ક્ષણમ્ આન્ધ્યમ્ ઇવાપ્નોમિ ક્ષણં યામિ પ્રકાશતામ્ । શાન્તાતપબલઃ પ્રાવૃડ્લોલાભ્ર ઇવ વાસરઃ
હું એક ક્ષણ માટે અંધકારમાં ડૂબી જાઉં છું અને બીજે ક્ષણે પ્રકાશમાં આવી જાઉં છું—જેમ શાંત વાદળોથી ઢંકાયેલું દિવસ ક્યારેક ધૂંધળું અને ક્યારેક ઉજળું થાય છે.
અનન્તસ્યાપ્રમેયસ્ય સર્વસ્યૈકસ્ય ભાસ્વતઃ । અનસ્તમિતસારસ્ય કલના કથમ્ આગતા
અનંત, અપરિમિત, સર્વત્ર વ્યાપેલા અને ચમકતા, કદી ન ઘટતા સ્વરૂપમાં આ મર્યાદા કેવી રીતે આવી?
યથાભૂતાર્થવાક્યાર્થાસ્ સર્વા એવ મમોક્તયઃ । નાસમર્થવિરૂપાર્થાઃ પૂર્વાપરવિરોધદાઃ
મારા બધા વચનો સાચી સ્થિતિને જ વ્યક્ત કરે છે; એમાં ન તો શક્તિની કમી છે, ન તો અર્થનો વિકાર છે, અને ન તો કોઈ વિરોધાભાસ છે.
જ્ઞાનદૃષ્ટૌ પ્રસન્નાયાં પ્રબોધે પ્રતતોદયે । યથાવજ્ જ્ઞાસ્યસિ સ્વસ્થો મદ્વાગ્દૃષ્ટિમ્ ઇમામ્ અલમ્
જ્યારે જ્ઞાનની દૃષ્ટિ સ્પષ્ટ બને છે અને જાગૃતિ સતત ફૂટે છે, ત્યારે તું શાંતિથી મારી આ દૃષ્ટિને યોગ્ય રીતે જાણી લેશે—એટલું પૂરતું છે.
ઉપદેશ્યોપદેશાર્થં શાસ્ત્રાર્થપ્રતિપત્તયે । શબ્દાર્થવાક્યરચના ભ્રમાયેયં ક્ષણં તવ
ઉપદેશ માટે, શાસ્ત્રનો અર્થ સમજાવવા માટે, શબ્દો અને વાક્યોની આ રચના તને થોડા સમય માટે ભ્રમરૂપ છે.
યદાધુના જ્ઞાસ્યસિ તત્ સત્યમ્ અત્યન્તનિર્મલમ્ । વાચ્યવાચકશબ્દાર્થભેદં જ્ઞાસ્યસિ વૈ તદા
જ્યારે તું એ સાચું અને એકદમ શુદ્ધ તત્વને ઓળખી જશે, ત્યારે તને શબ્દ અને તેના અર્થ વચ્ચેનો ભેદ, બોલાયેલા અને જેનું સૂચન થાય છે એ વચ્ચેનો ફરક સાચે સમજાશે.
ભેદકૃદ્ વાક્પ્રપઞ્ચો ઽયમ્ ઉપદેશ્યેષુ કલ્પિતઃ । સ ચાજ્ઞેષ્વ્ એવ ન જ્ઞેષુ વિદ્યતે પારમાર્થિકઃ
આ વાણીનો વિવિધતાપૂર્વકનો ખેલ, જે ભેદ ઊભો કરે છે, એ તો શીખવવા માટે રચાયો છે; પણ એ સાચા અર્થમાં જ્ઞાની માટે નથી, માત્ર અજ્ઞાનીઓ માટે જ છે.
કલનામલમ્ ઈહાદિ કિઞ્ચિન્ નાત્મનિ વિદ્યતે । નીરાગં બ્રહ્મ નિર્દ્વન્દ્વં તદ્ એવેદં જગત્ સ્થિતમ્
ગણતરી, ઇચ્છા કે પ્રયત્ન જેવી કોઈ પણ કલ્પના આત્મામાં નથી; બ્રહ્મ તો સંપૂર્ણ વિલગ અને દ્વંદ્વથી રહિત છે—આ જ એ સત્ય છે જેમાં આખું જગત સ્થિત છે.
એતદ્ વિચિત્રરૂપાભિર્ ઉક્તિભિર્ બહુશઃ પુનઃ । વિસ્તારેણૈવ વક્તવ્યં સિદ્ધાન્તાવસરે ઽનઘ
આ વાતને અનેક રીતે, વિવિધ શબ્દોમાં અને વારંવાર સમજાવવી પડે છે, અને અંતિમ ઉપદેશના સમયે, હે નિર્દોષ, તેને વિસ્તૃત રીતે કહેવી જ પડે.
વાક્પ્રપઞ્ચં વિના ત્વ્ એતદ્ અજ્ઞાનમ્ અતુલં તમઃ । ભેત્તુમ્ અન્યોઽન્યમ્ ઉદિતં યત્નં કર્તું ન શક્યતે
બોલચાલ વગર આ અજ્ઞાનનું અદ્વિતીય અંધકાર તોડી શકાતું નથી; કોઈએ બીજાને સમજાવવાનો પ્રયત્ન પણ બોલ વિના શક્ય નથી.
