાપટલાકુલામ્ । ભૃશમ્ અપાસ્ય કુદૃષ્ટિમ્ ઇમાં બલાદ્ ભવ ભવાર્ણવપારમ્ ઉપાગતઃ
આ ભય, ઝેર, દુઃખ અને દુર્ઘટના લાવતી, હૃદયને મોહના ઘન અંધકારથી ભરેલી ખોટી દૃષ્ટિને જોરથી દૂર ફેંકી દે; પછી જીવનના મહાસાગરની પાર પહોંચી જા.
કુપિતસ્યાસતો ઽપ્ય્ અસ્ય પ્રેક્ષામાત્રવિનાશિનઃ । અવિદ્યાવિતતવ્યાધેર્ ઔષધં શૃણુ રાઘવ
હે રાઘવ, અવિદ્યાની વ્યાપક અને કઠિન રોગ માટેનું ઔષધ શું છે તે સાંભળ, જે ખોટી અને ક્રોધિત મનની માત્ર દૃષ્ટિથી નાશ પામે છે.
યાં તાં કથયિતું જાતિં રામ રાજસસાત્ત્વિકીમ્ । મનોવીર્યવિચારાર્થં પ્રસ્તુતો ઽસ્મીતિ તાં શૃણુ
હે રામ, મનની શક્તિ સમજવા માટે જે સાત્વિક સ્વભાવ છે, તેને હું વર્ણવવા તૈયાર છું; એ સાંભળ.
યત્ તદ્ અસ્ત્ય્ અમૃતં બ્રહ્મ સર્વવ્યાપિ નિરામયમ્ । ચિદાભાસમ્ અનન્તાખ્યમ્ અનાદિ વિગતભ્રમમ્
જે અમર છે, સર્વત્ર વ્યાપક છે, દુઃખરહિત છે, ચેતનાનું પ્રતિબિંબ છે, અનંત કહેવાય છે, અનાદિ છે અને ભ્રમથી રહિત છે—એ બ્રહ્મા છે, તે સદાય અસ્તિત્વ ધરાવે છે.
ચિત્સ્પન્દવપુષસ્ તસ્ય સ્પન્દઃ કસ્માચ્ચિદ્ એવ હિ । પ્રદેશાદ્ ઘનતામ્ એતિ સોમ્યાબ્ધેશ્ ચલનાદ્ ઇવ
જેમ ચંદ્રમાની સમુદ્રની લહેર ઉઠે છે અને પાણી ઊંચું થાય છે, તેમ ચેતનાની ગતિ જેનું સ્વરૂપ છે, એનો સ્પંદન પણ કોઈ એક સ્થાનેથી જ ઊભો થાય છે.
અન્તર્ અબ્ધેર્ જલં યદ્વત્ સ્પન્દાત્ સ્તમ્ભવદ્ ઈહતે । સર્વશક્તિ તથૈકત્ર ગચ્છતિ સ્પન્દશક્તિતામ્
જેમ સમુદ્રનું પાણી લહેરથી કઠણ બનેલું લાગે છે, તેમ સર્વ શક્તિઓ એકઠી થઈને સ્પંદનશક્તિ રૂપે એક જગ્યાએ ભેગી થાય છે.
આત્મન્ય્ એવાત્મના વ્યોમ્નિ યથા સરતિ મારુતઃ । તથેહાત્માત્મશક્ત્યૈવ સ્વાત્મન્ય્ એવૈતિ લોલતામ્
જેમ પવન આકાશમાં પોતાની શક્તિથી ફરે છે, તેમ આત્મા પણ પોતાની જ શક્તિથી પોતાના અંદર જ સક્રિય બને છે.
સ્વશિખાસ્પન્દશક્ત્યૈવ દીપસ્ સોમ્યો યથોચ્ચતામ્ । એતિ તદ્વદ્ અસાવ્ આત્મા તત્ સ્વે વપુષિ વલ્ગતિ
જેમ દીવો પોતાની જ જ્યોતના સ્પંદનથી ઊંચે ચમકે છે, તેમ આત્મા પણ પોતાના સ્વરૂપમાં તેજથી ઝળહળી ઊઠે છે.
જલાન્તરે ઽમ્બુધેર્ યદ્વલ્ લસદ્ વારિ ક્વચિચ્ ચલમ્ । સર્વશક્તિવપુષ્ય્ એવ તથા સ્પન્દો વિલાસવાન્
જેમ દરિયાના અંદર પાણી ક્યારેક ઝળહળે છે અને ક્યારેક હલનચલન કરે છે, તેમ સર્વ શક્તિથી ભરેલા શરીરમાં પણ ચેતનાનો સ્પંદન રમતમાં દેખાય છે.
યથોલ્લસતિ ભાચક્રૈર્ દ્રવત્કાઞ્ચનસાગરઃ । તથાત્મનિ પરિસ્પન્દૈસ્ સ્ફુરત્ય્ અચ્છૈશ્ ચિદર્ણવઃ
જેમ પ્રકાશના ચક્રોથી પીગળેલા સોનાનો સાગર ઝગમગે છે, તેમ આત્મામાં ચેતનાનો સાગર શુદ્ધ સ્પંદનોથી ઝળહળે છે.
લક્ષ્યતે મૌક્તિકસ્પન્દો યથા વ્યોમ્નિ દૃશા દૃશઃ । તથોદેતિ લસદ્રૂપા સ્વશક્તિર્ બ્રહ્મણશ્ ચિતઃ
જેમ આકાશમાં આંખથી મોતીની હલચલ દેખાય છે, તેમ બ્રહ્મના ચેતનામાંથી તેની પોતાની શક્તિનું તેજસ્વી રૂપ પ્રગટ થાય છે.
કિઞ્ચિત્ક્ષુભિતરૂપા સા ચિચ્છક્તિશ્ ચિન્મહાર્ણવે । તન્મય્ય્ એવ સ્ફુરત્ય્ અચ્છા તત્રૈવોર્મિર્ ઇવાર્ણવે
ચેતનાની એ શક્તિ થોડુંક ઉથલપાથલ થાય ત્યારે ચેતનાના મહાસાગરમાં શુદ્ધ રીતે ઝળહળે છે, એ જ રીતે જેમ દરિયામાં તરંગ ઊઠે છે તેમ એ પણ ચેતનામાં જ પ્રગટ થાય છે.
આત્મનો ઽવ્યતિરિક્તૈવ વ્યતિરિક્તેવ તિષ્ઠતિ । આલોકશ્રીર્ ઇવાલોકકોટરે ઘનતાં ગતા
આત્માથી જુદી નથી, છતાં જુદી હોય એવી લાગે છે; જેમ પ્રકાશની તેજસ્વિતા પ્રકાશના ઊંડાણમાં ઘન બની જાય છે, એમ.
ક્ષણં સ્ફુરન્તી સા દેવી સર્વશક્તિતયા તયા । ચિનોતિ સ્વાં સ્વયં શક્તિં કલેન્દોશ્ શીતતામ્ ઇવ
એ દેવી ક્ષણમાત્ર માટે સર્વશક્તિરૂપે ઝલકે છે અને પોતે પોતાની શક્તિ એકઠી કરે છે, જેમ ચાંદ્રમા પોતાનું શીતળપણું ભેગું કરે છે.
ઉદિતૈષા પ્રકાશાખ્યા ચિચ્છક્તિઃ પરમાત્મનઃ । દેશકાલક્રિયાશક્તીર્ વયસ્યાસ્ સમ્પ્રકર્ષતિ
આ પ્રકાશરૂપ ચૈતન્યશક્તિ, જે પરમાત્મામાંથી ઉદ્ભવે છે, જગતના દેશ, સમય અને ક્રિયા જેવી શક્તિઓને, જે એની સાથી છે, ખેંચી લાવે છે.