અવિદ્યયૈવોત્તમયા સ્વાત્મનાશોદ્યમોત્કયા । વિદ્યા સમ્પ્રાપ્યતે રામ સર્વદોષાતિહારિણી
હા રામ, જ્યારે અજ્ઞાનની ઊંચી અવસ્થાથી પોતાનો નાશ કરવાની ઇચ્છા જાગે છે, ત્યારે જ તે જ્ઞાન મળે છે, જે સર્વ દોષો દૂર કરે છે.
શામ્યતિ હ્ય્ અસ્ત્રમ્ અસ્ત્રેણ મલેન ક્ષાલ્યતે મલમ્ । શમં વિષં વિષેણૈતિ રિપુણા હન્યતે રિપુઃ
એક શસ્ત્રને બીજું શસ્ત્ર શાંત કરે છે, માળને માળથી ધોઈ શકાય છે, ઝેરને ઝેરથી શમાવી શકાય છે, અને દુશ્મનને દુશ્મનથી જ મરવાય છે.
ઈદૃશી ભૂતમાયેયં યા સ્વનાશેન હર્ષદા । ન લક્ષ્યતે સ્વભાવો ઽસ્યાઃ પ્રેક્ષ્યમાણૈવ નશ્યતિ
આ તત્વમય માયા એવી છે કે પોતાનો નાશ થવાથી આનંદ આપે છે; તેનું સાચું સ્વરૂપ દેખાતું જ નથી, કારણ કે જોવાનું મન થાય ત્યારે જ તે લુપ્ત થઈ જાય છે.
વિવેકમ્ આચ્છાદયતિ જગન્તિ જનયત્ય્ અલમ્ । ન ચ વિજ્ઞાયતે કૈષા પશ્યાશ્ચર્યમ્ ઇદં મહત્
આ ભ્રમ બુદ્ધિને પૂરી રીતે ઢાંકી દે છે અને અનેક જગતની ઉત્પત્તિ કરે છે, છતાં એ ઓળખાતી જ નથી—આ કેટલું મોટું આશ્ચર્ય છે!
અપ્રેક્ષ્યમાણા સ્ફુરતિ પ્રેક્ષિતા તુ વિનશ્યતિ । માયેયમ્ અપરિજ્ઞાયમાનરૂપૈવ વલ્ગતિ
જેવું જોવાતું નથી, ત્યારે એ હલનચલન કરે છે; પણ જોવું શરૂ કરીએ તો એ ઓગળી જાય છે. આ માયા, જેનું સાચું સ્વરૂપ ક્યારેય સમજાતું નથી, એ સતત રમતી રહે છે.
અહો નુ ખલુ ચિત્રેયં માયા સંસારબન્ધની । અસત્યૈવાતિસત્યેવ પ્રાજ્ઞાન્ અપિ હિનસ્તિ યા
આ માયા કેટલી અદ્ભુત છે, કે જે જીવને સંસારથી બાંધે છે! એ સંપૂર્ણ અસત્ય હોવા છતાં પણ બહુ જ સાચી લાગે છે અને જ્ઞાનીને પણ દુઃખ આપે છે.
અત્યભિન્ને પદે તસ્મિંસ્ તન્વાના ભેદમ્ આતતમ્ । સંસારમાયા વિજ્ઞાતા યેનાસૌ પુરુષોત્તમઃ
જે સંપૂર્ણ એકરૂપમાં પણ ભેદ દેખાડે છે, એ સંસારમાયાને જે ઓળખે છે, એ પુરુષોત્તમ કહેવાય છે.
નાસ્ત્ય્ એષા પરમાર્થેનેત્ય્ એવમ્ભાવનયેદ્ધયા । જ્ઞો ભૂત્વા જ્ઞેયસમ્પ્રાપ્ત્યા જ્ઞાસ્યસ્ય્ અસ્યાસ્ ત્વમ્ આશયમ્
‘આ સાચે જ નથી’ એમ દૃઢ મનમાં વિચાર કરીને, અને જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરીને, જ્યારે તું સાચું જ્ઞાન મેળવશે, ત્યારે તને આ માયાનું મૂળ સમજાશે.
યાવત્ તુ ન પ્રબુદ્ધસ્ ત્વં તાવન્ મદ્વચસૈવ તે । નિશ્ચયો ભવતૂદ્દામો નાસ્ત્ય્ અવિદ્યેતિ નિશ્ચલઃ
પણ જ્યાં સુધી તું જાગૃત ન થાય, ત્યાં સુધી મારા શબ્દોથી તારો નિશ્ચય મજબૂત અને અડગ રહે કે ‘અજ્ઞાન તો છે જ નહીં’.
યદ્ ઇદં દૃશ્યતાં યાતં માનસં મનનં મહત્ । અસત્ તદ્ ઇતિ યસ્યાન્તર્ નિશ્ચયો મોક્ષભાગ્ અસૌ
આ મનમાં જે મહાન વિચાર દેખાય છે, તે અસત્ય છે એવો અંદરથી પક્કો નિશ્ચય જેને થાય છે, તે મુક્તિ પામે છે.