અવિદિત્વા સ્વભાવં સ્વં વ્યાપ્યાનન્તપદં સ્થિતા । રૂપં પરિમિતેવાસૌ ભાવયત્ય્ અવિભાવિતા
પોતાનો સ્વભાવ જાણ્યા વિના, અનંત જગતને વ્યાપી રહીને પણ, એ પોતાની સત્તાને મર્યાદિત માને છે, જ્યારે એનું સાચું સ્વરૂપ અવિભાજ્ય છે.
યદૈવ ભાવિતં રૂપં તયા પરમકાન્તયા । તદૈવૈનામ્ અનુગતા નામસઙ્ખ્યાદિકા દૃશઃ
જ્યારે એ સર્વોચ્ચ પ્રિયાએ કોઈ સ્વરૂપ ધારણ કર્યું હોય છે, ત્યારે તરત જ નામ, સંખ્યા અને અન્ય ઓળખાણો પણ એની સાથે જોડાઈ જાય છે.
ચિદ્ અથૈતદવસ્થૈવ વ્યતિરિક્તા સ્થિતાત્મનઃ । અનન્તા તદ્ગતૈવાશુ લહરીવ મહાર્ણવાત્
ચેતના આવી સ્થિતિમાં શરીરધારી આત્માથી અલગ જ રહે છે; છતાં, અનંત હોવાને કારણે એ ઝડપથી તેમાં પ્રવેશી જાય છે, જેમ મહાસાગરથી લહેર ઊઠે છે.
યથા કટકકેયૂરૈર્ ભેદો હેમ્નો વિલક્ષણઃ । તથાત્મનશ્ ચિતા રૂપં ભાવયન્ત્યા સ્વમ્ આંશિકમ્
જેમ કડક અને કંકણમાં સોનાનો ભેદ સાચો નથી, તેમ ચેતનાએ કલ્પેલું સ્વરૂપ પણ આત્માનો માત્ર એક ભાગરૂપ છે.
યથા દીપેન દીપાનાં જાતાનામ્ આત્મના તથા । દેશકાલકલામાત્રભેદસ્ સ્વો ભાવિતશ્ ચિતા
જેમ એક દીવો પોતાની જ જ્યોતથી બીજા દીવાઓને પ્રગટાવે છે, તેમ ચેતનાએ કલ્પેલું સ્વરૂપ પણ સ્થાન, સમય અને માપના ફર્કથી થતું છે.
દેશકાલપરિસ્પન્દશક્તિસન્દીપિતાથ ચિત્ । સઙ્કલ્પમ્ અનુધાવન્તી પ્રયાતિ કલનાપદમ્
પછી, જગ્યા અને સમયની હલચલની શક્તિથી જાગૃત થયેલી ચેતના, વિચારોનું અનુસરણ કરતી, ગણતરીના અવસ્થામાં પ્રવેશ કરે છે.
વિકલ્પકલ્પિતાકારં દેશકાલક્રિયાસ્પદમ્ । ચિતો રૂપં મહાબાહો ક્ષેત્રજ્ઞ ઇતિ કથ્યતે
હે મહાબાહુ, કલ્પનાઓથી રચાયેલ અને જગ્યા, સમય તથા ક્રિયામાં સ્થિત chetna નું સ્વરૂપ 'ક્ષેત્રજ્ઞ' કહેવાય છે.
ક્ષેત્રં શરીરમ્ ઇત્ય્ આહુસ્ તદ્ અસૌ વેત્ત્ય્ અખણ્ડિતમ્ । સબાહ્યાભ્યન્તરં તેન ક્ષેત્રજ્ઞ ઇતિ કથ્યતે
શરીરને 'ક્ષેત્ર' કહે છે અને જે તેને અંદર-બહારથી આખું જાણે છે, તેને 'ક્ષેત્રજ્ઞ' કહેવામાં આવે છે.