યદ્ ઇદં દૃશ્યતાં પ્રાપ્તં મનોમાત્રવિજૃમ્ભિતમ્ । સત્ તદ્ બ્રહ્મેતિ યસ્યાન્તર્ નિશ્ચયસ્ સો ઽપિ મોક્ષભાક્
આ બધું મનથી જ દેખાય છે, અને તે સાચું છે, એ બ્રહ્મ છે એવો અંદરથી પક્કો નિશ્ચય જેને થાય છે, તે પણ મુક્તિ પામે છે.
ચલાચલા તૃતીયા યા દૃષ્ટિર્ આબદ્ધભાવના । સા સમગ્રજગદ્ભૂતખગબન્ધનવાગુરા
ચાલતી અને અચળ એવી ત્રીજી દૃષ્ટિ, જે કલ્પનામાં જ બાંધેલી છે, એ આખા જગતના જીવોને પાંજરામાં પકડેલા પક્ષીઓની જેમ બંધનમાં નાખે છે.
યસ્ સ્વપ્નભ્રમવદ્ ભ્રાન્તમ્ અસત્ સદ્ વૈકનિશ્ચયઃ । જગત્ પશ્યત્ય્ અસક્તાત્મા ન સ દુઃખે નિમજ્જતિ
જે માણસ નિર્લિપ્ત મનથી આ જગતને સપનાની ભ્રમ જેવી અનિશ્ચિત, ક્યારેક સાચી તો ક્યારેક ખોટી એવી રીતે જુએ છે, એ દુઃખમાં ડૂબતો નથી.
યસ્યેમાસ્ સ્વસ્વરૂપાસુ ભાવનાસ્વ્ આત્મભાવનાઃ । અસ્વરૂપસ્વરૂપસ્ય તસ્યાવિદ્યૈવ વિદ્યતે
જેની પોતાની કલ્પનાઓ વિવિધ રૂપોમાં જાગે છે અને સાચું-ખોટું વચ્ચે ભેદ સમજાતો નથી, એ માટે તો અજ્ઞાન જ રહે છે.
વિકારિતાદયો દોષા ન કેચન મહાત્મનિ । પરમાત્મનિ વિદ્યન્તે પયસીવેહ પાંસવઃ
પરમાત્મામાં કે મહાત્મામાં પરિવર્તન જેવા કોઈ પણ દોષ રહેતા નથી, જેમ શુદ્ધ પાણીમાં ધૂળ ટકી શકતી નથી.
ભાવના શબ્દશબ્દાર્થરઞ્જનેયં જગદ્ગતા । વ્યવહારાર્થમ્ ઉત્પન્ના વ્યતિરિક્તા ન ચાત્મનઃ
આ કલ્પના, જે શબ્દો અને તેમના અર્થોથી સમગ્ર જગતને રંગે છે, એ માત્ર દુનિયાના વ્યવહાર માટે ઊભી થાય છે અને આત્માથી અલગ નથી.
અનેન વ્યવહારેણ વિનૈતાશ્ શાસ્ત્રદૃષ્ટયઃ । સંસ્થિતિં નાધિગચ્છન્તિ પટા ઇવ વિતન્તવઃ
આ વ્યવહાર વગર, શાસ્ત્રોની દૃષ્ટિઓ સ્થિરતા પામતી નથી, જેમ કે કપડાની તંતુઓ વગર દોરા ટકતા નથી.
ઉહ્યમાનો હ્ય્ અવિદ્યાધ્વન્ય્ આત્મા નેહોપલભ્યતે । આત્મજ્ઞાનાદ્ ઋતે તચ્ ચ શાસ્ત્રાર્થાત્ સમવાપ્યતે
અવિદ્યાની પથ પર ભટકવાથી અહીં આત્માનું અનુભવ થતું નથી; આત્મજ્ઞાન સિવાય તે મળતું નથી, અને એ જ શાસ્ત્રના અર્થમાંથી પ્રાપ્ત થાય છે.
અવિદ્યાસરિતઃ પારમ્ આત્મલાભાદ્ ઋતે કિલ । રામ નાસાદ્યતે તદ્ ધિ પદમ્ અક્ષયમ્ અચ્યુતમ્
હે રામ, અવિદ્યાની નદીના પાર આત્માની પ્રાપ્તિ વિના કદી પહોંચી શકાય નહીં; કેમ કે એ જ અવિનાશી અને અચલ અવસ્થા છે.
યતઃ કુતશ્ચિજ્ જાતેયમ્ અવિદ્યા ભ્રમદાયિની । નૂનં સ્થિતિમ્ ઉપાયાતા સમાચ્છાદ્ય પદં સ્થિતા
આ અજ્ઞાન ક્યાંકથી ઊભું થયું છે, જે ભ્રમ પેદા કરે છે. ખરેખર, એ સાચી અવસ્થાને ઢાંકીને, પોતાનું સ્થાન પકડીને બેઠું છે.